៣. កោសលសំយុត្តំ
១. បឋមវគ្គោ
១. ទហរសុត្តំ
១១២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បដិជានាតី’’តិ? ‘‘យញ្ហិ តំ, មហារាជ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ, មមេវ [មមំ (សព្ពត្ថ)] តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ។ អហញ្ហិ, មហារាជ, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ។
‘‘យេបិ តេ, ភោ គោតម, សមណព្រាហ្មណា សង្ឃិនោ គណិនោ គណាចរិយា ញាតា យសស្សិនោ តិត្ថករា សាធុសម្មតា ពហុជនស្ស, សេយ្យថិទំ – បូរណោ កស្សបោ, មក្ខលិ គោសាលោ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ, សញ្ចយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ, បកុធោ កច្ចាយនោ, អជិតោ កេសកម្ពលោ; តេបិ មយា ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បដិជានាថា’តិ បុដ្ឋា សមានា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ន បដិជានន្តិ។ កិំ បន ភវំ គោតមោ ទហរោ ចេវ ជាតិយា នវោ ច បព្ពជ្ជាយា’’តិ?
‘‘ចត្តារោ ខោ មេ, មហារាជ, ទហរាតិ ន ឧញ្ញាតព្ពា, ទហរាតិ ន បរិភោតព្ពា។ កតមេ ចត្តារោ? ខត្តិយោ ខោ, មហារាជ, ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ, ទហរោតិ ន បរិភោតព្ពោ។ ឧរគោ ខោ, មហារាជ, ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ, ទហរោតិ ន បរិភោតព្ពោ។ អគ្គិ ខោ, មហារាជ, ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ, ទហរោតិ ន បរិភោតព្ពោ។ ភិក្ខុ, ខោ, មហារាជ, ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ, ទហរោតិ ន បរិភោតព្ពោ។ ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ ទហរាតិ ន ឧញ្ញាតព្ពា, ទហរាតិ ន បរិភោតព្ពា’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘ខត្តិយំ ជាតិសម្បន្នំ, អភិជាតំ យសស្សិនំ;
ទហរោតិ នាវជានេយ្យ, ន នំ បរិភវេ នរោ។
‘‘ឋានញ្ហិ សោ មនុជិន្ទោ, រជ្ជំ លទ្ធាន ខត្តិយោ;
សោ កុទ្ធោ រាជទណ្ឌេន, តស្មិំ បក្កមតេ ភុសំ;
តស្មា តំ បរិវជ្ជេយ្យ, រក្ខំ ជីវិតមត្តនោ។
‘‘គាមេ វា យទិ វា រញ្ញេ, យត្ថ បស្សេ ភុជង្គមំ;
ទហរោតិ នាវជានេយ្យ, ន នំ បរិភវេ នរោ។
‘‘ឧច្ចាវចេហិ វណ្ណេហិ, ឧរគោ ចរតិ តេជសី [តេជសា (សី. ក.), តេជសិ (បី. ក.)];
សោ អាសជ្ជ ឌំសេ ពាលំ, នរំ នារិញ្ច ឯកទា;
តស្មា តំ បរិវជ្ជេយ្យ, រក្ខំ ជីវិតមត្តនោ។
‘‘បហូតភក្ខំ ជាលិនំ, បាវកំ កណ្ហវត្តនិំ;
ទហរោតិ នាវជានេយ្យ, ន នំ បរិភវេ នរោ។
‘‘លទ្ធា ហិ សោ ឧបាទានំ, មហា ហុត្វាន បាវកោ;
សោ អាសជ្ជ ឌហេ [ទហេ] ពាលំ, នរំ នារិញ្ច ឯកទា;
តស្មា តំ បរិវជ្ជេយ្យ, រក្ខំ ជីវិតមត្តនោ។
‘‘វនំ យទគ្គិ ឌហតិ [ទហតិ (ក.)], បាវកោ កណ្ហវត្តនី;
ជាយន្តិ តត្ថ បារោហា, អហោរត្តានមច្ចយេ។
‘‘យញ្ច ខោ សីលសម្បន្នោ, ភិក្ខុ ឌហតិ តេជសា;
ន តស្ស បុត្តា បសវោ, ទាយាទា វិន្ទរេ ធនំ;
អនបច្ចា អទាយាទា, តាលាវត្ថូ ភវន្តិ តេ។
‘‘តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ;
ភុជង្គមំ បាវកញ្ច, ខត្តិយញ្ច យសស្សិនំ;
ភិក្ខុញ្ច សីលសម្បន្នំ, សម្មទេវ សមាចរេ’’តិ។
ឯវំ វុត្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ [និកុជ្ជិតំ (?)] វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ , បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ , អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។
២. បុរិសសុត្តំ
១១៣. សាវត្ថិនិទានំ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ?
‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ ទោសោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ មោហោ ខោ, មហារាជ, បុរិសស្ស ធម្មោ អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ ។ ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ បុរិសស្ស ធម្មា អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;
ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ [សប្ផលន្តិ (ស្យា. កំ.)]។
៣. ជរាមរណសុត្តំ
១១៤. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ជាតស្ស អញ្ញត្រ ជរាមរណា’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, មហារាជ, ជាតស្ស អញ្ញត្រ ជរាមរណា។ យេបិ តេ, មហារាជ, ខត្តិយមហាសាលា អឌ្ឍា មហទ្ធនា មហាភោគា បហូតជាតរូបរជតា បហូតវិត្តូបករណា បហូតធនធញ្ញា, តេសម្បិ ជាតានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណា។ យេបិ តេ, មហារាជ, ព្រាហ្មណមហាសាលា…បេ.… គហបតិមហាសាលា អឌ្ឍា មហទ្ធនា មហាភោគា បហូតជាតរូបរជតា បហូតវិត្តូបករណា បហូតធនធញ្ញា, តេសម្បិ ជាតានំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជរាមរណា។ យេបិ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញាវិមុត្តា, តេសំ បាយំ កាយោ ភេទនធម្មោ និក្ខេបនធម្មោ’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា សុចិត្តា,
អថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិ;
សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ,
សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ។
៤. បិយសុត្តំ
១១៥. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘កេសំ នុ ខោ បិយោ អត្តា, កេសំ អប្បិយោ អត្តា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘យេ ច ខោ កេចិ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ អប្បិយោ អត្តា’។ កិញ្ចាបិ តេ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘បិយោ នោ អត្តា’តិ, អថ ខោ តេសំ អប្បិយោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ អប្បិយោ អប្បិយស្ស ករេយ្យ, តំ តេ អត្តនាវ អត្តនោ ករោន្តិ; តស្មា តេសំ អប្បិយោ អត្តា។ យេ ច ខោ កេចិ កាយេន សុចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរន្តិ, មនសា សុចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ បិយោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អប្បិយោ នោ អត្តា’តិ; អថ ខោ តេសំ បិយោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ បិយោ បិយស្ស ករេយ្យ, តំ តេ អត្តនាវ អត្តនោ ករោន្តិ; តស្មា តេសំ បិយោ អត្តា’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! យេ ហិ កេចិ, មហារាជ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ អប្បិយោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘បិយោ នោ អត្តា’តិ, អថ ខោ តេសំ អប្បិយោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ, មហារាជ, អប្បិយោ អប្បិយស្ស ករេយ្យ, តំ តេ អត្តនាវ អត្តនោ ករោន្តិ; តស្មា តេសំ អប្បិយោ អត្តា។ យេ ច ខោ កេចិ, មហារាជ , កាយេន សុចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរន្តិ, មនសា សុចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ បិយោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អប្បិយោ នោ អត្តា’តិ; អថ ខោ តេសំ បិយោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ មហារាជ, បិយោ បិយស្ស ករេយ្យ, តំ តេ អត្តនាវ អត្តនោ ករោន្តិ; តស្មា តេសំ បិយោ អត្តា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘អត្តានញ្ចេ បិយំ ជញ្ញា, ន នំ បាបេន សំយុជេ;
ន ហិ តំ សុលភំ ហោតិ, សុខំ ទុក្កដការិនា។
‘‘អន្តកេនាធិបន្នស្ស, ជហតោ មានុសំ ភវំ;
កិញ្ហិ តស្ស សកំ ហោតិ, កិញ្ច អាទាយ គច្ឆតិ;
កិញ្ចស្ស អនុគំ ហោតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី [អនុបាយិនី (ស្យា. កំ. ក.)]។
‘‘ឧភោ បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច, យំ មច្ចោ កុរុតេ ឥធ;
តញ្ហិ តស្ស សកំ ហោតិ, តញ្ច [តំវ (?)] អាទាយ គច្ឆតិ;
តញ្ចស្ស [តំវស្ស (?)] អនុគំ ហោតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី។
‘‘តស្មា ករេយ្យ កល្យាណំ, និចយំ សម្បរាយិកំ;
បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ។
៥. អត្តរក្ខិតសុត្តំ
១១៦. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘កេសំ នុ ខោ រក្ខិតោ អត្តា, កេសំ អរក្ខិតោ អត្តា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘យេ ខោ កេចិ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ អរក្ខិតោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ ហត្ថិកាយោ វា រក្ខេយ្យ, អស្សកាយោ វា រក្ខេយ្យ, រថកាយោ វា រក្ខេយ្យ, បត្តិកាយោ វា រក្ខេយ្យ; អថ ខោ តេសំ អរក្ខិតោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? ពាហិរា ហេសា រក្ខា, នេសា រក្ខា អជ្ឈត្តិកា; តស្មា តេសំ អរក្ខិតោ អត្តា។ យេ ច ខោ កេចិ កាយេន សុចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរន្តិ, មនសា សុចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ រក្ខិតោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ នេវ ហត្ថិកាយោ រក្ខេយ្យ, ន អស្សកាយោ រក្ខេយ្យ, ន រថកាយោ រក្ខេយ្យ , ន បត្តិកាយោ រក្ខេយ្យ; អថ ខោ តេសំ រក្ខិតោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? អជ្ឈត្តិកា ហេសា រក្ខា, នេសា រក្ខា ពាហិរា; តស្មា តេសំ រក្ខិតោ អត្តា’’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! យេ ហិ កេចិ, មហារាជ, កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ…បេ.… តេសំ អរក្ខិតោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? ពាហិរា ហេសា, មហារាជ, រក្ខា, នេសា រក្ខា អជ្ឈត្តិកា; តស្មា តេសំ អរក្ខិតោ អត្តា។ យេ ច ខោ កេចិ, មហារាជ, កាយេន សុចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរន្តិ, មនសា សុចរិតំ ចរន្តិ; តេសំ រក្ខិតោ អត្តា។ កិញ្ចាបិ តេ នេវ ហត្ថិកាយោ រក្ខេយ្យ, ន អស្សកាយោ រក្ខេយ្យ, ន រថកាយោ រក្ខេយ្យ, ន បត្តិកាយោ រក្ខេយ្យ; អថ ខោ តេសំ រក្ខិតោ អត្តា។ តំ កិស្ស ហេតុ? អជ្ឈត្តិកា ហេសា, មហារាជ, រក្ខា, នេសា រក្ខា ពាហិរា; តស្មា តេសំ រក្ខិតោ អត្តា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘កាយេន សំវរោ សាធុ, សាធុ វាចាយ សំវរោ;
មនសា សំវរោ សាធុ, សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោ;
សព្ពត្ថ សំវុតោ លជ្ជី, រក្ខិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ។
៦. អប្បកសុត្តំ
១១៧. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘អប្បកា តេ សត្តា លោកស្មិំ យេ ឧឡារេ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា ន ចេវ មជ្ជន្តិ, ន ច បមជ្ជន្តិ, ន ច កាមេសុ គេធំ អាបជ្ជន្តិ, ន ច សត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ។ អថ ខោ ឯតេវ ពហុតរា សត្តា លោកស្មិំ យេ ឧឡារេ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា មជ្ជន្តិ ចេវ បមជ្ជន្តិ , ច កាមេសុ ច គេធំ អាបជ្ជន្តិ, សត្តេសុ ច វិប្បដិបជ្ជន្តី’’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! អប្បកា តេ, មហារាជ, សត្តា លោកស្មិំ, យេ ឧឡារេ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា ន ចេវ មជ្ជន្តិ, ន ច បមជ្ជន្តិ, ន ច កាមេសុ គេធំ អាបជ្ជន្តិ, ន ច សត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ។ អថ ខោ ឯតេវ ពហុតរា សត្តា លោកស្មិំ, យេ ឧឡារេ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា មជ្ជន្តិ ចេវ បមជ្ជន្តិ ច កាមេសុ ច គេធំ អាបជ្ជន្តិ, សត្តេសុ ច វិប្បដិបជ្ជន្តី’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘សារត្តា កាមភោគេសុ, គិទ្ធា កាមេសុ មុច្ឆិតា;
អតិសារំ ន ពុជ្ឈន្តិ, មិគា កូដំវ ឱឌ្ឌិតំ;
បច្ឆាសំ កដុកំ ហោតិ, វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ’’តិ។
៧. អឌ្ឌករណសុត្តំ
១១៨. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, អឌ្ឌករណេ [អត្ថករណេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និសិន្នោ បស្សាមិ ខត្តិយមហាសាលេបិ ព្រាហ្មណមហាសាលេបិ គហបតិមហាសាលេបិ អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ កាមហេតុ កាមនិទានំ កាមាធិករណំ សម្បជានមុសា ភាសន្តេ។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អលំ ទានិ មេ អឌ្ឌករណេន, ភទ្រមុខោ ទានិ អឌ្ឌករណេន បញ្ញាយិស្សតី’’’តិ។
‘‘(ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ មហារាជ!) [( ) សី. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] យេបិ តេ, មហារាជ, ខត្តិយមហាសាលា ព្រាហ្មណមហាសាលា គហបតិមហាសាលា អឌ្ឍា មហទ្ធនា មហាភោគា បហូតជាតរូបរជតា បហូតវិត្តូបករណា បហូតធនធញ្ញា កាមហេតុ កាមនិទានំ កាមាធិករណំ សម្បជានមុសា ភាសន្តិ; តេសំ តំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘សារត្តា កាមភោគេសុ, គិទ្ធា កាមេសុ មុច្ឆិតា;
អតិសារំ ន ពុជ្ឈន្តិ, មច្ឆា ខិប្បំវ ឱឌ្ឌិតំ;
បច្ឆាសំ កដុកំ ហោតិ, វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ’’តិ។
៨. មល្លិកាសុត្តំ
១១៩. សាវត្ថិនិទានំ ។ តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ មល្លិកាយ ទេវិយា សទ្ធិំ ឧបរិបាសាទវរគតោ ហោតិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ មល្លិកំ ទេវិំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ តេ, មល្លិកេ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ មេ, មហារាជ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ។ តុយ្ហំ បន, មហារាជ, អត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’’តិ? ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ, មល្លិកេ, នត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’’តិ។
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ បាសាទា ឱរោហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, មល្លិកាយ ទេវិយា សទ្ធិំ ឧបរិបាសាទវរគតោ មល្លិកំ ទេវិំ ឯតទវោចំ – ‘អត្ថិ នុ ខោ តេ, មល្លិកេ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, មល្លិកា ទេវី មំ ឯតទវោច – ‘នត្ថិ ខោ មេ, មហារាជ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ។ តុយ្ហំ បន, មហារាជ, អត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’តិ? ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, មល្លិកំ ទេវិំ ឯតទវោចំ – ‘មយ្ហម្បិ ខោ, មល្លិកេ, នត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសា,
នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចិ;
ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសំ,
តស្មា ន ហិំសេ បរមត្តកាមោ’’តិ។
៩. យញ្ញសុត្តំ
១២០. សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, បញ្ច ច ឧសភសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរិសតានិ បញ្ច ច អជសតានិ បញ្ច ច ឧរព្ភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ។ យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, តេបិ ទណ្ឌតជ្ជិតា ភយតជ្ជិតា អស្សុមុខា រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តិ។
អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ។ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, បញ្ច ច ឧសភសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរសតានិ បញ្ច ច វច្ឆតរិសតានិ បញ្ច ច អជសតានិ បញ្ច ច ឧរព្ភសតានិ ថូណូបនីតានិ ហោន្តិ យញ្ញត្ថាយ ។ យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា, តេបិ ទណ្ឌតជ្ជិតា ភយតជ្ជិតា អស្សុមុខា រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘អស្សមេធំ បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ និរគ្គឡ្ហំ;
មហាយញ្ញា មហារម្ភា [វាជបេយ្យុំ; និរគ្គឡំ មហារម្ភា (ក.)], ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា។
‘‘អជេឡកា ច គាវោ ច, វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ;
ន តំ សម្មគ្គតា យញ្ញំ, ឧបយន្តិ មហេសិនោ។
‘‘យេ ច យញ្ញា និរារម្ភា, យជន្តិ អនុកុលំ សទា;
អជេឡកា ច គាវោ ច, វិវិធា នេត្ថ ហញ្ញរេ;
ឯតំ សម្មគ្គតា យញ្ញំ, ឧបយន្តិ មហេសិនោ។
‘‘ឯតំ យជេថ មេធាវី, ឯសោ យញ្ញោ មហប្ផលោ;
ឯតញ្ហិ យជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ;
យញ្ញោ ច វិបុលោ ហោតិ, បសីទន្តិ ច ទេវតា’’តិ។
១០. ពន្ធនសុត្តំ
១២១. តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន មហាជនកាយោ ពន្ធាបិតោ ហោតិ, អប្បេកច្ចេ រជ្ជូហិ អប្បេកច្ចេ អន្ទូហិ អប្បេកច្ចេ សង្ខលិកាហិ។
អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ។ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន មហាជនកាយោ ពន្ធាបិតោ, អប្បេកច្ចេ រជ្ជូហិ អប្បេកច្ចេ អន្ទូហិ អប្បេកច្ចេ សង្ខលិកាហី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
យទាយសំ ទារុជំ បព្ពជញ្ច;
សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ,
បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា។
‘‘ឯតំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា,
ឱហារិនំ សិថិលំ ទុប្បមុញ្ចំ;
ឯតម្បិ ឆេត្វាន បរិព្ពជន្តិ,
អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយា’’តិ។
បឋមោ វគ្គោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ទហរោ បុរិសោ ជរា, បិយំ អត្តានរក្ខិតោ;
អប្បកា អឌ្ឌករណំ, មល្លិកា យញ្ញពន្ធនន្តិ។
២. ទុតិយវគ្គោ
១. សត្តជដិលសុត្តំ
១២២. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។
តេន ខោ បន សមយេន សត្ត ច ជដិលា សត្ត ច និគណ្ឋា សត្ត ច អចេលកា សត្ត ច ឯកសាដកា សត្ត ច បរិព្ពាជកា បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមា ខារិវិវិធមាទាយ [ខារិវិធំ អាទាយ (បី.) ទី. និ. ១.២៨០ តទដ្ឋកថាបិ ឱលោកេតព្ពា] ភគវតោ អវិទូរេ អតិក្កមន្តិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ និហន្ត្វា យេន តេ សត្ត ច ជដិលា សត្ត ច និគណ្ឋា សត្ត ច អចេលកា សត្ត ច ឯកសាដកា សត្ត ច បរិព្ពាជកា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ នាមំ សាវេសិ – ‘‘រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោ…បេ.… រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោ’’តិ។
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ សត្តសុ ច ជដិលេសុ សត្តសុ ច និគណ្ឋេសុ សត្តសុ ច អចេលកេសុ សត្តសុ ច ឯកសាដកេសុ សត្តសុ ច បរិព្ពាជកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យេ តេ, ភន្តេ, លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា ឯតេ តេសំ អញ្ញតរា’’តិ។
‘‘ទុជ្ជានំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, តយា គិហិនា កាមភោគិនា បុត្តសម្ពាធសយនំ អជ្ឈាវសន្តេន កាសិកចន្ទនំ បច្ចនុភោន្តេន មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយន្តេន ជាតរូបរជតំ សាទិយន្តេន – ‘ឥមេ វា អរហន្តោ, ឥមេ វា អរហត្តមគ្គំ សមាបន្នា’’’តិ។
‘‘សំវាសេន ខោ, មហារាជ, សីលំ វេទិតព្ពំ។ តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ សំវោហារេន ខោ, មហារាជ, សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ។ តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ អាបទាសុ ខោ, មហារាជ, ថាមោ វេទិតព្ពោ។ សោ ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ សាកច្ឆាយ , ខោ, មហារាជ, បញ្ញា វេទិតព្ពា។ សា ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’’តិ។
‘‘អច្ឆរិយំ , ភន្តេ, អព្ភុតំ ភន្តេ! យាវ សុភាសិតមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា – ‘ទុជ្ជានំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, តយា គិហិនា កាមភោគិនា បុត្តសម្ពាធសយនំ អជ្ឈាវសន្តេន កាសិកចន្ទនំ បច្ចនុភោន្តេន មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយន្តេន ជាតរូបរជតំ សាទិយន្តេន – ឥមេ វា អរហន្តោ, ឥមេ វា អរហត្តមគ្គំ សមាបន្នា’តិ។ សំវាសេន ខោ, មហារាជ, សីលំ វេទិតព្ពំ។ តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ សំវោហារេន ខោ មហារាជ , សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ។ តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ អាបទាសុ ខោ, មហារាជ, ថាមោ វេទិតព្ពោ។ សោ ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន។ សាកច្ឆាយ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា វេទិតព្ពា។ សា ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’’តិ។
‘‘ឯតេ, ភន្តេ, មម បុរិសា ចរា ឱចរកា ជនបទំ ឱចរិត្វា អាគច្ឆន្តិ។ តេហិ បឋមំ ឱចិណ្ណំ អហំ បច្ឆា ឱសាបយិស្សាមិ [ឱយាយិស្សាមិ (សី.), ឱហយិស្សាមិ (ស្យា. កំ.)]។ ឥទានិ តេ, ភន្តេ, តំ រជោជល្លំ បវាហេត្វា សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ ឱទាតវត្ថា [ឱទាតវត្ថវសនា (សី.)] បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេស្សន្តី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘ន វណ្ណរូបេន នរោ សុជានោ,
ន វិស្សសេ ឥត្តរទស្សនេន;
សុសញ្ញតានញ្ហិ វិយញ្ជនេន,
អសញ្ញតា លោកមិមំ ចរន្តិ។
‘‘បតិរូបកោ មត្តិកាកុណ្ឌលោវ,
លោហឌ្ឍមាសោវ សុវណ្ណឆន្នោ;
ចរន្តិ លោកេ [ឯកេ (សី. បី.)] បរិវារឆន្នា,
អន្តោ អសុទ្ធា ពហិ សោភមានា’’តិ។
២. បញ្ចរាជសុត្តំ
១២៣. សាវត្ថិនិទានំ ។ តេន ខោ បន សមយេន បញ្ចន្នំ រាជូនំ បសេនទិបមុខានំ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតានំ សមង្គីភូតានំ បរិចារយមានានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘‘កិំ នុ ខោ កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ? តត្រេកច្ចេ [តត្រេកេ (សី. បី.)] ឯវមាហំសុ – ‘‘រូបា កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘សទ្ទា កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘គន្ធា កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘រសា កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ផោដ្ឋព្ពា កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ។ យតោ ខោ តេ រាជានោ នាសក្ខិំសុ អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបេតុំ។
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ តេ រាជានោ ឯតទវោច – ‘‘អាយាម, មារិសា, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិស្សាម។ យថា នោ ភគវា ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’’តិ [ធារេយ្យាមាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។ ‘‘ឯវំ, មារិសា’’តិ ខោ តេ រាជានោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បច្ចស្សោសុំ។
អថ ខោ តេ បញ្ច រាជានោ បសេនទិបមុខា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បញ្ចន្នំ រាជូនំ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតានំ សមង្គីភូតានំ បរិចារយមានានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘កិំ នុ ខោ កាមានំ អគ្គ’ន្តិ? ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘រូបា កាមានំ អគ្គ’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘សទ្ទា កាមានំ អគ្គ’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘គន្ធា កាមានំ អគ្គ’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘រសា កាមានំ អគ្គ’ន្តិ។ ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘ផោដ្ឋព្ពា កាមានំ អគ្គ’ន្តិ។ កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, កាមានំ អគ្គ’’ន្តិ?
‘‘មនាបបរិយន្តំ ខ្វាហំ, មហារាជ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អគ្គន្តិ វទាមិ។ តេវ [តេ ច (សី. បី. ក.), យេ ច (ស្យា. កំ.)], មហារាជ, រូបា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, តេវ [តេ ច (សី. បី. ក.)] រូបា ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ។ យេហិ ច យោ រូបេហិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, សោ តេហិ រូបេហិ អញ្ញំ រូបំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន បត្ថេតិ។ តេ តស្ស រូបា បរមា ហោន្តិ។ តេ តស្ស រូបា អនុត្តរា ហោន្តិ។
‘‘តេវ , មហារាជ, សទ្ទា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, តេវ សទ្ទា ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ។ យេហិ ច យោ សទ្ទេហិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, សោ តេហិ សទ្ទេហិ អញ្ញំ សទ្ទំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន បត្ថេតិ។ តេ តស្ស សទ្ទា បរមា ហោន្តិ។ តេ តស្ស សទ្ទា អនុត្តរា ហោន្តិ។
‘‘តេវ, មហារាជ, គន្ធា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, តេវ គន្ធា ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ។ យេហិ ច យោ គន្ធេហិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, សោ តេហិ គន្ធេហិ អញ្ញំ គន្ធំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន បត្ថេតិ។ តេ តស្ស គន្ធា បរមា ហោន្តិ។ តេ តស្ស គន្ធា អនុត្តរា ហោន្តិ។
‘‘តេវ, មហារាជ, រសា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, តេវ រសា ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ។ យេហិ ច យោ រសេហិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, សោ តេហិ រសេហិ អញ្ញំ រសំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន បត្ថេតិ។ តេ តស្ស រសា បរមា ហោន្តិ។ តេ តស្ស រសា អនុត្តរា ហោន្តិ។
‘‘តេវ, មហារាជ, ផោដ្ឋព្ពា ឯកច្ចស្ស មនាបា ហោន្តិ, តេវ ផោដ្ឋព្ពា ឯកច្ចស្ស អមនាបា ហោន្តិ។ យេហិ ច យោ ផោដ្ឋព្ពេហិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, សោ តេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ អញ្ញំ ផោដ្ឋព្ពំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន បត្ថេតិ។ តេ តស្ស ផោដ្ឋព្ពា បរមា ហោន្តិ។ តេ តស្ស ផោដ្ឋព្ពា អនុត្តរា ហោន្តី’’តិ។
តេន ខោ បន សមយេន ចន្ទនង្គលិកោ ឧបាសកោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ ចន្ទនង្គលិកោ ឧបាសកោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ ភគវា, បដិភាតិ មំ សុគតា’’តិ។ ‘‘បដិភាតុ តំ ចន្ទនង្គលិកា’’តិ ភគវា អវោច។
អថ ខោ ចន្ទនង្គលិកោ ឧបាសកោ ភគវតោ សម្មុខា តទនុរូបាយ គាថាយ អភិត្ថវិ –
បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;
អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,
តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ។
អថ ខោ តេ បញ្ច រាជានោ ចន្ទនង្គលិកំ ឧបាសកំ បញ្ចហិ ឧត្តរាសង្គេហិ អច្ឆាទេសុំ។ អថ ខោ ចន្ទនង្គលិកោ ឧបាសកោ តេហិ បញ្ចហិ ឧត្តរាសង្គេហិ ភគវន្តំ អច្ឆាទេសីតិ។
៣. ទោណបាកសុត្តំ
១២៤ . សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ ទោណបាកកុរំ [ទោណបាកសុទំ (សី.), ទោណបាកំ សុទំ (បី.)] ភុញ្ជតិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភុត្តាវី មហស្សាសី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។
អថ ខោ ភគវា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភុត្តាវិំ មហស្សាសិំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ,
មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;
តនុកស្ស [តនុ តស្ស (សី. បី.)] ភវន្តិ វេទនា,
សណិកំ ជីរតិ អាយុបាលយ’’ន្តិ។
តេន ខោ បន សមយេន សុទស្សនោ មាណវោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បិដ្ឋិតោ ឋិតោ ហោតិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ សុទស្សនំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, តាត សុទស្សន, ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ បរិយាបុណិត្វា មម ភត្តាភិហារេ (ភត្តាភិហារេ) [( ) សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] ភាស។ អហញ្ច តេ ទេវសិកំ កហាបណសតំ (កហាបណសតំ) [( ) សី. ស្យា. កំ. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] និច្ចំ ភិក្ខំ បវត្តយិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ទេវា’’តិ ខោ សុទស្សនោ មាណវោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិស្សុត្វា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ បរិយាបុណិត្វា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ភត្តាភិហារេ សុទំ ភាសតិ –
មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;
សណិកំ ជីរតិ អាយុបាលយ’’ន្តិ។
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អនុបុព្ពេន នាឡិកោទនបរមតាយ [នាឡិកោទនមត្តាយ (ក.)] សណ្ឋាសិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អបរេន សមយេន សុសល្លិខិតគត្តោ បាណិនា គត្តានិ អនុមជ្ជន្តោ តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឧភយេន វត មំ សោ ភគវា អត្ថេន អនុកម្បិ – ទិដ្ឋធម្មិកេន ចេវ អត្ថេន សម្បរាយិកេន ចា’’តិ។
៤. បឋមសង្គាមសុត្តំ
១២៥. សាវត្ថិនិទានំ។ អថ ខោ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អព្ភុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អស្សោសិ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘‘រាជា កិរ មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ យេន កាសី’’តិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បច្ចុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អថ ខោ រាជា ច មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជា ច បសេនទិ កោសលោ សង្គាមេសុំ។ តស្មិំ ខោ បន សង្គាមេ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ បរាជេសិ។ បរាជិតោ ច រាជា បសេនទិ កោសលោ សកមេវ [សង្គាមា (ក.)] រាជធានិំ សាវត្ថិំ បច្ចុយ្យាសិ [បាយាសិ (សី. បី.)]។
អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ។ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –
‘‘ឥធ, ភន្តេ, រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អព្ភុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អស្សោសិ ខោ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘រាជា កិរ មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ យេន កាសី’តិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បច្ចុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, រាជា ច មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជា ច បសេនទិ កោសលោ សង្គាមេសុំ។ តស្មិំ ខោ បន, ភន្តេ, សង្គាមេ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ បរាជេសិ។ បរាជិតោ ច, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ សកមេវ រាជធានិំ សាវត្ថិំ បច្ចុយ្យាសី’’តិ។
‘‘រាជា, ភិក្ខវេ, មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ បាបមិត្តោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ; រាជា ច ខោ, ភិក្ខវេ, បសេនទិ កោសលោ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ។ អជ្ជេវ [អជ្ជតញ្ច (សី. បី.), អជ្ជេវំ (ស្យា. កំ.)], ភិក្ខវេ , រាជា បសេនទិ កោសលោ ឥមំ រត្តិំ ទុក្ខំ សេតិ បរាជិតោ’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘ជយំ វេរំ បសវតិ, ទុក្ខំ សេតិ បរាជិតោ;
ឧបសន្តោ សុខំ សេតិ, ហិត្វា ជយបរាជយ’’ន្តិ។
៥. ទុតិយសង្គាមសុត្តំ
១២៦. [ឯត្ថ ‘‘អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ អព្ភុយ្យាសី’’តិ អាទិនា បាឋេន ភវិតព្ពំ។ អដ្ឋកថាយំ ហិ ‘‘អព្ភុយ្យាសីតិ បរាជយេ គរហប្បត្តោ…បេ.… វុត្តជយការណំ សុត្វា អភិឧយ្យាសី’’តិ វុត្តំ] អថ ខោ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អព្ភុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អស្សោសិ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘‘រាជា កិរ មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ យេន កាសី’’តិ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បច្ចុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អថ ខោ រាជា ច មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជា ច បសេនទិ កោសលោ សង្គាមេសុំ។ តស្មិំ ខោ បន សង្គាមេ រាជា បសេនទិ កោសលោ រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បរាជេសិ, ជីវគ្គាហញ្ច នំ អគ្គហេសិ។ អថ ខោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កិញ្ចាបិ ខោ ម្យាយំ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ អទុព្ភន្តស្ស ទុព្ភតិ, អថ ច បន មេ ភាគិនេយ្យោ ហោតិ។ យំនូនាហំ រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុនោ វេទេហិបុត្តស្ស សព្ពំ ហត្ថិកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ អស្សកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ រថកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ បត្តិកាយំ បរិយាទិយិត្វា ជីវន្តមេវ នំ ឱសជ្ជេយ្យ’’ន្តិ [ឱស្សជ្ជេយ្យន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។
អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុនោ វេទេហិបុត្តស្ស សព្ពំ ហត្ថិកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ អស្សកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ រថកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ បត្តិកាយំ បរិយាទិយិត្វា ជីវន្តមេវ នំ ឱសជ្ជិ [ឱស្សជិ (សី.), ឱស្សជ្ជិ (ស្យា. កំ. បី.)]។
អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ។ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –
‘‘ឥធ , ភន្តេ, រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អព្ភុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អស្សោសិ ខោ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘រាជា កិរ មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មមំ អព្ភុយ្យាតោ យេន កាសី’តិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បច្ចុយ្យាសិ យេន កាសិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, រាជា ច មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជា ច បសេនទិ កោសលោ សង្គាមេសុំ។ តស្មិំ ខោ បន, ភន្តេ, សង្គាមេ រាជា បសេនទិ កោសលោ រាជានំ មាគធំ អជាតសត្តុំ វេទេហិបុត្តំ បរាជេសិ, ជីវគ្គាហញ្ច នំ អគ្គហេសិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិញ្ចាបិ ខោ ម្យាយំ រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ អទុព្ភន្តស្ស ទុព្ភតិ, អថ ច បន មេ ភាគិនេយ្យោ ហោតិ។ យំនូនាហំ រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុនោ វេទេហិបុត្តស្ស សព្ពំ ហត្ថិកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ អស្សកាយំ សព្ពំ រថកាយំ សព្ពំ បត្តិកាយំ បរិយាទិយិត្វា ជីវន្តមេវ នំ ឱសជ្ជេយ្យ’’’ន្តិ។
‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុនោ វេទេហិបុត្តស្ស សព្ពំ ហត្ថិកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ អស្សកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ រថកាយំ បរិយាទិយិត្វា សព្ពំ បត្តិកាយំ បរិយាទិយិត្វា ជីវន្តមេវ នំ ឱសជ្ជី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘វិលុម្បតេវ បុរិសោ, យាវស្ស ឧបកប្បតិ;
យទា ចញ្ញេ វិលុម្បន្តិ, សោ វិលុត្តោ វិលុប្បតិ [វិលុម្បតិ (សី. បី. ក.)]។
‘‘ឋានញ្ហិ មញ្ញតិ ពាលោ, យាវ បាបំ ន បច្ចតិ;
យទា ច បច្ចតិ បាបំ, អថ ទុក្ខំ និគច្ឆតិ។
‘‘ហន្តា លភតិ [លភតិ ហន្តា (សី. ស្យា. កំ.)] ហន្តារំ, ជេតារំ លភតេ ជយំ;
អក្កោសកោ ច អក្កោសំ, រោសេតារញ្ច រោសកោ;
អថ កម្មវិវដ្ដេន, សោ វិលុត្តោ វិលុប្បតី’’តិ។
៦. មល្លិកាសុត្តំ
១២៧. សាវត្ថិនិទានំ ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ អថ ខោ អញ្ញតរោ បុរិសោ យេន រាជា បសេនទិ កោសលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ឧបកណ្ណកេ អារោចេសិ – ‘‘មល្លិកា, ទេវ, ទេវី ធីតរំ វិជាតា’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ អនត្តមនោ អហោសិ។
អថ ខោ ភគវា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អនត្តមនតំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘ឥត្ថីបិ ហិ ឯកច្ចិយា, សេយ្យា បោស ជនាធិប;
មេធាវិនី សីលវតី, សស្សុទេវា បតិព្ពតា។
‘‘តស្សា យោ ជាយតិ បោសោ, សូរោ ហោតិ ទិសម្បតិ;
តាទិសា សុភគិយា [សុភរិយាបុត្តោ (ក.)] បុត្តោ, រជ្ជម្បិ អនុសាសតី’’តិ។
៧. អប្បមាទសុត្តំ
១២៨. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯកោ ធម្មោ យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចា’’តិ?
‘‘អត្ថិ ខោ, មហារាជ, ឯកោ ធម្មោ យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចា’’តិ។
‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ឯកោ ធម្មោ, យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចា’’តិ?
‘‘អប្បមាទោ ខោ, មហារាជ, ឯកោ ធម្មោ, យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចាតិ។ សេយ្យថាបិ, មហារាជ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ [ជង្គមានំ (សី. បី.)] បាណានំ បទជាតានិ, សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ មហន្តត្តេន; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អប្បមាទោ ឯកោ ធម្មោ, យោ ឧភោ អត្ថេ សមធិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ – ទិដ្ឋធម្មិកញ្ចេវ អត្ថំ សម្បរាយិកញ្ចា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘អាយុំ អរោគិយំ វណ្ណំ, សគ្គំ ឧច្ចាកុលីនតំ;
រតិយោ បត្ថយន្តេន, ឧឡារា អបរាបរា។
‘‘អប្បមាទំ បសំសន្តិ, បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា;
អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ, អធិគ្គណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ។
‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;
អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ។
៨. កល្យាណមិត្តសុត្តំ
១២៩. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ , ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សោ ច ខោ កល្យាណមិត្តស្ស កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស, នោ បាបមិត្តស្ស នោ បាបសហាយស្ស នោ បាបសម្បវង្កស្សា’’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! ស្វាក្ខាតោ , មហារាជ, មយា ធម្មោ។ សោ ច ខោ កល្យាណមិត្តស្ស កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស, នោ បាបមិត្តស្ស នោ បាបសហាយស្ស នោ បាបសម្បវង្កស្សាតិ។
‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ សក្កេសុ វិហរាមិ នគរកំ នាម សក្យានំ និគមោ។ អថ ខោ, មហារាជ, អានន្ទោ ភិក្ខុ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, មហារាជ, អានន្ទោ ភិក្ខុ មំ ឯតទវោច – ‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយស្ស – យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’’តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តាហំ, មហារាជ, អានន្ទំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – ‘មា ហេវំ, អានន្ទ, មា ហេវំ, អានន្ទ! សកលមេវ ហិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយំ – យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា។ កល្យាណមិត្តស្សេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតិ’’’។
‘‘កថញ្ច, អានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ, សម្មាសង្កប្បំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាវាចំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាកម្មន្តំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាអាជីវំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាវាយាមំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាសតិំ ភាវេតិ…បេ.… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ។ តទមិនាបេតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមេវិទំ ព្រហ្មចរិយំ – យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ។
‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ, ជរាធម្មា សត្តា ជរាយ បរិមុច្ចន្តិ, ព្យាធិធម្មា សត្តា ព្យាធិតោ បរិមុច្ចន្តិ, មរណធម្មា សត្តា មរណេន បរិមុច្ចន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា សត្តា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តិ។ ឥមិនា ខោ ឯតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមេវិទំ ព្រហ្មចរិយំ – យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ។
‘‘តស្មាតិហ តេ, មហារាជ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កល្យាណមិត្តោ ភវិស្សាមិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ’តិ។ ឯវញ្ហិ តេ , មហារាជ, សិក្ខិតព្ពំ។
‘‘កល្យាណមិត្តស្ស តេ, មហារាជ, កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស អយំ ឯកោ ធម្មោ ឧបនិស្សាយ វិហាតព្ពោ – អប្បមាទោ កុសលេសុ ធម្មេសុ។
‘‘អប្បមត្តស្ស តេ, មហារាជ, វិហរតោ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ, ឥត្ថាគារស្ស អនុយន្តស្ស ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘រាជា ខោ អប្បមត្តោ វិហរតិ, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ។ ហន្ទ, មយម្បិ អប្បមត្តា វិហរាម, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយា’’’តិ។
‘‘អប្បមត្តស្ស តេ, មហារាជ, វិហរតោ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ, ខត្តិយានម្បិ អនុយន្តានំ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘រាជា ខោ អប្បមត្តោ វិហរតិ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ។ ហន្ទ, មយម្បិ អប្បមត្តា វិហរាម, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយា’’’តិ។
‘‘អប្បមត្តស្ស តេ, មហារាជ, វិហរតោ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ, ពលកាយស្សបិ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘រាជា ខោ អប្បមត្តោ វិហរតិ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ។ ហន្ទ, មយម្បិ អប្បមត្តា វិហរាម, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយា’’’តិ។
‘‘អប្បមត្តស្ស តេ, មហារាជ, វិហរតោ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ, នេគមជានបទស្សបិ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘រាជា ខោ អប្បមត្តោ វិហរតិ, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ។ ហន្ទ, មយម្បិ អប្បមត្តា វិហរាម, អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយា’’’តិ?
‘‘អប្បមត្តស្ស តេ, មហារាជ, វិហរតោ អប្បមាទំ ឧបនិស្សាយ, អត្តាបិ គុត្តោ រក្ខិតោ ភវិស្សតិ – ឥត្ថាគារម្បិ គុត្តំ រក្ខិតំ ភវិស្សតិ, កោសកោដ្ឋាគារម្បិ គុត្តំ រក្ខិតំ ភវិស្សតី’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘ភោគេ បត្ថយមានេន, ឧឡារេ អបរាបរេ;
អប្បមាទំ បសំសន្តិ, បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា។
‘‘អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ, អធិគ្គណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ;
ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;
អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ។
៩. បឋមអបុត្តកសុត្តំ
១៣០. សាវត្ថិនិទានំ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ទិវា ទិវស្ស យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ?
‘‘ឥធ, ភន្តេ, សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលង្កតោ។ តមហំ អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជន្តេបុរំ អតិហរិត្វា អាគច្ឆាមិ។ អសីតិ, ភន្តេ, សតសហស្សានិ ហិរញ្ញស្សេវ, កោ បន វាទោ រូបិយស្ស ! តស្ស ខោ បន, ភន្តេ, សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស ឯវរូបោ ភត្តភោគោ អហោសិ – កណាជកំ ភុញ្ជតិ ពិលង្គទុតិយំ។ ឯវរូបោ វត្ថភោគោ អហោសិ – សាណំ ធារេតិ តិបក្ខវសនំ។ ឯវរូបោ យានភោគោ អហោសិ – ជជ្ជររថកេន យាតិ បណ្ណឆត្តកេន ធារិយមានេនា’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! អសប្បុរិសោ ខោ, មហារាជ, ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា នេវត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, ន មាតាបិតរោ សុខេតិ បីណេតិ, ន បុត្តទារំ សុខេតិ បីណេតិ, ន ទាសកម្មករបោរិសេ សុខេតិ បីណេតិ, ន មិត្តាមច្ចេ សុខេតិ បីណេតិ, ន សមណព្រាហ្មណេសុ ឧទ្ធគ្គិកំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតិ សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិកំ។ តស្ស តេ ភោគេ ឯវំ សម្មា អបរិភុញ្ជិយមានេ [អបរិភុញ្ជមានោ (សព្ពត្ថ)] រាជានោ វា ហរន្តិ ចោរា វា ហរន្តិ អគ្គិ វា ឌហតិ ឧទកំ វា វហតិ អប្បិយា វា ទាយាទា ហរន្តិ។ ឯវំស តេ [ឯវំ សន្តេ (សី. បី.)], មហារាជ, ភោគា សម្មា អបរិភុញ្ជិយមានា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, នោ បរិភោគំ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, អមនុស្សដ្ឋានេ បោក្ខរណី អច្ឆោទកា សីតោទកា សាតោទកា សេតោទកា សុបតិត្ថា រមណីយា។ តំ ជនោ នេវ ហរេយ្យ ន បិវេយ្យ ន នហាយេយ្យ ន យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យ។ ឯវញ្ហិ តំ, មហារាជ, ឧទកំ សម្មា អបរិភុញ្ជិយមានំ [អបរិភុញ្ជមានំ (ស្យា. កំ.)] បរិក្ខយំ គច្ឆេយ្យ , នោ បរិភោគំ។ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អសប្បុរិសោ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា នេវត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, ន មាតាបិតរោ សុខេតិ បីណេតិ, ន បុត្តទារំ សុខេតិ បីណេតិ, ន ទាសកម្មករបោរិសេ សុខេតិ បីណេតិ, ន មិត្តាមច្ចេ សុខេតិ បីណេតិ, ន សមណព្រាហ្មណេសុ ឧទ្ធគ្គិកំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតិ សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិកំ។ តស្ស តេ ភោគេ ឯវំ សម្មា អបរិភុញ្ជិយមានេ រាជានោ វា ហរន្តិ ចោរា វា ហរន្តិ អគ្គិ វា ឌហតិ ឧទកំ វា វហតិ អប្បិយា វា ទាយាទា ហរន្តិ។ ឯវំស តេ [ឯវំ សន្តេ (សី. បី.)], មហារាជ, ភោគា សម្មា អបរិភុញ្ជិយមានា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, នោ បរិភោគំ។
‘‘សប្បុរិសោ ច ខោ, មហារាជ, ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, មាតាបិតរោ សុខេតិ បីណេតិ, បុត្តទារំ សុខេតិ បីណេតិ, ទាសកម្មករបោរិសេ សុខេតិ បីណេតិ, មិត្តាមច្ចេ សុខេតិ បីណេតិ, សមណព្រាហ្មណេសុ ឧទ្ធគ្គិកំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតិ សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិកំ។ តស្ស តេ ភោគេ ឯវំ សម្មា បរិភុញ្ជិយមានេ នេវ រាជានោ ហរន្តិ , ន ចោរា ហរន្តិ, ន អគ្គិ ឌហតិ, ន ឧទកំ វហតិ, ន អប្បិយា ទាយាទា ហរន្តិ។ ឯវំស តេ, មហារាជ, ភោគា សម្មា បរិភុញ្ជិយមានា បរិភោគំ គច្ឆន្តិ, នោ បរិក្ខយំ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ បោក្ខរណី អច្ឆោទកា សីតោទកា សាតោទកា សេតោទកា សុបតិត្ថា រមណីយា។ តញ្ច ឧទកំ ជនោ ហរេយ្យបិ បិវេយ្យបិ នហាយេយ្យបិ យថាបច្ចយម្បិ ករេយ្យ។ ឯវញ្ហិ តំ, មហារាជ, ឧទកំ សម្មា បរិភុញ្ជិយមានំ បរិភោគំ គច្ឆេយ្យ, នោ បរិក្ខយំ។ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សប្បុរិសោ ឧឡារេ ភោគេ លភិត្វា អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, មាតាបិតរោ សុខេតិ បីណេតិ, បុត្តទារំ សុខេតិ បីណេតិ, ទាសកម្មករបោរិសេ សុខេតិ បីណេតិ, មិត្តាមច្ចេ សុខេតិ បីណេតិ, សមណព្រាហ្មណេសុ ឧទ្ធគ្គិកំ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតិ សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិកំ។ តស្ស តេ ភោគេ ឯវំ សម្មា បរិភុញ្ជិយមានេ នេវ រាជានោ ហរន្តិ, ន ចោរា ហរន្តិ, ន អគ្គិ ឌហតិ, ន ឧទកំ វហតិ, ន អប្បិយា ទាយាទា ហរន្តិ។ ឯវំស តេ, មហារាជ, ភោគា សម្មា បរិភុញ្ជិយមានា បរិភោគំ គច្ឆន្តិ, នោ បរិក្ខយ’’ន្តិ។
តទបេយ្យមានំ បរិសោសមេតិ;
ឯវំ ធនំ កាបុរិសោ លភិត្វា,
នេវត្តនា ភុញ្ជតិ នោ ទទាតិ។
ធីរោ ច វិញ្ញូ អធិគម្ម ភោគេ,
សោ ភុញ្ជតិ កិច្ចករោ ច ហោតិ;
សោ ញាតិសង្ឃំ និសភោ ភរិត្វា,
អនិន្ទិតោ សគ្គមុបេតិ ឋាន’’ន្តិ។
១០. ទុតិយអបុត្តកសុត្តំ
១៣១. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ទិវា ទិវស្ស យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ?
‘‘ឥធ, ភន្តេ, សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិ គហបតិ កាលង្កតោ។ តមហំ អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជន្តេបុរំ អតិហរិត្វា អាគច្ឆាមិ។ សតំ, ភន្តេ, សតសហស្សានិ ហិរញ្ញស្សេវ, កោ បន វាទោ រូបិយស្ស! តស្ស ខោ បន, ភន្តេ, សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស ឯវរូបោ ភត្តភោគោ អហោសិ – កណាជកំ ភុញ្ជតិ ពិលង្គទុតិយំ។ ឯវរូបោ វត្ថភោគោ អហោសិ – សាណំ ធារេតិ តិបក្ខវសនំ ។ ឯវរូបោ យានភោគោ អហោសិ – ជជ្ជររថកេន យាតិ បណ្ណឆត្តកេន ធារិយមានេនា’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! ភូតបុព្ពំ សោ, មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ តគ្គរសិខិំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ បិណ្ឌបាតេន បដិបាទេសិ។ ‘ទេថ សមណស្ស បិណ្ឌ’ន្តិ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ។ ទត្វា ច បន បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសិ – ‘វរមេតំ បិណ្ឌបាតំ ទាសា វា កម្មករា វា ភុញ្ជេយ្យុ’ន្តិ។ ភាតុ ច បន ឯកបុត្តកំ សាបតេយ្យស្ស ការណា ជីវិតា វោរោបេសិ។
‘‘យំ ខោ សោ, មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ តគ្គរសិខិំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ បិណ្ឌបាតេន បដិបាទេសិ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សត្តក្ខត្តុំ សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជិ។ តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា សត្តក្ខត្តុំ សេដ្ឋិត្តំ ការេសិ។ យំ ខោ សោ, មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ ទត្វា បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសិ – ‘វរមេតំ បិណ្ឌបាតំ ទាសា វា កម្មករា វា ភុញ្ជេយ្យុ’ន្តិ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន នាស្សុឡារាយ ភត្តភោគាយ ចិត្តំ នមតិ, នាស្សុឡារាយ វត្ថភោគាយ ចិត្តំ នមតិ, នាស្សុឡារាយ យានភោគាយ ចិត្តំ នមតិ, នាស្សុឡារានំ បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ ភោគាយ ចិត្តំ នមតិ។ យំ ខោ សោ, មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ ភាតុ ច បន ឯកបុត្តកំ សាបតេយ្យស្ស ការណា ជីវិតា វោរោបេសិ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ពហូនិ វស្សានិ ពហូនិ វស្សសតានិ ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្ថ។ តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ឥទំ សត្តមំ អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជកោសំ បវេសេតិ។ តស្ស ខោ, មហារាជ, សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស បុរាណញ្ច បុញ្ញំ បរិក្ខីណំ, នវញ្ច បុញ្ញំ អនុបចិតំ។ អជ្ជ បន, មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ មហារោរុវេ និរយេ បច្ចតី’’តិ ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, សេដ្ឋិ គហបតិ មហារោរុវំ និរយំ ឧបបន្នោ’’តិ។ ‘‘ឯវំ , មហារាជ, សេដ្ឋិ គហបតិ មហារោរុវំ និរយំ ឧបបន្នោ’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…។
‘‘ធញ្ញំ ធនំ រជតំ ជាតរូបំ, បរិគ្គហំ វាបិ យទត្ថិ កិញ្ចិ;
ទាសា កម្មករា បេស្សា, យេ ចស្ស អនុជីវិនោ។
‘‘សព្ពំ នាទាយ គន្តព្ពំ, សព្ពំ និក្ខិប្បគាមិនំ [និក្ខីបគាមិនំ (ស្យា. កំ. ក.)];
យញ្ច ករោតិ កាយេន, វាចាយ ឧទ ចេតសា។
‘‘តញ្ហិ តស្ស សកំ ហោតិ, តញ្ច អាទាយ គច្ឆតិ;
តញ្ចស្ស អនុគំ ហោតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី។
‘‘តស្មា ករេយ្យ កល្យាណំ, និចយំ សម្បរាយិកំ;
បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ។
ទុតិយោ វគ្គោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ជដិលា បញ្ច រាជានោ, ទោណបាកកុរេន ច;
សង្គាមេន ទ្វេ វុត្តានិ, មល្លិកា [ធីតរា (ពហូសុ)] ទ្វេ អប្បមាទេន ច;
អបុត្តកេន ទ្វេ វុត្តា, វគ្គោ តេន បវុច្ចតីតិ។
៣. តតិយវគ្គោ
១. បុគ្គលសុត្តំ
១៣២. សាវត្ថិនិទានំ ។ អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ចត្តារោមេ, មហារាជ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ។ កតមេ ចត្តារោ? តមោតមបរាយនោ, តមោជោតិបរាយនោ, ជោតិតមបរាយនោ, ជោតិជោតិបរាយនោ’’។
‘‘កថញ្ច, មហារាជ បុគ្គលោ តមោតមបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលេ វា វេនកុលេ [វេណកុលេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា នេសាទកុលេ វា រថការកុលេ វា បុក្កុសកុលេ វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ , យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ។ សោ ច ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ [ពហ្វាពាធោ (ក.)] កាណោ វា កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ , បុរិសោ អន្ធការា វា អន្ធការំ គច្ឆេយ្យ, តមា វា តមំ គច្ឆេយ្យ, លោហិតមលា វា លោហិតមលំ គច្ឆេយ្យ។ តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។ ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោតមបរាយនោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោជោតិបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលេ វា វេនកុលេ វា នេសាទកុលេ វា រថការកុលេ វា បុក្កុសកុលេ វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ, យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ។ សោ ច ខោ ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ, កាណោ វា កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរតិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរតិ, មនសា សុចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បថវិយា វា បល្លង្កំ អារោហេយ្យ, បល្លង្កា វា អស្សបិដ្ឋិំ អារោហេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោហេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា បាសាទំ អារោហេយ្យ។ តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។ ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ តមោជោតិបរាយនោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិតមបរាយនោ ហោតិ? ឥធ , មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា, អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ។ សោ ច ហោតិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ, លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បាសាទា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ ឱរោហេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា អស្សបិដ្ឋិំ ឱរោហេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា បល្លង្កំ ឱរោហេយ្យ, បល្លង្កា វា បថវិំ ឱរោហេយ្យ, បថវិយា វា អន្ធការំ បវិសេយ្យ។ តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។ ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិតមបរាយនោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិជោតិបរាយនោ ហោតិ? ឥធ, មហារាជ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ខត្តិយមហាសាលកុលេ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ វា គហបតិមហាសាលកុលេ វា, អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ។ សោ ច ហោតិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ , លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរតិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរតិ, មនសា សុចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, បុរិសោ បល្លង្កា វា បល្លង្កំ សង្កមេយ្យ, អស្សបិដ្ឋិយា វា អស្សបិដ្ឋិំ សង្កមេយ្យ, ហត្ថិក្ខន្ធា វា ហត្ថិក្ខន្ធំ សង្កមេយ្យ, បាសាទា វា បាសាទំ សង្កមេយ្យ។ តថូបមាហំ, មហារាជ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។ ឯវំ ខោ, មហារាជ, បុគ្គលោ ជោតិជោតិបរាយនោ ហោតិ។ ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘ទលិទ្ទោ បុរិសោ រាជ, អស្សទ្ធោ ហោតិ មច្ឆរី;
កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ អនាទរោ។
‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;
អក្កោសតិ បរិភាសតិ, នត្ថិកោ ហោតិ រោសកោ។
‘‘ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;
តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;
ឧបេតិ និរយំ ឃោរំ, តមោតមបរាយនោ។
‘‘ទលិទ្ទោ បុរិសោ រាជ, សទ្ធោ ហោតិ អមច្ឆរី;
ទទាតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមនសោ នរោ។
‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;
ឧដ្ឋាយ អភិវាទេតិ, សមចរិយាយ សិក្ខតិ។
‘‘ទទមានំ ន វារេតិ [ន និវារេតិ (សី.)], យាចមានាន ភោជនំ;
តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;
ឧបេតិ តិទិវំ ឋានំ, តមោជោតិបរាយនោ។
‘‘អឌ្ឍោ ចេ [អឌ្ឍោ វេ (បី. ក.)] បុរិសោ រាជ, អស្សទ្ធោ ហោតិ មច្ឆរី;
កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ អនាទរោ។
‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;
អក្កោសតិ បរិភាសតិ, នត្ថិកោ ហោតិ រោសកោ។
‘‘ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;
តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;
ឧបេតិ និរយំ ឃោរំ, ជោតិតមបរាយនោ។
‘‘អឌ្ឍោ ចេ បុរិសោ រាជ, សទ្ធោ ហោតិ អមច្ឆរី;
ទទាតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមនសោ នរោ។
‘‘សមណេ ព្រាហ្មណេ វាបិ, អញ្ញេ វាបិ វនិព្ពកេ;
ឧដ្ឋាយ អភិវាទេតិ, សមចរិយាយ សិក្ខតិ។
‘‘ទទមានំ ន វារេតិ, យាចមានាន ភោជនំ;
តាទិសោ បុរិសោ រាជ, មីយមានោ ជនាធិប;
ឧបេតិ តិទិវំ ឋានំ, ជោតិជោតិបរាយនោ’’តិ។
២. អយ្យិកាសុត្តំ
១៣៣. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវាទិវស្សា’’តិ?
‘‘អយ្យិកា មេ, ភន្តេ, កាលង្កតា ជិណ្ណា វុឌ្ឍា មហល្លិកា អទ្ធគតា វយោអនុប្បត្តា វីសវស្សសតិកា ជាតិយា។ អយ្យិកា ខោ បន មេ, ភន្តេ, បិយា ហោតិ មនាបា។ ហត្ថិរតនេន ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, ហត្ថិរតនម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ។ អស្សរតនេន ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, អស្សរតនម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ។ គាមវរេន ចេបាហំ ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, គាមវរម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ។ ជនបទបទេសេន [ជនបទេន (សី. ស្យា. បី.)] ចេបាហំ, ភន្តេ, លភេយ្យំ ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ, ជនបទបទេសម្បាហំ ទទេយ្យំ – ‘មា មេ អយ្យិកា កាលមកាសី’តិ។ ‘សព្ពេ សត្តា, មហារាជ, មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’តិ។ ‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវសុភាសិតមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា – សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា។ សេយ្យថាបិ, មហារាជ, យានិ កានិចិ កុម្ភការភាជនានិ អាមកានិ ចេវ បក្កានិ ច សព្ពានិ តានិ ភេទនធម្មានិ ភេទនបរិយោសានានិ ភេទនំ អនតីតានិ; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណបរិយោសានា មរណំ អនតីតា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, មរណន្តញ្ហិ ជីវិតំ;
យថាកម្មំ គមិស្សន្តិ, បុញ្ញបាបផលូបគា;
និរយំ បាបកម្មន្តា, បុញ្ញកម្មា ច សុគ្គតិំ។
‘‘តស្មា ករេយ្យ កល្យាណំ, និចយំ សម្បរាយិកំ;
បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ។
៣. លោកសុត្តំ
១៣៤. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ? ‘‘តយោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ កតមេ តយោ? លោភោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ ទោសោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ មោហោ ខោ, មហារាជ, លោកស្ស ធម្មោ, ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយ។ ឥមេ ខោ, មហារាជ, តយោ លោកស្ស ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ អហិតាយ ទុក្ខាយ អផាសុវិហារាយា’’តិ។ ឥទមវោច…បេ.…
‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;
ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ។
៤. ឥស្សត្តសុត្តំ
១៣៥. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កត្ថ នុ ខោ, ភន្តេ, ទានំ ទាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យត្ថ ខោ, មហារាជ, ចិត្តំ បសីទតី’’តិ។ ‘‘កត្ថ បន, ភន្តេ, ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញំ ខោ ឯតំ, មហារាជ, កត្ថ ទានំ ទាតព្ពំ, អញ្ញំ បនេតំ កត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ? សីលវតោ ខោ, មហារាជ, ទិន្នំ មហប្ផលំ, នោ តថា ទុស្សីលេ។ តេន ហិ, មហារាជ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ។ យថា, តេ ខមេយ្យ, តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ។ តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ត្យស្ស យុទ្ធំ បច្ចុបដ្ឋិតំ សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ [សមូបព្ពូឡ្ហោ (សី.), សមុបព្ពុឡ្ហោ (បី.)]។ អថ អាគច្ឆេយ្យ ខត្តិយកុមារោ អសិក្ខិតោ អកតហត្ថោ អកតយោគ្គោ អកតូបាសនោ ភីរុ ឆម្ភី ឧត្រាសី បលាយី។ ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, ភរេយ្យំ តំ បុរិសំ, ន ច មេ អត្ថោ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ។ ‘‘អថ អាគច្ឆេយ្យ ព្រាហ្មណកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ.… អថ អាគច្ឆេយ្យ វេស្សកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ.… អថ អាគច្ឆេយ្យ សុទ្ទកុមារោ អសិក្ខិតោ…បេ.… ន ច មេ អត្ថោ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ។
‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ត្យស្ស យុទ្ធំ បច្ចុបដ្ឋិតំ សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ។ អថ អាគច្ឆេយ្យ ខត្តិយកុមារោ សុសិក្ខិតោ កតហត្ថោ កតយោគ្គោ កតូបាសនោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី។ ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘ភរេយ្យាហំ, ភន្តេ , តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច មេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ។ ‘‘អថ អាគច្ឆេយ្យ ព្រាហ្មណកុមារោ…បេ.… អថ អាគច្ឆេយ្យ វេស្សកុមារោ…បេ.… អថ អាគច្ឆេយ្យ សុទ្ទកុមារោ សុសិក្ខិតោ កតហត្ថោ កតយោគ្គោ កតូបាសនោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី អបលាយី។ ភរេយ្យាសិ តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច តេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ? ‘‘ភរេយ្យាហំ, ភន្តេ, តំ បុរិសំ, អត្ថោ ច មេ តាទិសេន បុរិសេនា’’តិ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យស្មា កស្មា ចេបិ [យស្មា ចេបិ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] កុលា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ, សោ ច ហោតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ, តស្មិំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ។ កតមានិ បញ្ចង្គានិ បហីនានិ ហោន្តិ? កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ, ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ, ថិនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ, វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ។ ឥមានិ បញ្ចង្គានិ បហីនានិ ហោន្តិ។ កតមេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ។ ឥមេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ។ ឥតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនេ បញ្ចង្គសមន្នាគតេ ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ។ ឥទមវោច ភគវា…បេ.… សត្ថា –
‘‘ឥស្សត្តំ [ឥស្សត្ថំ (សី. ស្យា. កំ.)] ពលវីរិយញ្ច [ពលវិរិយញ្ច (សី. ស្យា. កំ. បី.)], យស្មិំ វិជ្ជេថ មាណវេ;
តំ យុទ្ធត្ថោ ភរេ រាជា, នាសូរំ ជាតិបច្ចយា។
‘‘តថេវ ខន្តិសោរច្ចំ, ធម្មា យស្មិំ បតិដ្ឋិតា;
អរិយវុត្តិំ មេធាវិំ, ហីនជច្ចម្បិ បូជយេ។
‘‘ការយេ អស្សមេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;
បបញ្ច វិវនេ កយិរា, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ច។
‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, វត្ថសេនាសនានិ ច;
ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា។
‘‘យថា ហិ មេឃោ ថនយំ, វិជ្ជុមាលី សតក្កកុ;
ថលំ និន្នញ្ច បូរេតិ, អភិវស្សំ វសុន្ធរំ។
‘‘តថេវ សទ្ធោ សុតវា, អភិសង្ខច្ច ភោជនំ;
វនិព្ពកេ តប្បយតិ, អន្នបានេន បណ្ឌិតោ។
‘‘អាមោទមានោ បកិរេតិ, ទេថ ទេថាតិ ភាសតិ;
តំ ហិស្ស គជ្ជិតំ ហោតិ, ទេវស្សេវ បវស្សតោ;
សា បុញ្ញធារា វិបុលា, ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ។
៥. បព្ពតូបមសុត្តំ
១៣៦. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘យានិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ ឥស្សរិយមទមត្តានំ កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានំ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានំ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសន្តានំ រាជករណីយានិ ភវន្តិ, តេសុ ខ្វាហំ, ឯតរហិ ឧស្សុក្កមាបន្នោ’’តិ។
‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ តេ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ។ តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ បព្ពតំ អព្ភសមំ សព្ពេ បាណេ និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតិ។ យំ តេ, មហារាជ, ករណីយំ, តំ ករោហី’តិ។ អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បច្ឆិមាយ ទិសាយ…បេ.… អថ តតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរាយ ទិសាយ…បេ.… អថ ចតុត្ថោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ទក្ខិណាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ ទក្ខិណាយ ទិសាយ។ តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ បព្ពតំ អព្ភសមំ សព្ពេ បាណេ និប្បោថេន្តោ អាគច្ឆតិ។ យំ តេ, មហារាជ, ករណីយំ តំ ករោហី’តិ។ ឯវរូបេ តេ, មហារាជ, មហតិ មហព្ភយេ សមុប្បន្នេ ទារុណេ មនុស្សក្ខយេ [មនុស្សកាយេ (ក.)] ទុល្លភេ មនុស្សត្តេ កិមស្ស ករណីយ’’ន្តិ?
‘‘ឯវរូបេ មេ, ភន្តេ, មហតិ មហព្ភយេ សមុប្បន្នេ ទារុណេ មនុស្សក្ខយេ ទុល្លភេ មនុស្សត្តេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ អញ្ញត្រ សមចរិយាយ អញ្ញត្រ កុសលកិរិយាយ អញ្ញត្រ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ?
‘‘អារោចេមិ ខោ តេ, មហារាជ, បដិវេទេមិ ខោ តេ, មហារាជ, អធិវត្តតិ ខោ តំ, មហារាជ, ជរាមរណំ។ អធិវត្តមានេ ចេ តេ, មហារាជ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយ’’ន្តិ? ‘‘អធិវត្តមានេ ច មេ, ភន្តេ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយ? យានិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ ឥស្សរិយមទមត្តានំ កាមគេធបរិយុដ្ឋិតានំ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តានំ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសន្តានំ ហត្ថិយុទ្ធានិ ភវន្តិ; តេសម្បិ, ភន្តេ, ហត្ថិយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ។ យានិបិ តានិ, ភន្តេ, រញ្ញំ ខត្តិយានំ មុទ្ធាវសិត្តានំ…បេ.… អជ្ឈាវសន្តានំ អស្សយុទ្ធានិ ភវន្តិ…បេ.… រថយុទ្ធានិ ភវន្តិ …បេ.… បត្តិយុទ្ធានិ ភវន្តិ; តេសម្បិ , ភន្តេ, បត្តិយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ។ សន្តិ ខោ បន, ភន្តេ, ឥមស្មិំ រាជកុលេ មន្តិនោ មហាមត្តា, យេ បហោន្តិ [យេសំ ហោន្តិ (ក.)] អាគតេ បច្ចត្ថិកេ មន្តេហិ ភេទយិតុំ។ តេសម្បិ, ភន្តេ, មន្តយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ។ សំវិជ្ជតិ ខោ បន, ភន្តេ, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភូមិគតញ្ចេវ វេហាសដ្ឋញ្ច, យេន មយំ បហោម អាគតេ បច្ចត្ថិកេ ធនេន ឧបលាបេតុំ។ តេសម្បិ, ភន្តេ, ធនយុទ្ធានំ នត្ថិ គតិ នត្ថិ វិសយោ អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ។ អធិវត្តមានេ ច មេ, ភន្តេ, ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ?
‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, ឯវមេតំ, មហារាជ! អធិវត្តមានេ ជរាមរណេ កិមស្ស ករណីយំ អញ្ញត្រ ធម្មចរិយាយ សមចរិយាយ កុសលកិរិយាយ បុញ្ញកិរិយាយា’’តិ? ឥទមវោច ភគវា…បេ.… សត្ថា –
‘‘យថាបិ សេលា វិបុលា, នភំ អាហច្ច បព្ពតា;
សមន្តានុបរិយាយេយ្យុំ, និប្បោថេន្តោ ចតុទ្ទិសា។
‘‘ឯវំ ជរា ច មច្ចុ ច, អធិវត្តន្តិ បាណិនេ [បាណិនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)];
ខត្តិយេ ព្រាហ្មណេ វេស្សេ, សុទ្ទេ ចណ្ឌាលបុក្កុសេ;
ន កិញ្ចិ [ន កញ្ចិ (?)] បរិវជ្ជេតិ, សព្ពមេវាភិមទ្ទតិ។
‘‘ន តត្ថ ហត្ថីនំ ភូមិ, ន រថានំ ន បត្តិយា;
ន ចាបិ មន្តយុទ្ធេន, សក្កា ជេតុំ ធនេន វា។
‘‘តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ;
ពុទ្ធេ ធម្មេ ច សង្ឃេ ច, ធីរោ សទ្ធំ និវេសយេ។
‘‘យោ ធម្មំ ចរិ [ធម្មចារី (សី. ស្យា. កំ. បី.)] កាយេន, វាចាយ ឧទ ចេតសា;
ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ។
តតិយោ វគ្គោ។
តស្សុទ្ទានំ –
បុគ្គលោ អយ្យិកា លោកោ, ឥស្សត្តំ [ឥស្សត្ថំ (សី. ស្យា. កំ.)] បព្ពតូបមា;
ទេសិតំ ពុទ្ធសេដ្ឋេន, ឥមំ កោសលបញ្ចកន្តិ។
កោសលសំយុត្តំ សមត្តំ។