៦. ព្រហ្មសំយុត្តំ
១. បឋមវគ្គោ
១. ព្រហ្មាយាចនសុត្តំ
១៧២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ។ អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ។ អាលយរាមា ខោ បនាយំ បជា អាលយរតា អាលយសម្មុទិតា។ អាលយរាមាយ ខោ បន បជាយ អាលយរតាយ អាលយសម្មុទិតាយ ទុទ្ទសំ ឥទំ ឋានំ យទិទំ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោ។ ឥទម្បិ ខោ ឋានំ ទុទ្ទសំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ។ អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ; បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុំ; សោ មមស្ស កិលមថោ, សា មមស្ស វិហេសា’’តិ។ អបិស្សុ ភគវន្តំ ឥមា អនច្ឆរិយា គាថាយោ បដិភំសុ បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា –
‘‘កិច្ឆេន មេ អធិគតំ, ហលំ ទានិ បកាសិតុំ;
រាគទោសបរេតេហិ, នាយំ ធម្មោ សុសម្ពុធោ។
‘‘បដិសោតគាមិំ និបុណំ, គម្ភីរំ ទុទ្ទសំ អណុំ;
រាគរត្តា ន ទក្ខន្តិ, តមោខន្ធេន អាវុដា’’តិ [តមោក្ខន្ធេន អាវុតាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។
ឥតិហ ភគវតោ បដិសញ្ចិក្ខតោ អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមតិ, នោ ធម្មទេសនាយ។
អថ ខោ ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្ស ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ឯតទហោសិ – ‘‘នស្សតិ វត ភោ លោកោ, វិនស្សតិ វត ភោ លោកោ, យត្រ ហិ នាម តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមតិ [នមិស្សតិ (?)], នោ ធម្មទេសនាយា’’តិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ [សម្មិញ្ជិតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ និហន្ត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទេសេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ។ សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា, អស្សវនតា ធម្មស្ស បរិហាយន្តិ។ ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ’’តិ។ ឥទមវោច ព្រហ្មា សហម្បតិ, ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –
‘‘បាតុរហោសិ មគធេសុ បុព្ពេ,
ធម្មោ អសុទ្ធោ សមលេហិ ចិន្តិតោ;
អបាបុរេតំ [អវាបុរេតំ (សី.)] អមតស្ស ទ្វារំ,
សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធំ។
‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ,
យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;
តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ,
បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;
សោកាវតិណ្ណំ [សោកាវកិណ្ណំ (សី.)] ជនតមបេតសោកោ,
អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូតំ។
‘‘ឧដ្ឋេហិ វីរ វិជិតសង្គាម,
សត្ថវាហ អនណ [អណណ (រូបសិទ្ធិដីកា)] វិចរ លោកេ;
ទេសស្សុ [ទេសេតុ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ភគវា ធម្មំ,
អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ព្រហ្មុនោ ច អជ្ឈេសនំ វិទិត្វា សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសិ។ អទ្ទសា ខោ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ, អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ [ទស្សាវិនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វិហរន្តេ។ សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរីកិនិយំ វា អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោ និមុគ្គបោសីនិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ សមោទកំ ឋិតានិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកា អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ [តិដ្ឋន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អនុបលិត្តានិ ឧទកេន; ឯវមេវ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ, អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ វិហរន្តេ។ ទិស្វាន ព្រហ្មានំ សហម្បតិំ គាថាយ បច្ចភាសិ –
‘‘អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា,
យេ សោតវន្តោ បមុញ្ចន្តុ សទ្ធំ;
វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ,
ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’តិ។
អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ‘‘កតាវកាសោ ខោម្ហិ ភគវតា ធម្មទេសនាយា’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយីតិ។
២. គារវសុត្តំ
១៧៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ។ អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, កំ នុ ខ្វាហំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា [គរុកត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ?
អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អបរិបុណ្ណស្ស ខោ សីលក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ ។ ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អត្តនា សីលសម្បន្នតរំ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។
‘‘អបរិបុណ្ណស្ស ខោ សមាធិក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។ ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ…បេ.… អត្តនា សមាធិសម្បន្នតរំ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។
‘‘អបរិបុណ្ណស្ស បញ្ញាក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។ ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ…បេ.… អត្តនា បញ្ញាសម្បន្នតរំ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។
‘‘អបរិបុណ្ណស្ស ខោ វិមុត្តិក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។ ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ…បេ.… អត្តនា វិមុត្តិសម្បន្នតរំ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។
‘‘អបរិបុណ្ណស្ស ខោ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។ ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អត្តនា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នតរំ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ។ យំនូនាហំ យ្វាយំ ធម្មោ មយា អភិសម្ពុទ្ធោ តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ។
អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯវមេតំ , ភគវា, ឯវមេតំ, សុគត! យេបិ តេ, ភន្តេ, អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេបិ ភគវន្តោ ធម្មញ្ញេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិំសុ; យេបិ តេ, ភន្តេ, ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា តេបិ ភគវន្តោ ធម្មញ្ញេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិស្សន្តិ។ ភគវាបិ, ភន្តេ, ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មញ្ញេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរតូ’’តិ។ ឥទមវោច ព្រហ្មា សហម្បតិ, ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –
‘‘យេ ច អតីតា សម្ពុទ្ធា, យេ ច ពុទ្ធា អនាគតា;
យោ ចេតរហិ សម្ពុទ្ធោ, ពហូនំ [ពហុន្នំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សោកនាសនោ។
‘‘សព្ពេ សទ្ធម្មគរុនោ, វិហំសុ [វិហរិំសុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វិហរន្តិ ច;
តថាបិ វិហរិស្សន្តិ, ឯសា ពុទ្ធាន ធម្មតា។
‘‘តស្មា ហិ អត្តកាមេន [អត្ថកាមេន (សី. បី. ក.)], មហត្តមភិកង្ខតា;
សទ្ធម្មោ គរុកាតព្ពោ, សរំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ។
៣. ព្រហ្មទេវសុត្តំ
១៧៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរិស្សា ព្រាហ្មណិយា ព្រហ្មទេវោ នាម បុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ។
អថ ខោ អាយស្មា ព្រហ្មទេវោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ។ ‘‘ខីណា ជាតិ , វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ។ អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ព្រហ្មទេវោ អរហតំ អហោសិ។
អថ ខោ អាយស្មា ព្រហ្មទេវោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ សាវត្ថិយំ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ យេន សកមាតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ។ តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ ព្រហ្មទេវស្ស មាតា ព្រាហ្មណី ព្រហ្មុនោ អាហុតិំ និច្ចំ បគ្គណ្ហាតិ ។ អថ ខោ ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មតោ ព្រហ្មទេវស្ស មាតា ព្រាហ្មណី ព្រហ្មុនោ អាហុតិំ និច្ចំ បគ្គណ្ហាតិ។ យំនូនាហំ តំ ឧបសង្កមិត្វា សំវេជេយ្យ’’ន្តិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ អាយស្មតោ ព្រហ្មទេវស្ស មាតុ និវេសនេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ វេហាសំ ឋិតោ អាយស្មតោ ព្រហ្មទេវស្ស មាតរំ ព្រាហ្មណិំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘ទូរេ ឥតោ ព្រាហ្មណិ ព្រហ្មលោកោ,
យស្សាហុតិំ បគ្គណ្ហាសិ និច្ចំ;
នេតាទិសោ ព្រាហ្មណិ ព្រហ្មភក្ខោ,
កិំ ជប្បសិ ព្រហ្មបថំ អជានំ [អជានន្តី (សី. បី. ក.)]។
‘‘ឯសោ ហិ តេ ព្រាហ្មណិ ព្រហ្មទេវោ,
និរូបធិកោ អតិទេវបត្តោ;
អកិញ្ចនោ ភិក្ខុ អនញ្ញបោសី,
យោ តេ សោ [តេ សោ (សី. បី.), យោ តេ ស (?)] បិណ្ឌាយ ឃរំ បវិដ្ឋោ។
‘‘អាហុនេយ្យោ វេទគុ ភាវិតត្តោ,
នរានំ ទេវានញ្ច ទក្ខិណេយ្យោ;
ពាហិត្វា បាបានិ អនូបលិត្តោ,
សន្តោ វិធូមោ អនិឃោ និរាសោ;
និក្ខិត្តទណ្ឌោ តសថាវរេសុ,
សោ ត្យាហុតិំ ភុញ្ជតុ អគ្គបិណ្ឌំ។
‘‘វិសេនិភូតោ ឧបសន្តចិត្តោ,
នាគោវ ទន្តោ ចរតិ អនេជោ;
ភិក្ខុ សុសីលោ សុវិមុត្តចិត្តោ,
សោ ត្យាហុតិំ ភុញ្ជតុ អគ្គបិណ្ឌំ។
បតិដ្ឋបេហិ ទក្ខិណំ ទក្ខិណេយ្យេ;
ករោហិ បុញ្ញំ សុខមាយតិកំ,
ទិស្វា មុនិំ ព្រាហ្មណិ ឱឃតិណ្ណ’’ន្តិ។
‘‘តស្មិំ បសន្នា អវិកម្បមានា,
បតិដ្ឋបេសិ ទក្ខិណំ ទក្ខិណេយ្យេ;
អកាសិ បុញ្ញំ សុខមាយតិកំ,
ទិស្វា មុនិំ ព្រាហ្មណី ឱឃតិណ្ណ’’ន្តិ។
៤. ពកព្រហ្មសុត្តំ
១៧៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន ពកស្ស ព្រហ្មុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘ឥទំ និច្ចំ, ឥទំ ធុវំ, ឥទំ សស្សតំ, ឥទំ កេវលំ, ឥទំ អចវនធម្មំ, ឥទញ្ហិ ន ជាយតិ ន ជីយតិ ន មីយតិ ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតិ, ឥតោ ច បនញ្ញំ ឧត្តរិំ [ឧត្តរិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និស្សរណំ នត្ថី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា ពកស្ស ព្រហ្មុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អទ្ទសា ខោ ពកោ ព្រហ្មា ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហិ ខោ មារិស, ស្វាគតំ តេ, មារិស! ចិរស្សំ ខោ មារិស! ឥមំ បរិយាយមកាសិ យទិទំ ឥធាគមនាយ។ ឥទញ្ហិ, មារិស, និច្ចំ, ឥទំ ធុវំ, ឥទំ សស្សតំ, ឥទំ កេវលំ, ឥទំ អចវនធម្មំ, ឥទញ្ហិ ន ជាយតិ ន ជីយតិ ន មីយតិ ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតិ។ ឥតោ ច បនញ្ញំ ឧត្តរិ និស្សរណំ នត្ថី’’តិ។
ឯវំ វុត្តេ, ភគវា ពកំ ព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘‘អវិជ្ជាគតោ វត, ភោ, ពកោ ព្រហ្មា; អវិជ្ជាគតោ វត, ភោ, ពកោ ព្រហ្មា។ យត្រ ហិ នាម អនិច្ចំយេវ សមានំ និច្ចន្តិ វក្ខតិ, អធុវំយេវ សមានំ ធុវន្តិ វក្ខតិ, អសស្សតំយេវ សមានំ សស្សតន្តិ វក្ខតិ, អកេវលំយេវ សមានំ កេវលន្តិ វក្ខតិ, ចវនធម្មំយេវ សមានំ អចវនធម្មន្តិ វក្ខតិ។ យត្ថ ច បន ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច, តញ្ច តថា វក្ខតិ – ‘ឥទញ្ហិ ន ជាយតិ ន ជីយតិ ន មីយតិ ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតិ’។ សន្តញ្ច បនញ្ញំ ឧត្តរិ និស្សរណំ, ‘នត្ថញ្ញំ ឧត្តរិ និស្សរណ’ន្តិ វក្ខតី’’តិ។
‘‘ទ្វាសត្តតិ គោតម បុញ្ញកម្មា,
វសវត្តិនោ ជាតិជរំ អតីតា;
អយមន្តិមា វេទគូ ព្រហ្មុបបត្តិ,
អស្មាភិជប្បន្តិ ជនា អនេកា’’តិ។
‘‘អប្បញ្ហិ ឯតំ ន ហិ ទីឃមាយុ,
យំ ត្វំ ពក មញ្ញសិ ទីឃមាយុំ;
សតំ សហស្សានំ [សហស្សាន (ស្យា. កំ.)] និរព្ពុទានំ,
អាយុំ បជានាមិ តវាហំ ព្រហ្មេ’’តិ។
‘‘អនន្តទស្សី ភគវាហមស្មិ,
ជាតិជរំ សោកមុបាតិវត្តោ;
អាចិក្ខ មេ តំ យមហំ វិជញ្ញា’’តិ។
‘‘យំ ត្វំ អបាយេសិ ពហូ មនុស្សេ,
បិបាសិតេ ឃម្មនិ សម្បរេតេ;
តំ តេ បុរាណំ វតសីលវត្តំ,
សុត្តប្បពុទ្ធោវ អនុស្សរាមិ។
‘‘យំ ឯណិកូលស្មិំ ជនំ គហីតំ,
អមោចយី គយ្ហកំ នីយមានំ;
សុត្តប្បពុទ្ធោវ អនុស្សរាមិ។
លុទ្ទេន នាគេន មនុស្សកម្យា;
បមោចយិត្ថ ពលសា បសយ្ហ,
តំ តេ បុរាណំ វតសីលវត្តំ,
សុត្តប្បពុទ្ធោវ អនុស្សរាមិ។
សម្ពុទ្ធិមន្តំ [សម្ពុទ្ធិវន្តំ (ពហូសុ)] វតិនំ អមញ្ញិ;
តំ តេ បុរាណំ វតសីលវត្តំ,
សុត្តប្បពុទ្ធោវ អនុស្សរាមី’’តិ។
‘‘អទ្ធា បជានាសិ មមេតមាយុំ,
អញ្ញេបិ [អញ្ញម្បិ (សី. បី.)] ជានាសិ តថា ហិ ពុទ្ធោ;
តថា ហិ ត្យាយំ ជលិតានុភាវោ,
ឱភាសយំ តិដ្ឋតិ ព្រហ្មលោក’’ន្តិ។
៥. អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តំ
១៧៦. សាវត្ថិនិទានំ ។ តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ព្រហ្មុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘នត្ថិ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា យោ ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ។ អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា។
អថ ខោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ [មហាមោគ្គលានោ (ក.)] ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បុរត្ថិមំ ទិសំ និស្សាយ [ឧបនិស្សាយ (សី.)] តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ.… ទិស្វាន – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ទក្ខិណំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកប្បិនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ.… តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ – ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ បច្ឆិមំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ…បេ.… តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឧត្តរំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មានំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘អជ្ជាបិ តេ អាវុសោ សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;
បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរ’’ន្តិ។
‘‘ន មេ មារិស សា ទិដ្ឋិ, យា មេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;
បស្សាមិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរំ;
ស្វាហំ អជ្ជ កថំ វជ្ជំ, អហំ និច្ចោម្ហិ សស្សតោ’’តិ។
អថ ខោ ភគវា តំ ព្រហ្មានំ សំវេជេត្វា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ជេតវនេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ សោ ព្រហ្មា អញ្ញតរំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, មារិស, យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯវំ វទេហិ – ‘អត្ថិ នុ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា ; សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ កស្សបោ កប្បិនោ អនុរុទ្ធោ’’’តិ? ‘‘ឯវំ, មារិសា’’តិ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ តស្ស ព្រហ្មុនោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា; សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ កស្សបោ កប្បិនោ អនុរុទ្ធោ’’តិ? អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;
ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’តិ។
អថ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា យេន សោ ព្រហ្មា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘‘អាយស្មា មារិស, មហាមោគ្គល្លានោ ឯវមាហ –
‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;
ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’តិ។
ឥទមវោច សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ។ អត្តមនោ ច សោ ព្រហ្មា តស្ស ព្រហ្មបារិសជ្ជស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។
៦. ព្រហ្មលោកសុត្តំ
១៧៧. សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា ទិវាវិហារគតោ ហោតិ បដិសល្លីនោ។ អថ ខោ សុព្រហ្មា ច បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសោ ច បច្ចេកព្រហ្មា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បច្ចេកំ ទ្វារពាហំ [បច្ចេកទ្វារពាហំ (បី. ក.)] ឧបនិស្សាយ អដ្ឋំសុ។ អថ ខោ សុព្រហ្មា បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសំ បច្ចេកព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, មារិស, ភគវន្តំ បយិរុបាសិតុំ; ទិវាវិហារគតោ ភគវា បដិសល្លីនោ ច។ អសុកោ ច ព្រហ្មលោកោ ឥទ្ធោ ចេវ ផីតោ ច, ព្រហ្មា ច តត្រ បមាទវិហារំ វិហរតិ។ អាយាម, មារិស, យេន សោ ព្រហ្មលោកោ តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា តំ ព្រហ្មានំ សំវេជេយ្យាមា’’តិ។ ‘‘ឯវំ , មារិសា’’តិ ខោ សុទ្ធាវាសោ បច្ចេកព្រហ្មា សុព្រហ្មុនោ បច្ចេកព្រហ្មុនោ បច្ចស្សោសិ។
អថ ខោ សុព្រហ្មា ច បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសោ ច បច្ចេកព្រហ្មា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ – ភគវតោ បុរតោ អន្តរហិតា តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហេសុំ។ អទ្ទសា ខោ សោ ព្រហ្មា តេ ព្រហ្មានោ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ។ ទិស្វាន តេ ព្រហ្មានោ ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ តុម្ហេ, មារិសា, អាគច្ឆថា’’តិ? ‘‘អាគតា ខោ មយំ, មារិស, អម្ហ តស្ស ភគវតោ សន្តិកា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ គច្ឆេយ្យាសិ បន ត្វំ, មារិស, តស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ?
ឯវំ វុត្តោ [ឯវំ វុត្តេ (សី. ស្យា. កំ.)] ខោ សោ ព្រហ្មា តំ វចនំ អនធិវាសេន្តោ សហស្សក្ខត្តុំ អត្តានំ អភិនិម្មិនិត្វា សុព្រហ្មានំ បច្ចេកព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘‘បស្សសិ មេ នោ ត្វំ, មារិស, ឯវរូបំ ឥទ្ធានុភាវ’’ន្តិ? ‘‘បស្សាមិ ខោ ត្យាហំ, មារិស, ឯវរូបំ ឥទ្ធានុភាវ’’ន្តិ។ ‘‘សោ ខ្វាហំ, មារិស, ឯវំមហិទ្ធិកោ ឯវំមហានុភាវោ កស្ស អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ?
អថ ខោ សុព្រហ្មា បច្ចេកព្រហ្មា ទ្វិសហស្សក្ខត្តុំ អត្តានំ អភិនិម្មិនិត្វា តំ ព្រហ្មានំ ឯតទវោច – ‘‘បស្សសិ មេ នោ ត្វំ, មារិស, ឯវរូបំ ឥទ្ធានុភាវ’’ន្តិ? ‘‘បស្សាមិ ខោ ត្យាហំ, មារិស, ឯវរូបំ ឥទ្ធានុភាវ’’ន្តិ។ ‘‘តយា ច ខោ, មារិស, មយា ច ស្វេវ ភគវា មហិទ្ធិកតរោ ចេវ មហានុភាវតរោ ច។ គច្ឆេយ្យាសិ ត្វំ, មារិស, តស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ? អថ ខោ សោ ព្រហ្មា សុព្រហ្មានំ បច្ចេកព្រហ្មានំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
ព្យគ្ឃីនិសា បញ្ចសតា ច ឈាយិនោ;
តយិទំ វិមានំ ជលតេ ច [ជលតេវ (បី. ក.)] ព្រហ្មេ,
ឱភាសយំ ឧត្តរស្សំ ទិសាយ’’ន្តិ។
‘‘កិញ្ចាបិ តេ តំ ជលតេ វិមានំ,
ឱភាសយំ ឧត្តរស្សំ ទិសាយំ;
រូបេ រណំ ទិស្វា សទា បវេធិតំ,
តស្មា ន រូបេ រមតី សុមេធោ’’តិ។
អថ ខោ សុព្រហ្មា ច បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសោ ច បច្ចេកព្រហ្មា តំ ព្រហ្មានំ សំវេជេត្វា តត្ថេវន្តរធាយិំសុ ។ អគមាសិ ច ខោ សោ ព្រហ្មា អបរេន សមយេន ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សាតិ។
៧. កោកាលិកសុត្តំ
១៧៨. សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា ទិវាវិហារគតោ ហោតិ បដិសល្លីនោ។ អថ ខោ សុព្រហ្មា ច បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសោ ច បច្ចេកព្រហ្មា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បច្ចេកំ ទ្វារពាហំ និស្សាយ អដ្ឋំសុ។ អថ ខោ សុព្រហ្មា បច្ចេកព្រហ្មា កោកាលិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោ, កោធ វិទ្វា វិកប្បយេ;
អប្បមេយ្យំ បមាយិនំ, និវុតំ តំ មញ្ញេ បុថុជ្ជន’’ន្តិ។
៨. កតមោទកតិស្សសុត្តំ
១៧៩. សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា ទិវាវិហារគតោ ហោតិ បដិសល្លីនោ។ អថ ខោ សុព្រហ្មា ច បច្ចេកព្រហ្មា សុទ្ធាវាសោ ច បច្ចេកព្រហ្មា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បច្ចេកំ ទ្វារពាហំ និស្សាយ អដ្ឋំសុ។ អថ ខោ សុទ្ធាវាសោ បច្ចេកព្រហ្មា កតមោទកតិស្សកំ [កតមោរកតិស្សកំ (សី. ស្យា. កំ.)] ភិក្ខុំ អារព្ភ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អប្បមេយ្យំ បមិនន្តោ, កោធ វិទ្វា វិកប្បយេ;
អប្បមេយ្យំ បមាយិនំ, និវុតំ តំ មញ្ញេ អកិស្សវ’’ន្តិ។
៩. តុរូព្រហ្មសុត្តំ
១៨០. សាវត្ថិនិទានំ។ តេន ខោ បន សមយេន កោកាលិកោ ភិក្ខុ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ។ អថ ខោ តុរូ [តុទុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បច្ចេកព្រហ្មា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន កោកាលិកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វេហាសំ ឋិតោ កោកាលិកំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘បសាទេហិ, កោកាលិក, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ។ បេសលា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’’តិ។ ‘‘កោសិ ត្វំ, អាវុសោ’’តិ? ‘‘អហំ តុរូ បច្ចេកព្រហ្មា’’តិ។ ‘‘ននុ ត្វំ, អាវុសោ, ភគវតា អនាគាមី ព្យាកតោ, អថ កិញ្ចរហិ ឥធាគតោ? បស្ស, យាវញ្ច តេ ឥទំ អបរទ្ធ’’ន្តិ។
‘‘បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុឋារី [ទុធារី (ស្យា. កំ. ក.)] ជាយតេ មុខេ;
យាយ ឆិន្ទតិ អត្តានំ, ពាលោ ទុព្ភាសិតំ ភណំ។
‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ,
តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;
វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ,
កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតិ។
‘‘អប្បមត្តកោ អយំ កលិ,
យោ អក្ខេសុ ធនបរាជយោ;
សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនា,
អយមេវ មហន្តតរោ កលិ;
យោ សុគតេសុ មនំ បទោសយេ។
‘‘សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានំ,
ឆត្តិំសតិ បញ្ច ច អព្ពុទានិ;
យមរិយគរហី [យមរិយេ គរហី (ស្យា. កំ.), យមរិយំ គរហំ (ក.)] និរយំ ឧបេតិ,
វាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបក’’ន្តិ។
១០. កោកាលិកសុត្តំ
១៨១. សាវត្ថិនិទានំ ។ អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បាបិច្ឆា, ភន្តេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានា បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ, ភគវា កោកាលិកំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘មា ហេវំ, កោកាលិក, អវច; មា ហេវំ, កោកាលិក, អវច។ បសាទេហិ, កោកាលិក, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ។ បេសលា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’’តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិញ្ចាបិ មេ, ភន្តេ, ភគវា សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ; អថ ខោ បាបិច្ឆាវ ភន្តេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានា បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា កោកាលិកំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘មា ហេវំ, កោកាលិក, អវច; មា ហេវំ, កោកាលិក, អវច។ បសាទេហិ, កោកាលិក, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ។ បេសលា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’’តិ។ តតិយម្បិ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិញ្ចាបិ…បេ.… ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’តិ។ តតិយម្បិ ខោ ភគវា កោកាលិកំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘មា ហេវំ…បេ.… បេសលា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’’តិ។
អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ។ អចិរបក្កន្តស្ស ច កោកាលិកស្ស ភិក្ខុនោ សាសបមត្តីហិ បីឡកាហិ [បិឡកាហិ (សី. បី.)] សព្ពោ កាយោ ផុដោ អហោសិ។ សាសបមត្តិយោ ហុត្វា មុគ្គមត្តិយោ អហេសុំ, មុគ្គមត្តិយោ ហុត្វា កលាយមត្តិយោ អហេសុំ, កលាយមត្តិយោ ហុត្វា កោលដ្ឋិមត្តិយោ អហេសុំ, កោលដ្ឋិមត្តិយោ ហុត្វា កោលមត្តិយោ អហេសុំ, កោលមត្តិយោ ហុត្វា អាមលកមត្តិយោ អហេសុំ, អាមលកមត្តិយោ ហុត្វា ពេលុវសលាដុកមត្តិយោ អហេសុំ, ពេលុវសលាដុកមត្តិយោ ហុត្វា ពិល្លមត្តិយោ អហេសុំ, ពិល្លមត្តិយោ ហុត្វា បភិជ្ជិំសុ។ បុព្ពញ្ច លោហិតញ្ច បគ្ឃរិំសុ។ អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ តេនេវ អាពាធេន កាលមកាសិ ។ កាលង្កតោ ច កោកាលិកោ ភិក្ខុ បទុមំ និរយំ ឧបបជ្ជិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ អាឃាតេត្វា។
អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោកាលិកោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ។ កាលង្កតោ ច, ភន្តេ, កោកាលិកោ ភិក្ខុ បទុមំ និរយំ ឧបបន្នោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ អាឃាតេត្វា’’តិ។ ឥទមវោច ព្រហ្មា សហម្បតិ, ឥទំ វត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយីតិ។
អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ, ភិក្ខវេ, រត្តិំ ព្រហ្មា សហម្បតិ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ មំ ឯតទវោច – ‘កោកាលិកោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាលង្កតោ។ កាលង្កតោ ច, ភន្តេ, កោកាលិកោ ភិក្ខុ បទុមំ និរយំ ឧបបន្នោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ អាឃាតេត្វា’តិ។ ឥទមវោច, ភិក្ខវេ , ព្រហ្មា សហម្បតិ, ឥទំ វត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយី’’តិ។
ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កីវទីឃំ នុ ខោ, ភន្តេ, បទុមេ និរយេ អាយុប្បមាណ’’ន្តិ? ‘‘ទីឃំ ខោ, ភិក្ខុ, បទុមេ និរយេ អាយុប្បមាណំ។ តំ ន សុករំ សង្ខាតុំ – ឯត្តកានិ វស្សានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វស្សសតានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វស្សសហស្សានិ ឥតិ វា, ឯត្តកានិ វស្សសតសហស្សានិ ឥតិ វា’’តិ។ ‘‘សក្កា បន, ភន្តេ, ឧបមំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា , ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច –
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ វីសតិខារិកោ កោសលកោ តិលវាហោ។ តតោ បុរិសោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន ឯកមេកំ តិលំ ឧទ្ធរេយ្យ; ខិប្បតរំ ខោ សោ, ភិក្ខុ, វីសតិខារិកោ កោសលកោ តិលវាហោ ឥមិនា ឧបក្កមេន បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ, ន ត្វេវ ឯកោ អព្ពុទោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ អព្ពុទា និរយា, ឯវមេកោ និរព្ពុទនិរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ និរព្ពុទា និរយា, ឯវមេកោ អពពោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ អពពា និរយា, ឯវមេកោ អដដោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ អដដា និរយា, ឯវមេកោ អហហោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ អហហា និរយា, ឯវមេកោ កុមុទោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ កុមុទា និរយា, ឯវមេកោ សោគន្ធិកោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ សោគន្ធិកា និរយា, ឯវមេកោ ឧប្បលនិរយោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, វីសតិ ឧប្បលា និរយា, ឯវមេកោ បុណ្ឌរិកោ និរយោ។ សេយ្យថាបិ , ភិក្ខុ, វីសតិ បុណ្ឌរិកា និរយា, ឯវមេកោ បទុមោ និរយោ។ បទុមេ បន, ភិក្ខុ, និរយេ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ឧបបន្នោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តំ អាឃាតេត្វា’’តិ។ ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
កុឋារី ជាយតេ មុខេ;
យាយ ឆិន្ទតិ អត្តានំ,
ពាលោ ទុព្ភាសិតំ ភណំ។
‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ,
តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;
វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ,
កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតិ។
‘‘អប្បមត្តកោ អយំ កលិ,
យោ អក្ខេសុ ធនបរាជយោ;
សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនា,
អយមេវ មហន្តរោ កលិ;
យោ សុគតេសុ មនំ បទោសយេ។
‘‘សតំ សហស្សានំ និរព្ពុទានំ,
ឆត្តិំសតិ បញ្ច ច អព្ពុទានិ;
វាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបក’’ន្តិ។
បឋមោ វគ្គោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ពកោ ច ព្រហ្មា អបរា ច ទិដ្ឋិ;
បមាទកោកាលិកតិស្សកោ ច,
តុរូ ច ព្រហ្មា អបរោ ច កោកាលិកោតិ។
២. ទុតិយវគ្គោ
១. សនង្កុមារសុត្តំ
១៨២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ សប្បិនីតីរេ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សនង្កុមារោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ សប្បិនីតីរំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ ព្រហ្មា សនង្កុមារោ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;
វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’’តិ។
ឥទមវោច ព្រហ្មា សនង្កុមារោ។ សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សនង្កុមារោ ‘‘សមនុញ្ញោ មេ សត្ថា’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយីតិ។
២. ទេវទត្តសុត្តំ
១៨៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ អចិរបក្កន្តេ ទេវទត្តេ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ បព្ពតំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ទេវទត្តំ អារព្ភ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;
សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ។
៣. អន្ធកវិន្ទសុត្តំ
១៨៤. ឯកំ សមយំ ភគវា មាគធេសុ វិហរតិ អន្ធកវិន្ទេ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយតិ។ អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ អន្ធកវិន្ទំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានិ,
ចរេយ្យ សំយោជនវិប្បមោក្ខា;
សចេ រតិំ នាធិគច្ឆេយ្យ តត្ថ,
សង្ឃេ វសេ រក្ខិតត្តោ សតីមា។
‘‘កុលាកុលំ បិណ្ឌិកាយ ចរន្តោ,
សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានិ,
ភយា បមុត្តោ អភយេ វិមុត្តោ។
‘‘យត្ថ ភេរវា សរីសបា [សិរិំ សបា (សី. ស្យា. កំ. បី.)],
វិជ្ជុ សញ្ចរតិ ថនយតិ ទេវោ;
អន្ធការតិមិសាយ រត្តិយា,
និសីទិ តត្ថ ភិក្ខុ វិគតលោមហំសោ។
‘‘ឥទញ្ហិ ជាតុ មេ ទិដ្ឋំ, នយិទំ ឥតិហីតិហំ;
ឯកស្មិំ ព្រហ្មចរិយស្មិំ, សហស្សំ មច្ចុហាយិនំ។
‘‘ភិយ្យោ [ភីយោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បញ្ចសតា សេក្ខា, ទសា ច ទសធា ទស;
សព្ពេ សោតសមាបន្នា, អតិរច្ឆានគាមិនោ។
‘‘អថាយំ [អត្ថាយំ-ឥតិបិ ទី. និ. ២.២៩០] ឥតរា បជា, បុញ្ញភាគាតិ មេ មនោ;
សង្ខាតុំ នោបិ សក្កោមិ, មុសាវាទស្ស ឱត្តប’’ន្តិ [ឱត្តបេតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.), ឱត្តប្បេតិ (ក.)]។
៤. អរុណវតីសុត្តំ
១៨៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ.… តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –
‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា អហោសិ អរុណវា នាម។ រញ្ញោ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អរុណវតោ អរុណវតី នាម រាជធានី អហោសិ។ អរុណវតិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, រាជធានិំ [អរុណវតិយំ ខោ បន ភិក្ខវេ រាជធានិយំ (បី. ក.)] សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ។ សិខិស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិភូសម្ភវំ នាម សាវកយុគំ អហោសិ អគ្គំ ភទ្ទយុគំ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘អាយាម, ព្រាហ្មណ, យេន អញ្ញតរោ ព្រហ្មលោកោ តេនុបសង្កមិស្សាម, យាវ ភត្តស្ស កាលោ ភវិស្សតី’តិ។ ‘ឯវំ, ភន្តេ’តិ ខោ ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បច្ចស្សោសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភូ ច ភិក្ខុ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – អរុណវតិយា រាជធានិយា អន្តរហិតា តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហេសុំ។
‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘បដិភាតុ, ព្រាហ្មណ, តំ ព្រហ្មុនោ ច ព្រហ្មបរិសាយ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជានញ្ច ធម្មី កថា’តិ។ ‘ឯវំ, ភន្តេ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិស្សុត្វា, ព្រហ្មានញ្ច ព្រហ្មបរិសញ្ច ព្រហ្មបារិសជ្ជេ ច ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ។ តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា ច ព្រហ្មបរិសា ច ព្រហ្មបារិសជ្ជា ច ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ [ខីយន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វិបាចេន្តិ – ‘អច្ឆរិយំ វត , ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, កថញ្ហិ នាម សត្ថរិ សម្មុខីភូតេ សាវកោ ធម្មំ ទេសេស្សតី’’’តិ !
‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘ឧជ្ឈាយន្តិ ខោ តេ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មា ច ព្រហ្មបរិសា ច ព្រហ្មបារិសជ្ជា ច – អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ, កថញ្ហិ នាម សត្ថរិ សម្មុខីភូតេ សាវកោ ធម្មំ ទេសេស្សតីតិ! តេន ហិ ត្វំ ព្រាហ្មណ, ភិយ្យោសោមត្តាយ ព្រហ្មានញ្ច ព្រហ្មបរិសញ្ច ព្រហ្មបារិសជ្ជេ ច សំវេជេហី’តិ។ ‘ឯវំ, ភន្តេ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិស្សុត្វា ទិស្សមានេនបិ កាយេន ធម្មំ ទេសេសិ, អទិស្សមានេនបិ កាយេន ធម្មំ ទេសេសិ, ទិស្សមានេនបិ ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន អទិស្សមានេន ឧបរិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន ធម្មំ ទេសេសិ, ទិស្សមានេនបិ ឧបរិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន អទិស្សមានេន ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន ធម្មំ ទេសេសិ។ តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា ច ព្រហ្មបរិសា ច ព្រហ្មបារិសជ្ជា ច អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា អហេសុំ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ, សមណស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា’’’តិ!
‘‘អថ ខោ អភិភូ ភិក្ខុ សិខិំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អភិជានាមិ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ ឯវរូបិំ វាចំ ភាសិតា – បហោមិ ខ្វាហំ អាវុសោ, ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ [សហស្សីលោកធាតុំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សរេន វិញ្ញាបេតុ’ន្តិ។ ‘ឯតស្ស, ព្រាហ្មណ, កាលោ, ឯតស្ស, ព្រាហ្មណ, កាលោ; យំ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេយ្យាសី’តិ។ ‘ឯវំ, ភន្តេ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិស្សុត្វា ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘អារម្ភថ [អារព្ភថ (សព្ពត្ថ)] និក្កមថ [និក្ខមថ (សី. បី.)], យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;
ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ។
‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;
បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ។
‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ច ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភូ ច ភិក្ខុ ព្រហ្មានញ្ច ព្រហ្មបរិសញ្ច ព្រហ្មបារិសជ្ជេ ច សំវេជេត្វា – សេយ្យថាបិ នាម…បេ.… តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតា អរុណវតិយា រាជធានិយា បាតុរហេសុំ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘អស្សុត្ថ នោ, តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្សា’តិ? ‘អស្សុម្ហ ខោ មយំ, ភន្តេ, អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្សា’តិ។ ‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អស្សុត្ថ អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្សា’’’តិ? ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, អស្សុម្ហ អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្ស –
‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;
ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ។
‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;
បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ។
‘‘‘ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, អស្សុម្ហ អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្សា’តិ។ ‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ; សាធុ ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ! អស្សុត្ថ អភិភុស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតស្ស គាថាយោ ភាសមានស្សា’’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា, អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
៥. បរិនិព្ពានសុត្តំ
១៨៦. ឯកំ សមយំ ភគវា កុសិនារាយំ វិហរតិ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ អន្តរេន យមកសាលានំ បរិនិព្ពានសមយេ។ អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ , អាមន្តយាមិ វោ – ‘វយធម្មា សង្ខារា, អប្បមាទេន សម្បាទេថា’តិ។ អយំ តថាគតស្ស បច្ឆិមា វាចា’’។
អថ ខោ ភគវា បឋមំ ឈានំ [បឋមជ្ឈានំ (ស្យា. កំ.) ឯវំ ទុតិយំ ឈានំ ឥច្ចាទីសុបិ] សមាបជ្ជិ។ បឋមា ឈានា [បឋមជ្ឈានា (ស្យា. កំ.) ឯវំ ទុតិយា ឈានា ឥច្ចាទីសុបិ] វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ អាកាសានញ្ចាយតនា វុដ្ឋហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនា វុដ្ឋហិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនា វុដ្ឋហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា វុដ្ឋហិត្វា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជិ។
សញ្ញាវេទយិតនិរោធា វុដ្ឋហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា វុដ្ឋហិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនា វុដ្ឋហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនា វុដ្ឋហិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ អាកាសានញ្ចាយតនា វុដ្ឋហិត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ បឋមា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថា ឈានា វុដ្ឋហិត្វា សមនន្តរំ ភគវា បរិនិព្ពាយិ។ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សហ បរិនិព្ពានា ព្រហ្មា សហម្បតិ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយំ;
យត្ថ ឯតាទិសោ សត្ថា, លោកេ អប្បដិបុគ្គលោ;
តថាគតោ ពលប្បត្តោ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ។
បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សហ បរិនិព្ពានា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;
ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ។
បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សហ បរិនិព្ពានា អាយស្មា អានន្ទោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘តទាសិ យំ ភិំសនកំ, តទាសិ លោមហំសនំ;
សព្ពាការវរូបេតេ, សម្ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ’’តិ។
បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សហ បរិនិព្ពានា អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘នាហុ អស្សាសបស្សាសោ, ឋិតចិត្តស្ស តាទិនោ;
អនេជោ សន្តិមារព្ភ, ចក្ខុមា បរិនិព្ពុតោ [យំ កាលមករី មុនិ (មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ)]។
‘‘អសល្លីនេន ចិត្តេន, វេទនំ អជ្ឈវាសយិ;
បជ្ជោតស្សេវ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ ចេតសោ អហូ’’តិ។
ទុតិយោ វគ្គោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ព្រហ្មាសនំ ទេវទត្តោ, អន្ធកវិន្ទោ អរុណវតី;
បរិនិព្ពានេន ច ទេសិតំ, ឥទំ ព្រហ្មបញ្ចកន្តិ។
ព្រហ្មសំយុត្តំ សមត្តំ។ [ឥតោ បរំ មរម្មបោត្ថកេសុ ឯវម្បិ ទិស្សតិ –§ព្រហ្មាយាចនំ អគារវញ្ច, ព្រហ្មទេវោ ពកោ ច ព្រហ្មា។§អញ្ញតរោ ច ព្រហ្មាកោកាលិកញ្ច, តិស្សកញ្ច តុរូ ច។§ព្រហ្មា កោកាលិកភិក្ខុ, សនង្កុមារេន ទេវទត្តំ។§អន្ធកវិន្ទំ អរុណវតិ, បរិនិព្ពានេន បន្នរសាតិ។]