មហាសង្គាមោ
១. វោហរន្តេន ជានិតព្ពាទិ
៣៦៨. សង្គាមាវចរេ ភិក្ខុនា សង្ឃេ វោហរន្តេន វត្ថុ ជានិតព្ពំ, វិបត្តិ ជានិតព្ពា, អាបត្តិ ជានិតព្ពា, និទានំ ជានិតព្ពំ, អាការោ ជានិតព្ពោ, បុព្ពាបរំ ជានិតព្ពំ, កតាកតំ ជានិតព្ពំ, កម្មំ ជានិតព្ពំ, អធិករណំ ជានិតព្ពំ, សមថោ ជានិតព្ពោ, ន ឆន្ទាគតិ គន្តព្ពា, ន ទោសាគតិ គន្តព្ពា, ន មោហាគតិ គន្តព្ពា, ន ភយាគតិ គន្តព្ពា, សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតព្ពំ, និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតព្ពំ, បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខិតព្ពំ, បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតព្ពំ, លទ្ធបក្ខោម្ហីតិ បរបក្ខោ នាវជានិតព្ពោ, ពហុស្សុតោម្ហីតិ អប្បស្សុតោ នាវជានិតព្ពោ, ថេរតរោម្ហីតិ នវកតរោ នាវជានិតព្ពោ, អសម្បត្តំ ន ព្យាហាតព្ពំ, សម្បត្តំ ធម្មតោ វិនយតោ ន បរិហាបេតព្ពំ, យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន តំ អធិករណំ វូបសម្មតិ, តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ។
៣៦៩. វត្ថុ ជានិតព្ពន្តិ អដ្ឋបារាជិកានំ អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ (សី. ក.) វត្ថុ ជានិតព្ពំ, តេវីសសង្ឃាទិសេសានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, ទ្វេអនិយតានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, ទ្វេចត្តារីសនិស្សគ្គិយានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, អដ្ឋាសីតិសតបាចិត្តិយានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, ទ្វាទសបាដិទេសនីយានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, ទុក្កដានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ, ទុព្ភាសិតានំ វត្ថុ ជានិតព្ពំ។
៣៧០. វិបត្តិ ជានិតព្ពាតិ សីលវិបត្តិ ជានិតព្ពា, អាចារវិបត្តិ ជានិតព្ពា, ទិដ្ឋិវិបត្តិ ជានិតព្ពា, អាជីវវិបត្តិ ជានិតព្ពា។
៣៧១. អាបត្តិ ជានិតព្ពាតិ បារាជិកាបត្តិ ជានិតព្ពា, សង្ឃាទិសេសាបត្តិ ជានិតព្ពា, ថុល្លច្ចយាបត្តិ ជានិតព្ពា, បាចិត្តិយាបត្តិ ជានិតព្ពា, បាដិទេសនីយាបត្តិ ជានិតព្ពា, ទុក្កដាបត្តិ ជានិតព្ពា, ទុព្ភាសិតាបត្តិ ជានិតព្ពា។
៣៧២. និទានំ ជានិតព្ពន្តិ អដ្ឋបារាជិកានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, តេវីសសង្ឃាទិសេសានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, ទ្វេអនិយតានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, ទ្វេចត្តារីសនិស្សគ្គិយានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, អដ្ឋាសីតិសតបាចិត្តិយានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, ទ្វាទសបាដិទេសនីយានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, ទុក្កដានំ និទានំ ជានិតព្ពំ, ទុព្ភាសិតានំ និទានំ ជានិតព្ពំ។
៣៧៣. អាការោ ជានិតព្ពោតិ សង្ឃោ អាការតោ ជានិតព្ពោ, គណោ អាការតោ ជានិតព្ពោ, បុគ្គលោ អាការតោ ជានិតព្ពោ, ចោទកោ អាការតោ ជានិតព្ពោ, ចុទិតកោ អាការតោ ជានិតព្ពោ ។ សង្ឃោ អាការតោ ជានិតព្ពោតិ បដិពលោ នុ ខោ អយំ សង្ឃោ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេតុំ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ សង្ឃោ អាការតោ ជានិតព្ពោ។ គណោ អាការតោ ជានិតព្ពោតិ បដិពលោ នុ ខោ អយំ គណោ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេតុំ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ គណោ អាការតោ ជានិតព្ពោ ។ បុគ្គលោ អាការតោ ជានិតព្ពោតិ បដិពលោ នុ ខោ អយំ បុគ្គលោ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេតុំ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ បុគ្គលោ អាការតោ ជានិតព្ពោ។ ចោទកោ អាការតោ ជានិតព្ពោតិ កច្ចិ នុ ខោ អយមាយស្មា បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ បរំ ចោទេតិ ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ ចោទកោ អាការតោ ជានិតព្ពោ។ ចុទិតកោ អាការតោ ជានិតព្ពោតិ កច្ចិ នុ ខោ អយមាយស្មា ទ្វីសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋិតោ សច្ចេ ច អកុប្បេ ច ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ ចុទិតកោ អាការតោ ជានិតព្ពោ។
៣៧៤. បុព្ពាបរំ ជានិតព្ពន្តិ កច្ចិ នុ ខោ អយមាយស្មា វត្ថុតោ វា វត្ថុំ សង្កមតិ, វិបត្តិតោ វា វិបត្តិំ សង្កមតិ, អាបត្តិតោ វា អាបត្តិំ សង្កមតិ, អវជានិត្វា វា បដិជានាតិ, បដិជានិត្វា វា អវជានាតិ, អញ្ញេន វា អញ្ញំ បដិចរតិ, ឧទាហុ នោតិ, ឯវំ បុព្ពាបរំ ជានិតព្ពំ។
៣៧៥. កតាកតំ ជានិតព្ពន្តិ មេថុនធម្មោ ជានិតព្ពោ, មេថុនធម្មស្ស អនុលោមំ ជានិតព្ពំ, មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោ ជានិតព្ពោ។ មេថុនធម្មោ ជានិតព្ពោតិ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ ជានិតព្ពា។ មេថុនធម្មស្ស អនុលោមំ ជានិតព្ពន្តិ ភិក្ខុ អត្តនោ មុខេន បរស្ស អង្គជាតំ គណ្ហាតិ ។ មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគោ ជានិតព្ពោតិ វណ្ណាវណ្ណោ វណ្ណោ អវណ្ណោ (ស្យា.), កាយសំសគ្គោ, ទុដ្ឋុល្លវាចា, អត្តកាមបារិចរិយា, វចនមនុប្បទានំ ធនមនុប្បទានំ (ក.)។
៣៧៦. កម្មំ ជានិតព្ពន្តិ សោឡសកម្មានិ ជានិតព្ពានិ – ចត្តារិ អបលោកនកម្មានិ ជានិតព្ពានិ, ចត្តារិ ញត្តិកម្មានិ ជានិតព្ពានិ, ចត្តារិ ញត្តិទុតិយកម្មានិ ជានិតព្ពានិ, ចត្តារិ ញត្តិចតុត្ថកម្មានិ ជានិតព្ពានិ។
៣៧៧. អធិករណំ ជានិតព្ពន្តិ ចត្តារិ អធិករណានិ ជានិតព្ពានិ – វិវាទាធិករណំ ជានិតព្ពំ, អនុវាទាធិករណំ ជានិតព្ពំ, អាបត្តាធិករណំ ជានិតព្ពំ, កិច្ចាធិករណំ ជានិតព្ពំ។
៣៧៨. សមថោ ជានិតព្ពោតិ សត្ត សមថា ជានិតព្ពា – សម្មុខាវិនយោ ជានិតព្ពោ, សតិវិនយោ ជានិតព្ពោ, អមូឡ្ហវិនយោ ជានិតព្ពោ, បដិញ្ញាតករណំ ជានិតព្ពំ, យេភុយ្យសិកា ជានិតព្ពា, តស្សបាបិយសិកា ជានិតព្ពា, តិណវត្ថារកោ ជានិតព្ពោ។
២. អគតិអគន្តព្ពោ
៣៧៩. ន ឆន្ទាគតិ គន្តព្ពាតិ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ កថំ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ? ឥធេកច្ចោ – ‘‘អយំ មេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា សទ្ធិវិហារិកោ វា អន្តេវាសិកោ វា សមានុបជ្ឈាយកោ វា សមានាចរិយកោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា ញាតិសាលោហិតោ វា’’តិ, តស្សានុកម្បាយ តស្សានុរក្ខាយ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ, អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ, លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ ពហុជនាហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ ខតំ ឧបហតំ អត្តានំ បរិហរតិ, សាវជ្ជោ ច ហោតិ សានុវជ្ជោ ច វិញ្ញូនំ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ។ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ ឯវំ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨០. ន ទោសាគតិ គន្តព្ពាតិ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ កថំ ទោសាគតិំ គច្ឆតិ? ឥធេកច្ចោ អនត្ថំ មេ អចរីតិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, អនត្ថំ មេ ចរតីតិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, អនត្ថំ មេ ចរិស្សតីតិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ… អនត្ថំ ចរតិ… អនត្ថំ ចរិស្សតីតិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ… អត្ថំ ចរតិ… អត្ថំ ចរិស្សតីតិ អាឃាតំ ពន្ធតិ។ ឥមេហិ នវហិ អាឃាតវត្ថូហិ អាឃាតោ បដិឃាតោ កុទ្ធោ កោធាភិភូតោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ ពហុជនាហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ ខតំ ឧបហតំ អត្តានំ បរិហរតិ, សាវជ្ជោ ច ហោតិ សានុវជ្ជោ ច វិញ្ញូនំ ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ។ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ ឯវំ ទោសាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨១. ន មោហាគតិ គន្តព្ពាតិ មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ កថំ មោហាគតិំ គច្ឆតិ? រត្តោ រាគវសេន គច្ឆតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន គច្ឆតិ, មូឡ្ហោ មោហវសេន គច្ឆតិ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន គច្ឆតិ, មូឡ្ហោ សំមូឡ្ហោ មោហាភិភូតោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ ពហុជនាហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ ខតំ ឧបហតំ អត្តានំ បរិហរតិ, សាវជ្ជោ ច ហោតិ សានុវជ្ជោ ច វិញ្ញូនំ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ។ មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ ឯវំ មោហាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨២. ន ភយាគតិ គន្តព្ពាតិ ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ កថំ ភយាគតិំ គច្ឆតិ? ឥធេកច្ចោ – ‘‘អយំ វិសមនិស្សិតោ វា គហននិស្សិតោ វា ពលវនិស្សិតោ វា កក្ខឡោ ផរុសោ ជីវិតន្តរាយំ វា ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា ករិស្សតី’’តិ, តស្ស ភយា ភីតោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ, អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ, អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ, លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ ពហុជនាហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ ខតំ ឧបហតំ អត្តានំ បរិហរតិ, សាវជ្ជោ ច ហោតិ សានុវជ្ជោ ច វិញ្ញូនំ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ។ ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ ឯវំ ភយាគតិំ គច្ឆតិ។
ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ អតិវត្តតិ;
និហីយតិ តស្ស យសោ, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមាតិ។
៣. អគតិអគមនំ
៣៨៣. កថំ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អវិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, វិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អនាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, លហុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, គរុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ។ ឯវំ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨៤. កថំ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ។ ឯវំ ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨៥. កថំ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ។ ឯវំ ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ។
៣៨៦. កថំ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អវិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, វិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អនាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, លហុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, គរុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ។ ឯវំ ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ។
ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ នាតិវត្តតិ;
អាបូរតិ តស្ស យសោ, សុក្កបក្ខេវ ចន្ទិមាតិ។
៤. សញ្ញាបនីយាទិ
៣៨៧. កថំ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ។ ឯវំ សញ្ញាបនីយេ ឋានេ សញ្ញាបេតិ។
៣៨៨. កថំ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ។ ឯវំ និជ្ឈាបនីយេ ឋានេ និជ្ឈាបេតិ។
៣៨៩. កថំ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ។ ឯវំ បេក្ខនីយេ ឋានេ បេក្ខតិ។
៣៩០. កថំ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ? អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តោ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តោ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តោ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ។ ឯវំ បសាទនីយេ ឋានេ បសាទេតិ។
៥. បរបក្ខាទិអវជាននំ
៣៩១. កថំ លទ្ធបក្ខោម្ហីតិ បរបក្ខំ អវជានាតិ? ឥធេកច្ចោ លទ្ធបក្ខោ ហោតិ លទ្ធបរិវារោ បក្ខវា ញាតិមា។ ‘‘អយំ អលទ្ធបក្ខោ អលទ្ធបរិវារោ ន បក្ខវា ន ញាតិមា’’តិ តស្ស អវជានន្តោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឯវំ លទ្ធបក្ខោម្ហីតិ បរបក្ខំ អវជានាតិ។
៣៩២. កថំ ពហុស្សុតោម្ហីតិ អប្បស្សុតំ អវជានាតិ? ឥធេកច្ចោ ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ។ ‘‘អយំ អប្បស្សុតោ អប្បាគមោ អប្បធរោ’’តិ តស្ស អវជានន្តោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឯវំ ពហុស្សុតោម្ហីតិ អប្បស្សុតំ អវជានាតិ។
៣៩៣. កថំ ថេរតរោម្ហីតិ នវកតរំ អវជានាតិ? ឥធេកច្ចោ ថេរោ ហោតិ រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតោ អយំ នវកោ អប្បញ្ញាតោ អប្បកតញ្ញូ ឥមស្ស វចនំ អកតំ ភវិស្សតី’’តិ តស្ស អវជានន្តោ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ …បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ ឯវំ ថេរតរោម្ហីតិ នវកតរំ អវជានាតិ។
៣៩៤. អសម្បត្តំ ន ព្យាហរិតព្ពន្តិ អនោតិណ្ណំ ភារំ ភាសំ (ស្យា.) ន ឱតារេតព្ពំ។ សម្បត្តំ ធម្មតោ វិនយតោ ន បរិហាបេតព្ពន្តិ យំអត្ថាយ សង្ឃោ សន្និបតិតោ ហោតិ តំ អត្ថំ ធម្មតោ វិនយតោ ន បរិហាបេតព្ពំ។
៣៩៥. យេន ធម្មេនាតិ ភូតេន វត្ថុនា។ យេន វិនយេនាតិ ចោទេត្វា សារេត្វា។ យេន សត្ថុសាសនេនាតិ ញត្តិសម្បទាយ អនុស្សាវនសម្បទាយ, យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន តំ អធិករណំ វូបសម្មតិ, តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពន្តិ។
៦. អនុវិជ្ជកស្ស អនុយោគំ
៣៩៦. អនុវិជ្ជកេន ចោទកោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បវារណំ ឋបេសិ, កិម្ហិ នំ ឋបេសិ, សីលវិបត្តិយា វា ឋបេសិ, អាចារវិបត្តិយា វា ឋបេសិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា ឋបេសី’’តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘សីលវិបត្តិយា វា ឋបេមិ អាចារវិបត្តិយា វា ឋបេមិ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា ឋបេមី’’តិ, សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘ជានាតិ បនាយស្មា សីលវិបត្តិំ, ជានាតិ អាចារវិបត្តិំ, ជានាតិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ’’ន្តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ជានាមិ ខោ អហំ, អាវុសោ, សីលវិបត្តិំ, ជានាមិ អាចារវិបត្តិំ, ជានាមិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ’’ន្តិ , សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘កតមា បនាវុសោ, សីលវិបត្តិ កតមា អាចារវិបត្តិ កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តី’’តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ តេរស សង្ឃាទិសេសា – អយំ សីលវិបត្តិ។ ថុល្លច្ចយំ បាចិត្តិយំ បាដិទេសនីយំ ទុក្កដំ ទុព្ភាសិតំ – អយំ អាចារវិបត្តិ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិ – អយំ ទិដ្ឋិវិបត្តី’’តិ, សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បវារណំ ឋបេសិ, ទិដ្ឋេន វា ឋបេសិ, សុតេន វា ឋបេសិ, បរិសង្កាយ វា ឋបេសី’’តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ទិដ្ឋេន វា ឋបេមិ, សុតេន វា ឋបេមិ, បរិសង្កាយ វា ឋបេមី’’តិ, សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទិដ្ឋេន បវារណំ ឋបេសិ, កិំ តេ ទិដ្ឋំ, កិន្តិ តេ ទិដ្ឋំ, កទា តេ ទិដ្ឋំ, កត្ថ តេ ទិដ្ឋំ, បារាជិកំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, ថុល្លច្ចយំ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ… ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, កត្ថ ច ត្វំ អហោសិ, កត្ថ ចាយំ ភិក្ខុ អហោសិ, កិញ្ច ត្វំ ករោសិ, កិំ ចាយំ ភិក្ខុ ករោតី’’តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទិដ្ឋេន បវារណំ ឋបេមិ, អបិ ច សុតេន បវារណំ ឋបេមី’’តិ, សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សុតេន បវារណំ ឋបេសិ កិំ តេ សុតំ, កិន្តិ តេ សុតំ, កទា តេ សុតំ, កត្ថ តេ សុតំ, បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, ថុល្លច្ចយំ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ… ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបន្នោតិ សុតំ, ភិក្ខុស្ស សុតំ, ភិក្ខុនិយា សុតំ, សិក្ខមានាយ សុតំ, សាមណេរស្ស សុតំ, សាមណេរិយា សុតំ, ឧបាសកស្ស សុតំ, ឧបាសិកាយ សុតំ, រាជូនំ សុតំ, រាជមហាមត្តានំ សុតំ, តិត្ថិយានំ សុតំ, តិត្ថិយសាវកានំ សុត’’ន្តិ? សោ ចេ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សុតេន បវារណំ ឋបេមិ, អបិ ច បរិសង្កាយ បវារណំ ឋបេមី’’តិ, សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘យំ ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បរិសង្កាយ បវារណំ ឋបេសិ, កិំ បរិសង្កសិ, កិន្តិ បរិសង្កសិ, កទា បរិសង្កសិ, កត្ថ បរិសង្កសិ, បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោតិ បរិសង្កសិ, សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបន្នោតិ បរិសង្កសិ, ថុល្លច្ចយំ… បាចិត្តិយំ… បាដិទេសនីយំ… ទុក្កដំ… ទុព្ភាសិតំ អជ្ឈាបន្នោតិ បរិសង្កសិ, ភិក្ខុស្ស សុត្វា បរិសង្កសិ, ភិក្ខុនិយា សុត្វា បរិសង្កសិ, សិក្ខមានាយ សុត្វា បរិសង្កសិ, សាមណេរស្ស សុត្វា បរិសង្កសិ, សាមណេរិយា សុត្វា បរិសង្កសិ, ឧបាសកស្ស សុត្វា បរិសង្កសិ, ឧបាសិកាយ សុត្វា បរិសង្កសិ, រាជូនំ សុត្វា បរិសង្កសិ រាជមហាមត្តានំ សុត្វា បរិសង្កសិ, តិត្ថិយានំ សុត្វា បរិសង្កសិ, តិត្ថិយសាវកានំ សុត្វា បរិសង្កសី’’តិ?
៣៩៧.
ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋេន សមេតិ, ទិដ្ឋេន សំសន្ទតេ ទិដ្ឋំ;
ទិដ្ឋំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;
សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពា តេន បវារណា។
សុតំ សុតេន សមេតិ, សុតេន សំសន្ទតេ សុតំ;
សុតំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;
សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពា តេន បវារណា។
មុតំ មុតេន សមេតិ, មុតេន សំសន្ទតេ មុតំ;
មុតំ បដិច្ច ន ឧបេតិ, អសុទ្ធបរិសង្កិតោ;
សោ បុគ្គលោ បដិញ្ញាយ, កាតព្ពា តេន បវារណាតិ។
៧. បុច្ឆាវិភាគោ
៣៩៨. កិំ តេ ទិដ្ឋន្តិ កតមា បុច្ឆា? កិន្តិ តេ ទិដ្ឋន្តិ កតមា បុច្ឆា? កទា តេ ទិដ្ឋន្តិ កតមា បុច្ឆា? កត្ថ តេ ទិដ្ឋន្តិ កតមា បុច្ឆា?
៣៩៩. កិំ តេ ទិដ្ឋន្តិ វត្ថុបុច្ឆា, វិបត្តិបុច្ឆា, អាបត្តិបុច្ឆា, អជ្ឈាចារបុច្ឆា។ វត្ថុបុច្ឆាតិ – អដ្ឋបារាជិកានំ វត្ថុបុច្ឆា, តេវីសសង្ឃាទិសេសានំ វត្ថុបុច្ឆា, ទ្វេអនិយតានំ វត្ថុបុច្ឆា, ទ្វេចត្តារីសនិស្សគ្គិយានំ វត្ថុបុច្ឆា, អដ្ឋាសីតិសតបាចិត្តិយានំ វត្ថុបុច្ឆា, ទ្វាទសបាដិទេសនីយានំ វត្ថុបុច្ឆា, ទុក្កដានំ វត្ថុបុច្ឆា, ទុព្ភាសិតានំ វត្ថុបុច្ឆា។ វិបត្តិបុច្ឆាតិ – សីលវិបត្តិបុច្ឆា, អាចារវិបត្តិបុច្ឆា, ទិដ្ឋិវិបត្តិបុច្ឆា , អាជីវវិបត្តិបុច្ឆា។ អាបត្តិបុច្ឆាតិ – បារាជិកាបត្តិបុច្ឆា, សង្ឃាទិសេសាបត្តិបុច្ឆា, ថុល្លច្ចយាបត្តិបុច្ឆា, បាចិត្តិយាបត្តិបុច្ឆា, បាដិទេសនីយាបត្តិបុច្ឆា, ទុក្កដាបត្តិបុច្ឆា, ទុព្ភាសិតាបត្តិបុច្ឆា។ អជ្ឈាចារបុច្ឆាតិ – ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិបុច្ឆា។
៤០០. កិន្តិ តេ ទិដ្ឋន្តិ លិង្គបុច្ឆា, ឥរិយាបថបុច្ឆា, អាការបុច្ឆា, វិប្បការបុច្ឆា។ លិង្គបុច្ឆាតិ – ទីឃំ វា រស្សំ វា កណ្ហំ វា ឱទាតំ វា។ ឥរិយាបថបុច្ឆាតិ គច្ឆន្តំ វា ឋិតំ វា និសិន្នំ វា និបន្នំ វា។ អាការបុច្ឆាតិ គិហិលិង្គេ វា តិត្ថិយលិង្គេ វា បព្ពជិតលិង្គេ វា។ វិប្បការបុច្ឆាតិ គច្ឆន្តំ វា ឋិតំ វា និសិន្នំ វា និបន្នំ វា។
៤០១. កទា តេ ទិដ្ឋន្តិ កាលបុច្ឆា, សមយបុច្ឆា, ទិវសបុច្ឆា, ឧតុបុច្ឆា។ កាលបុច្ឆាតិ បុព្ពណ្ហកាលេ វា មជ្ឈន្ហិកកាលេ វា សាយន្ហកាលេ វា។ សមយបុច្ឆាតិ បុព្ពណ្ហសមយេ វា មជ្ឈន្ហិកសមយេ វា សាយន្ហសមយេ វា។ ទិវសបុច្ឆាតិ បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា រត្តិំ វា ទិវា វា កាឡេ វា ជុណ្ហេ វា។ ឧតុបុច្ឆាតិ ហេមន្តេ វា គិម្ហេ វា វស្សេ វា វស្សានេ វា (សី.)។
៤០២. កត្ថ តេ ទិដ្ឋន្តិ ឋានបុច្ឆា, ភូមិបុច្ឆា, ឱកាសបុច្ឆា, បទេសបុច្ឆា។ ឋានបុច្ឆាតិ ភូមិយា វា បថវិយា វា ធរណិយា វា ជគតិយា វា។ ភូមិបុច្ឆាតិ ភូមិយា វា បថវិយា វា បព្ពតេ វា បាសាណេ វា បាសាទេ វា។ ឱកាសបុច្ឆាតិ បុរត្ថិមេ វា ឱកាសេ បច្ឆិមេ វា ឱកាសេ ឧត្តរេ វា ឱកាសេ ទក្ខិណេ វា ឱកាសេ។ បទេសបុច្ឆាតិ បុរត្ថិមេ វា បទេសេ បច្ឆិមេ វា បទេសេ ឧត្តរេ វា បទេសេ ទក្ខិណេ វា បទេសេតិ។
មហាសង្គាមោ និដ្ឋិតោ។
តស្សុទ្ទានំ –
វត្ថុ និទានំ អាការោ, បុព្ពាបរំ កតាកតំ;
កម្មាធិករណញ្ចេវ, សមថោ ឆន្ទគាមិ ច។
ទោសា មោហា ភយា ចេវ, សញ្ញា និជ្ឈាបនេន ច;
បេក្ខា បសាទេ បក្ខោម្ហិ, សុតថេរតរេន ច។
អសម្បត្តញ្ច សម្បត្តំ, ធម្មេន វិនយេន ច;
សត្ថុស្ស សាសនេនាបិ, មហាសង្គាមញាបនាតិ។