។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
សំយុត្តនិកាយោ
សគាថាវគ្គោ
១. ទេវតាសំយុត្តំ
១. នឡវគ្គោ
១. ឱឃតរណសុត្តំ
១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘កថំ នុ ត្វំ, មារិស, ឱឃមតរី’តិ? ‘អប្បតិដ្ឋំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អនាយូហំ ឱឃមតរិ’ន្តិ។ ‘យថា កថំ បន ត្វំ, មារិស, អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ ឱឃមតរី’តិ? ‘យទាខ្វាហំ, អាវុសោ, សន្តិដ្ឋាមិ តទាស្សុ សំសីទាមិ ; យទាខ្វាហំ, អាវុសោ, អាយូហាមិ តទាស្សុ និព្ពុយ្ហាមិ [និវុយ្ហាមិ (ស្យា. កំ. ក.)]។ ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’’ន្តិ។
‘‘ចិរស្សំ វត បស្សាមិ, ព្រាហ្មណំ បរិនិព្ពុតំ;
អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ, តិណ្ណំ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ។ –
ឥទមវោច សា ទេវតា។ សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ។ អថ ខោ សា ទេវតា – ‘‘សមនុញ្ញោ មេ សត្ថា’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយីតិ។
២. និមោក្ខសុត្តំ
២. សាវត្ថិនិទានំ ។ អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច –
‘‘ជានាសិ នោ ត្វំ, មារិស, សត្តានំ និមោក្ខំ បមោក្ខំ វិវេក’’ន្តិ?
‘‘ជានាមិ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សត្តានំ និមោក្ខំ បមោក្ខំ វិវេក’’ន្តិ។
‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, មារិស, ជានាសិ សត្តានំ និមោក្ខំ បមោក្ខំ វិវេក’’ន្តិ?
‘‘នន្ទីភវបរិក្ខយា [នន្ទិភវបរិក្ខយា (ស្យា. កំ.)], សញ្ញាវិញ្ញាណសង្ខយា, វេទនានំ និរោធា ឧបសមា – ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ជានាមិ សត្តានំ និមោក្ខំ បមោក្ខំ វិវេក’’ន្តិ។
៣. ឧបនីយសុត្តំ
៣. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ឧបនីយតិ ជីវិតមប្បមាយុ,
ជរូបនីតស្ស ន សន្តិ តាណា;
ឯតំ ភយំ មរណេ បេក្ខមានោ,
បុញ្ញានិ កយិរាថ សុខាវហានី’’តិ។
‘‘ឧបនីយតិ ជីវិតមប្បមាយុ,
ជរូបនីតស្ស ន សន្តិ តាណា;
ឯតំ ភយំ មរណេ បេក្ខមានោ,
លោកាមិសំ បជហេ សន្តិបេក្ខោ’’តិ។
៤. អច្ចេន្តិសុត្តំ
៤. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អច្ចេន្តិ កាលា តរយន្តិ រត្តិយោ,
វយោគុណា អនុបុព្ពំ ជហន្តិ;
ឯតំ ភយំ មរណេ បេក្ខមានោ,
បុញ្ញានិ កយិរាថ សុខាវហានី’’តិ។
‘‘អច្ចេន្តិ កាលា តរយន្តិ រត្តិយោ,
វយោគុណា អនុបុព្ពំ ជហន្តិ;
ឯតំ ភយំ មរណេ បេក្ខមានោ,
លោកាមិសំ បជហេ សន្តិបេក្ខោ’’តិ។
៥. កតិឆិន្ទសុត្តំ
៥. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘កតិ ឆិន្ទេ កតិ ជហេ, កតិ ចុត្តរិ ភាវយេ;
កតិ សង្គាតិគោ ភិក្ខុ, ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតី’’តិ។
‘‘បញ្ច ឆិន្ទេ បញ្ច ជហេ, បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេ;
បញ្ច សង្គាតិគោ ភិក្ខុ, ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតី’’តិ។
៦. ជាគរសុត្តំ
៦. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘កតិ ជាគរតំ សុត្តា, កតិ សុត្តេសុ ជាគរា;
កតិភិ [កតីហិ (សី.)] រជមាទេតិ, កតិភិ [កតីហិ (សី.)] បរិសុជ្ឈតី’’តិ។
‘‘បញ្ច ជាគរតំ សុត្តា, បញ្ច សុត្តេសុ ជាគរា;
បញ្ចភិ [បញ្ចហិ (សី.)] រជមាទេតិ, បញ្ចភិ [បញ្ចហិ (សី.)] បរិសុជ្ឈតី’’តិ។
៧. អប្បដិវិទិតសុត្តំ
៧. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘យេសំ ធម្មា អប្បដិវិទិតា, បរវាទេសុ នីយរេ [និយ្យរេ (ក.)];
សុត្តា តេ នប្បពុជ្ឈន្តិ, កាលោ តេសំ បពុជ្ឈិតុ’’ន្តិ។
‘‘យេសំ ធម្មា សុប្បដិវិទិតា, បរវាទេសុ ន នីយរេ;
តេ សម្ពុទ្ធា សម្មទញ្ញា, ចរន្តិ វិសមេ សម’’ន្តិ។
៨. សុសម្មុដ្ឋសុត្តំ
៨. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘យេសំ ធម្មា សុសម្មុដ្ឋា, បរវាទេសុ នីយរេ;
សុត្តា តេ នប្បពុជ្ឈន្តិ, កាលោ តេសំ បពុជ្ឈិតុ’’ន្តិ។
‘‘យេសំ ធម្មា អសម្មុដ្ឋា, បរវាទេសុ ន នីយរេ;
តេ សម្ពុទ្ធា សម្មទញ្ញា, ចរន្តិ វិសមេ សម’’ន្តិ។
៩. មានកាមសុត្តំ
៩. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ន មានកាមស្ស ទមោ ឥធត្ថិ,
ន មោនមត្ថិ អសមាហិតស្ស;
ឯកោ អរញ្ញេ វិហរំ បមត្តោ,
ន មច្ចុធេយ្យស្ស តរេយ្យ បារ’’ន្តិ។
‘‘មានំ បហាយ សុសមាហិតត្តោ,
សុចេតសោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ;
ឯកោ អរញ្ញេ វិហរំ អប្បមត្តោ,
ស មច្ចុធេយ្យស្ស តរេយ្យ បារ’’ន្តិ។
១០. អរញ្ញសុត្តំ
១០. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘អរញ្ញេ វិហរន្តានំ, សន្តានំ ព្រហ្មចារិនំ;
ឯកភត្តំ ភុញ្ជមានានំ, កេន វណ្ណោ បសីទតី’’តិ។
‘‘អតីតំ នានុសោចន្តិ, នប្បជប្បន្តិ នាគតំ;
បច្ចុប្បន្នេន យាបេន្តិ, តេន វណ្ណោ បសីទតិ’’។
‘‘អនាគតប្បជប្បាយ, អតីតស្សានុសោចនា;
ឯតេន ពាលា សុស្សន្តិ, នឡោវ ហរិតោ លុតោ’’តិ។
នឡវគ្គោ បឋមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ឱឃំ និមោក្ខំ ឧបនេយ្យំ, អច្ចេន្តិ កតិឆិន្ទិ ច;
ជាគរំ អប្បដិវិទិតា, សុសម្មុដ្ឋា មានកាមិនា;
អរញ្ញេ ទសមោ វុត្តោ, វគ្គោ តេន បវុច្ចតិ។
២. នន្ទនវគ្គោ
១. នន្ទនសុត្តំ
១១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –
‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរា តាវតិំសកាយិកា ទេវតា នន្ទនេ វនេ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតា ទិព្ពេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារិយមានា [បរិចារិយមានា (ស្យា. កំ. ក.)] តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ន តេ សុខំ បជានន្តិ, យេ ន បស្សន្តិ នន្ទនំ;
អាវាសំ នរទេវានំ, តិទសានំ យសស្សិន’’ន្តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរា ទេវតា តំ ទេវតំ គាថាយ បច្ចភាសិ –
‘‘ន ត្វំ ពាលេ បជានាសិ, យថា អរហតំ វចោ;
អនិច្ចា សព្ពសង្ខារា [សព្ពេ សង្ខារា (សី. ស្យា. កំ.)], ឧប្បាទវយធម្មិនោ;
ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ។
២. នន្ទតិសុត្តំ
១២. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា,
គោមា [គោមិកោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] គោហិ តថេវ នន្ទតិ;
ន ហិ សោ នន្ទតិ យោ និរូបធី’’តិ។
‘‘សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា,
គោមា គោហិ តថេវ សោចតិ;
ឧបធីហិ នរស្ស សោចនា,
ន ហិ សោ សោចតិ យោ និរូបធី’’តិ។
៣. នត្ថិបុត្តសមសុត្តំ
១៣. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘នត្ថិ បុត្តសមំ បេមំ, នត្ថិ គោសមិតំ ធនំ;
នត្ថិ សូរិយសមា [សុរិយសមា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អាភា, សមុទ្ទបរមា សរា’’តិ។
‘‘នត្ថិ អត្តសមំ បេមំ, នត្ថិ ធញ្ញសមំ ធនំ;
នត្ថិ បញ្ញាសមា អាភា, វុដ្ឋិ វេ បរមា សរា’’តិ។
៤. ខត្តិយសុត្តំ
១៤. ‘‘ខត្តិយោ ទ្វិបទំ សេដ្ឋោ, ពលីពទ្ទោ [ពលិវទ្ទោ (សី. បី.), ពលិពទ្ទោ (ស្យា. កំ. ក.)] ចតុប្បទំ។
កោមារី សេដ្ឋា ភរិយានំ, យោ ច បុត្តាន បុព្ពជោ’’តិ។
‘‘សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទំ សេដ្ឋោ, អាជានីយោ ចតុប្បទំ;
សុស្សូសា សេដ្ឋា ភរិយានំ, យោ ច បុត្តានមស្សវោ’’តិ។
៥. សណមានសុត្តំ
១៥. ‘‘ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេ [មជ្ឈន្តិកេ (សព្ពត្ថ)] កាលេ, សន្និសីវេសុ បក្ខិសុ។
សណតេវ ព្រហារញ្ញំ [មហារញ្ញំ (ក. សី. ស្យា. កំ. ក.)], តំ ភយំ បដិភាតិ ម’’ន្តិ។
‘‘ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ, សន្និសីវេសុ បក្ខិសុ;
សណតេវ ព្រហារញ្ញំ, សា រតិ បដិភាតិ ម’’ន្តិ។
៦. និទ្ទាតន្ទីសុត្តំ
១៦. ‘‘និទ្ទា តន្ទី វិជម្ភិតា [តន្ទិ វិជម្ភិកា (សី. បី.)], អរតី ភត្តសម្មទោ។
ឯតេន នប្បកាសតិ, អរិយមគ្គោ ឥធ បាណិន’’ន្តិ។
‘‘និទ្ទំ តន្ទិំ វិជម្ភិតំ, អរតិំ ភត្តសម្មទំ;
វីរិយេន [វិរិយេន (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នំ បណាមេត្វា, អរិយមគ្គោ វិសុជ្ឈតី’’តិ។
៧. ទុក្ករសុត្តំ
១៧. ‘‘ទុក្ករំ ទុត្តិតិក្ខញ្ច, អព្យត្តេន ច សាមញ្ញំ។
ពហូហិ តត្ថ សម្ពាធា, យត្ថ ពាលោ វិសីទតី’’តិ។
‘‘កតិហំ ចរេយ្យ សាមញ្ញំ, ចិត្តំ ចេ ន និវារយេ;
បទេ បទេ វិសីទេយ្យ, សង្កប្បានំ វសានុគោ’’តិ។
‘‘កុម្មោវ អង្គានិ សកេ កបាលេ,
សមោទហំ ភិក្ខុ មនោវិតក្កេ;
អនិស្សិតោ អញ្ញមហេឋយានោ,
បរិនិព្ពុតោ នូបវទេយ្យ កញ្ចី’’តិ។
៨. ហិរីសុត្តំ
១៨. ‘‘ហិរីនិសេធោ បុរិសោ, កោចិ លោកស្មិំ វិជ្ជតិ។
យោ និន្ទំ អបពោធតិ [អបពោធេតិ (ស្យា. កំ. ក.)], អស្សោ ភទ្រោ កសាមិវា’’តិ។
‘‘ហិរីនិសេធា តនុយា, យេ ចរន្តិ សទា សតា;
អន្តំ ទុក្ខស្ស បប្បុយ្យ, ចរន្តិ វិសមេ សម’’ន្តិ។
៩. កុដិកាសុត្តំ
‘‘កច្ចិ តេ កុដិកា នត្ថិ, កច្ចិ នត្ថិ កុលាវកា;
កច្ចិ សន្តានកា នត្ថិ, កច្ចិ មុត្តោសិ ពន្ធនា’’តិ។
‘‘តគ្ឃ មេ កុដិកា នត្ថិ, តគ្ឃ នត្ថិ កុលាវកា;
តគ្ឃ សន្តានកា នត្ថិ, តគ្ឃ មុត្តោម្ហិ ពន្ធនា’’តិ។
‘‘កិន្តាហំ កុដិកំ ព្រូមិ, កិំ តេ ព្រូមិ កុលាវកំ;
កិំ តេ សន្តានកំ ព្រូមិ, កិន្តាហំ ព្រូមិ ពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘មាតរំ កុដិកំ ព្រូសិ, ភរិយំ ព្រូសិ កុលាវកំ;
បុត្តេ សន្តានកេ ព្រូសិ, តណ្ហំ មេ ព្រូសិ ពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘សាហុ តេ កុដិកា នត្ថិ, សាហុ នត្ថិ កុលាវកា;
សាហុ សន្តានកា នត្ថិ, សាហុ មុត្តោសិ ពន្ធនា’’តិ។
១០. សមិទ្ធិសុត្តំ
២០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ តបោទារាមេ។ អថ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ យេន តបោទា តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ។ តបោទេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ។ អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ តបោទំ ឱភាសេត្វា យេន អាយស្មា សមិទ្ធិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វេហាសំ ឋិតា អាយស្មន្តំ សមិទ្ធិំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘អភុត្វា ភិក្ខសិ ភិក្ខុ, ន ហិ ភុត្វាន ភិក្ខសិ;
ភុត្វាន ភិក្ខុ ភិក្ខស្សុ, មា តំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ។
‘‘កាលំ វោហំ ន ជានាមិ, ឆន្នោ កាលោ ន ទិស្សតិ;
តស្មា អភុត្វា ភិក្ខាមិ, មា មំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ។
អថ ខោ សា ទេវតា បថវិយំ [បឋវិយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បតិដ្ឋហិត្វា អាយស្មន្តំ សមិទ្ធិំ ឯតទវោច – ‘‘ទហរោ ត្វំ ភិក្ខុ, បព្ពជិតោ សុសុ កាឡកេសោ, ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ, បឋមេន វយសា, អនិក្កីឡិតាវី កាមេសុ។ ភុញ្ជ, ភិក្ខុ, មានុសកេ កាមេ; មា សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវី’’តិ។
‘‘ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវាមិ។ កាលិកញ្ច ខ្វាហំ, អាវុសោ, ហិត្វា សន្ទិដ្ឋិកំ អនុធាវាមិ។ កាលិកា ហិ, អាវុសោ, កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា; អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខុ, កាលិកា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ? កថំ សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ?
‘‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ។ ន តាហំ [ន ខ្វាហំ (សី. បី.)] សក្កោមិ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតុំ។ អយំ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ រាជគហេ វិហរតិ តបោទារាមេ។ តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆ។ យថា តេ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាសី’’តិ។
‘‘ន ខោ, ភិក្ខុ, សុករោ សោ ភគវា អម្ហេហិ ឧបសង្កមិតុំ , អញ្ញាហិ មហេសក្ខាហិ ទេវតាហិ បរិវុតោ។ សចេ ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាសិ, មយម្បិ អាគច្ឆេយ្យាម ធម្មស្សវនាយា’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ តស្សា ទេវតាយ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សមិទ្ធិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –
‘‘ឥធាហំ , ភន្តេ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ យេន តបោទា តេនុបសង្កមិំ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ។ តបោទេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិំ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ។ អថ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ តបោទំ ឱភាសេត្វា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា វេហាសំ ឋិតា ឥមាយ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘អភុត្វា ភិក្ខសិ ភិក្ខុ, ន ហិ ភុត្វាន ភិក្ខសិ;
ភុត្វាន ភិក្ខុ ភិក្ខស្សុ, មា តំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តេ អហំ, ភន្តេ, តំ ទេវតំ គាថាយ បច្ចភាសិំ –
‘‘កាលំ វោហំ ន ជានាមិ, ឆន្នោ កាលោ ន ទិស្សតិ;
តស្មា អភុត្វា ភិក្ខាមិ, មា មំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ។
‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, សា ទេវតា បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘ទហរោ ត្វំ, ភិក្ខុ, បព្ពជិតោ សុសុ កាឡកេសោ, ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ, បឋមេន វយសា, អនិក្កីឡិតាវី កាមេសុ។ ភុញ្ជ, ភិក្ខុ, មានុសកេ កាមេ; មា សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវី’’’តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, តំ ទេវតំ ឯតទវោចំ – ‘ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វា កាលិកំ អនុធាវាមិ; កាលិកញ្ច ខ្វាហំ, អាវុសោ, ហិត្វា សន្ទិដ្ឋិកំ អនុធាវាមិ។ កាលិកា ហិ, អាវុសោ, កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា; អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’’តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សា ទេវតា មំ ឯតទវោច – ‘កថញ្ច, ភិក្ខុ, កាលិកា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា; អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ? កថំ សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’តិ? ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ , តំ ទេវតំ ឯតទវោចំ – ‘អហំ ខោ, អាវុសោ, នវោ អចិរបព្ពជិតោ អធុនាគតោ ឥមំ ធម្មវិនយំ, ន តាហំ សក្កោមិ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតុំ។ អយំ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ រាជគហេ វិហរតិ តបោទារាមេ។ តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆ។ យថា តេ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាសី’’’តិ។
‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សា ទេវតា មំ ឯតទវោច – ‘ន ខោ, ភិក្ខុ, សុករោ សោ ភគវា អម្ហេហិ ឧបសង្កមិតុំ, អញ្ញាហិ មហេសក្ខាហិ ទេវតាហិ បរិវុតោ។ សចេ ខោ, ត្វំ ភិក្ខុ, តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាសិ, មយម្បិ អាគច្ឆេយ្យាម ធម្មស្សវនាយា’តិ។ សចេ, ភន្តេ, តស្សា ទេវតាយ សច្ចំ វចនំ, ឥធេវ សា ទេវតា អវិទូរេ’’តិ។
ឯវំ វុត្តេ, សា ទេវតា អាយស្មន្តំ សមិទ្ធិំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆ, ភិក្ខុ, បុច្ឆ, ភិក្ខុ, យមហំ អនុប្បត្តា’’តិ។
អថ ខោ ភគវា តំ ទេវតំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –
‘‘អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ សត្តា, អក្ខេយ្យស្មិំ បតិដ្ឋិតា;
អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយ, យោគមាយន្តិ មច្ចុនោ។
‘‘អក្ខេយ្យញ្ច បរិញ្ញាយ, អក្ខាតារំ ន មញ្ញតិ;
តញ្ហិ តស្ស ន ហោតីតិ, យេន នំ វជ្ជា ន តស្ស អត្ថិ;
សចេ វិជានាសិ វទេហិ យក្ខា’’តិ [យក្ខីតិ (បី. ក.)]។
‘‘ន ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឥមស្ស ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ។ សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ភាសតុ យថាហំ ឥមស្ស ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ ជានេយ្យ’’ន្តិ។
‘‘សមោ វិសេសី ឧទ វា [អថវា (សី. បី.)] និហីនោ,
យោ មញ្ញតី សោ វិវទេថ [សោបិ វទេថ (ក.)] តេន;
សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតិ;
សចេ វិជានាសិ វទេហិ យក្ខា’’តិ។
‘‘ឥមស្សាបិ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស ន វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ។ សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ភាសតុ យថាហំ ឥមស្ស ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ ជានេយ្យ’’ន្តិ។
‘‘បហាសិ សង្ខំ ន វិមានមជ្ឈគា, អច្ឆេច្ឆិ [អច្ឆេជ្ជិ (ស្យា. កំ. ក.)] តណ្ហំ ឥធ នាមរូបេ;
តំ ឆិន្នគន្ថំ អនិឃំ និរាសំ, បរិយេសមានា នាជ្ឈគមុំ;
ទេវា មនុស្សា ឥធ វា ហុរំ វា, សគ្គេសុ វា សព្ពនិវេសនេសុ;
សចេ វិជានាសិ វទេហិ យក្ខា’’តិ។
‘‘ឥមស្ស ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភគវតា សង្ខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ –
‘‘បាបំ ន កយិរា វចសា មនសា,
កាយេន វា កិញ្ចន សព្ពលោកេ;
កាមេ បហាយ សតិមា សម្បជានោ,
ទុក្ខំ ន សេវេថ អនត្ថសំហិត’’ន្តិ។
នន្ទនវគ្គោ ទុតិយោ។
តស្សុទ្ទានំ –
នន្ទនា នន្ទតិ ចេវ, នត្ថិបុត្តសមេន ច;
ខត្តិយោ សណមានោ ច, និទ្ទាតន្ទី ច ទុក្ករំ;
ហិរី កុដិកា នវមោ, ទសមោ វុត្តោ សមិទ្ធិនាតិ។
៣. សត្តិវគ្គោ
១. សត្តិសុត្តំ
២១. សាវត្ថិនិទានំ ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ឌយ្ហមានោវ [ឌយ្ហមានេវ (សព្ពត្ថ)] មត្ថកេ;
កាមរាគប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ។
‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ឌយ្ហមានោវ មត្ថកេ;
សក្កាយទិដ្ឋិប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ។
២. ផុសតិសុត្តំ
‘‘នាផុសន្តំ ផុសតិ ច, ផុសន្តញ្ច តតោ ផុសេ;
តស្មា ផុសន្តំ ផុសតិ, អប្បទុដ្ឋបទោសិន’’ន្តិ។
‘‘យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ,
សុទ្ធស្ស បោសស្ស អនង្គណស្ស;
តមេវ ពាលំ បច្ចេតិ បាបំ,
សុខុមោ រជោ បដិវាតំវ ខិត្តោ’’តិ។
៣. ជដាសុត្តំ
‘‘អន្តោ ជដា ពហិ ជដា, ជដាយ ជដិតា បជា;
តំ តំ គោតម បុច្ឆាមិ, កោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ។
‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;
អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដំ។
‘‘យេសំ រាគោ ច ទោសោ ច, អវិជ្ជា ច វិរាជិតា;
ខីណាសវា អរហន្តោ, តេសំ វិជដិតា ជដា។
‘‘យត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ;
បដិឃំ រូបសញ្ញា ច, ឯត្ថេសា ឆិជ្ជតេ [វិជដេ (ក.)] ជដា’’តិ។
៤. មនោនិវារណសុត្តំ
ន ទុក្ខមេតិ នំ តតោ តតោ;
ស សព្ពតោ មនោ និវារយេ,
ស សព្ពតោ ទុក្ខា បមុច្ចតិ’’។
‘‘ន សព្ពតោ មនោ និវារយេ,
ន មនោ សំយតត្តមាគតំ;
យតោ យតោ ច បាបកំ,
តតោ តតោ មនោ និវារយេ’’តិ។
៥. អរហន្តសុត្តំ
‘‘យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ កតាវី,
ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;
មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យា’’តិ។
ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;
អហំ វទាមីតិបិ សោ វទេយ្យ,
មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យ;
លោកេ សមញ្ញំ កុសលោ វិទិត្វា,
វោហារមត្តេន សោ [ស (?)] វោហរេយ្យា’’តិ។
‘‘យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ កតាវី,
ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;
មានំ នុ ខោ សោ ឧបគម្ម ភិក្ខុ,
អហំ វទាមីតិបិ សោ វទេយ្យ;
មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យា’’តិ។
‘‘បហីនមានស្ស ន សន្តិ គន្ថា,
វិធូបិតា មានគន្ថស្ស សព្ពេ;
ស វីតិវត្តោ មញ្ញតំ [មាននំ (សី.), មញ្ញីតំ (?)] សុមេធោ,
‘‘មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យ;
លោកេ សមញ្ញំ កុសលោ វិទិត្វា;
វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ។
៦. បជ្ជោតសុត្តំ
‘‘កតិ លោកស្មិំ បជ្ជោតា, យេហិ លោកោ បកាសតិ [បភាសតិ (ក. សី.)];
ភគវន្តំ [ភវន្តំ (ក.)] បុដ្ឋុមាគម្ម, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ។
‘‘ចត្តារោ លោកេ បជ្ជោតា, បញ្ចមេត្ថ ន វិជ្ជតិ;
ទិវា តបតិ អាទិច្ចោ, រត្តិមាភាតិ ចន្ទិមា។
‘‘អថ អគ្គិ ទិវារត្តិំ, តត្ថ តត្ថ បកាសតិ;
សម្ពុទ្ធោ តបតំ សេដ្ឋោ, ឯសា អាភា អនុត្តរា’’តិ។
៧. សរសុត្តំ
‘‘កុតោ សរា និវត្តន្តិ, កត្ថ វដ្ដំ ន វត្តតិ;
កត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
‘‘យត្ថ អាបោ ច បថវី, តេជោ វាយោ ន គាធតិ;
អតោ សរា និវត្តន្តិ, ឯត្ថ វដ្ដំ ន វត្តតិ;
ឯត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ។
៨. មហទ្ធនសុត្តំ
‘‘មហទ្ធនា មហាភោគា, រដ្ឋវន្តោបិ ខត្តិយា;
អញ្ញមញ្ញាភិគិជ្ឈន្តិ, កាមេសុ អនលង្កតា។
‘‘តេសុ ឧស្សុក្កជាតេសុ, ភវសោតានុសារិសុ;
កេធ តណ្ហំ [រោធតណ្ហំ (ស្យា. កំ.), គេធតណ្ហំ (ក.)] បជហិំសុ [បវាហិំសុ (ស្យា. កំ. ក.)], កេ លោកស្មិំ អនុស្សុកា’’តិ។
‘‘ហិត្វា អគារំ បព្ពជិតា, ហិត្វា បុត្តំ បសុំ វិយំ;
ហិត្វា រាគញ្ច ទោសញ្ច, អវិជ្ជញ្ច វិរាជិយ;
ខីណាសវា អរហន្តោ, តេ លោកស្មិំ អនុស្សុកា’’តិ។
៩. ចតុចក្កសុត្តំ
‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារំ, បុណ្ណំ លោភេន សំយុតំ;
បង្កជាតំ មហាវីរ, កថំ យាត្រា ភវិស្សតី’’តិ។
‘‘ឆេត្វា នទ្ធិំ វរត្តញ្ច, ឥច្ឆា លោភញ្ច បាបកំ;
សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, ឯវំ យាត្រា ភវិស្សតី’’តិ។
១០. ឯណិជង្ឃសុត្តំ
‘‘ឯណិជង្ឃំ កិសំ វីរំ, អប្បាហារំ អលោលុបំ;
សីហំ វេកចរំ នាគំ, កាមេសុ អនបេក្ខិនំ;
ឧបសង្កម្ម បុច្ឆាម, កថំ ទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ។
‘‘បញ្ច កាមគុណា លោកេ, មនោឆដ្ឋា បវេទិតា;
ឯត្ថ ឆន្ទំ វិរាជេត្វា, ឯវំ ទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ។
សត្តិវគ្គោ តតិយោ។
តស្សុទ្ទានំ –
សត្តិយា ផុសតិ ចេវ, ជដា មនោនិវារណា;
អរហន្តេន បជ្ជោតោ, សរា មហទ្ធនេន ច;
ចតុចក្កេន នវមំ, ឯណិជង្ឃេន តេ ទសាតិ។
៤. សតុល្លបកាយិកវគ្គោ
១. សព្ភិសុត្តំ
៣១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ [ក្រុព្ពេថ (ក.)] សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, បញ្ញា លព្ភតិ [បញ្ញំ លភតិ (ស្យា. កំ.)] នាញ្ញតោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សោកមជ្ឈេ ន សោចតី’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, ញាតិមជ្ឈេ វិរោចតី’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សត្តា គច្ឆន្តិ សុគ្គតិ’’ន្តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សត្តា តិដ្ឋន្តិ សាតត’’ន្តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នុ ខោ, ភគវា, សុភាសិត’’ន្តិ? សព្ពាសំ វោ សុភាសិតំ បរិយាយេន, អបិ ច មមបិ សុណាថ –
‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;
សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តា ទេវតាយោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិំសូតិ។
២. មច្ឆរិសុត្តំ
៣២. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘មច្ឆេរា ច បមាទា ច, ឯវំ ទានំ ន ទីយតិ [ទិយ្យតិ (ក.)];
បុញ្ញំ អាកង្ខមានេន, ទេយ្យំ ហោតិ វិជានតា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘យស្សេវ ភីតោ ន ទទាតិ មច្ឆរី, តទេវាទទតោ ភយំ;
ជិឃច្ឆា ច បិបាសា ច, យស្ស ភាយតិ មច្ឆរី;
តមេវ ពាលំ ផុសតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ច។
‘‘តស្មា វិនេយ្យ មច្ឆេរំ, ទជ្ជា ទានំ មលាភិភូ;
បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘តេ មតេសុ ន មីយន្តិ, បន្ថានំវ សហព្ពជំ;
អប្បស្មិំ យេ បវេច្ឆន្តិ, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ។
‘‘អប្បស្មេកេ បវេច្ឆន្តិ, ពហុនេកេ ន ទិច្ឆរេ;
អប្បស្មា ទក្ខិណា ទិន្នា, សហស្សេន សមំ មិតា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘ទុទ្ទទំ ទទមានានំ, ទុក្ករំ កម្ម កុព្ពតំ;
អសន្តោ នានុកុព្ពន្តិ, សតំ ធម្មោ ទុរន្វយោ [ទុរន្នយោ (សី.)]។
‘‘តស្មា សតញ្ច អសតំ [អសតញ្ច (សី. ស្យា. កំ.)], នានា ហោតិ ឥតោ គតិ;
អសន្តោ និរយំ យន្តិ, សន្តោ សគ្គបរាយនា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នុ ខោ, ភគវា, សុភាសិត’’ន្តិ?
‘‘សព្ពាសំ វោ សុភាសិតំ បរិយាយេន; អបិ ច មមបិ សុណាថ –
‘‘ធម្មំ ចរេ យោបិ សមុញ្ជកំ ចរេ,
ទារញ្ច បោសំ ទទមប្បកស្មិំ;
សតំ សហស្សានំ សហស្សយាគិនំ,
កលម្បិ នាគ្ឃន្តិ តថាវិធស្ស តេ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘កេនេស យញ្ញោ វិបុលោ មហគ្គតោ,
សមេន ទិន្នស្ស ន អគ្ឃមេតិ;
កថំ [ឥទំ បទំ កត្ថចិ សីហឡបោត្ថកេ នត្ថិ] សតំ សហស្សានំ សហស្សយាគិនំ,
កលម្បិ នាគ្ឃន្តិ តថាវិធស្ស តេ’’តិ។
‘‘ទទន្តិ ហេកេ វិសមេ និវិដ្ឋា,
ឆេត្វា វធិត្វា អថ សោចយិត្វា;
សមេន ទិន្នស្ស ន អគ្ឃមេតិ។
‘‘ឯវំ សតំ សហស្សានំ សហស្សយាគិនំ;
កលម្បិ នាគ្ឃន្តិ តថាវិធស្ស តេ’’តិ។
៣. សាធុសុត្តំ
៣៣. សាវត្ថិនិទានំ ។ អថ ខោ សម្ពហុលា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ;
មច្ឆេរា ច បមាទា ច, ឯវំ ទានំ ន ទីយតិ;
បុញ្ញំ អាកង្ខមានេន, ទេយ្យំ ហោតិ វិជានតា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ;
អបិ ច អប្បកស្មិម្បិ សាហុ ទានំ’’។
‘‘អប្បស្មេកេ បវេច្ឆន្តិ, ពហុនេកេ ន ទិច្ឆរេ;
អប្បស្មា ទក្ខិណា ទិន្នា, សហស្សេន សមំ មិតា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ; អប្បកស្មិម្បិ សាហុ ទានំ;
អបិ ច សទ្ធាយបិ សាហុ ទានំ’’។
‘‘ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានមាហុ,
អប្បាបិ សន្តា ពហុកេ ជិនន្តិ;
អប្បម្បិ ចេ សទ្ទហានោ ទទាតិ,
តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ; អប្បកស្មិម្បិ សាហុ ទានំ;
សទ្ធាយបិ សាហុ ទានំ; អបិ ច ធម្មលទ្ធស្សាបិ សាហុ ទានំ’’។
‘‘យោ ធម្មលទ្ធស្ស ទទាតិ ទានំ,
ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតស្ស ជន្តុ;
អតិក្កម្ម សោ វេតរណិំ យមស្ស,
ទិព្ពានិ ឋានានិ ឧបេតិ មច្ចោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ; អប្បកស្មិម្បិ សាហុ ទានំ;
សទ្ធាយបិ សាហុ ទានំ; ធម្មលទ្ធស្សាបិ សាហុ ទានំ;
អបិ ច វិចេយ្យ ទានម្បិ សាហុ ទានំ’’។
‘‘វិចេយ្យ ទានំ សុគតប្បសត្ថំ,
យេ ទក្ខិណេយ្យា ឥធ ជីវលោកេ;
ឯតេសុ ទិន្នានិ មហប្ផលានិ,
ពីជានិ វុត្តានិ យថា សុខេត្តេ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
‘‘សាធុ ខោ, មារិស, ទានំ; អប្បកស្មិម្បិ សាហុ ទានំ;
សទ្ធាយបិ សាហុ ទានំ; ធម្មលទ្ធស្សាបិ សាហុ ទានំ;
វិចេយ្យ ទានម្បិ សាហុ ទានំ; អបិ ច បាណេសុបិ សាធុ សំយមោ’’។
‘‘យោ បាណភូតានិ [បាណភូតេសុ (សី. បី.)] អហេឋយំ ចរំ,
បរូបវាទា ន ករោន្តិ បាបំ;
ភីរុំ បសំសន្តិ ន ហិ តត្ថ សូរំ,
ភយា ហិ សន្តោ ន ករោន្តិ បាប’’ន្តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នុ ខោ, ភគវា, សុភាសិត’’ន្តិ?
‘‘សព្ពាសំ វោ សុភាសិតំ បរិយាយេន, អបិ ច មមបិ សុណាថ –
‘‘សទ្ធា ហិ ទានំ ពហុធា បសត្ថំ,
ទានា ច ខោ ធម្មបទំវ សេយ្យោ;
និព្ពានមេវជ្ឈគមុំ សបញ្ញា’’តិ។
៤. នសន្តិសុត្តំ
៣៤. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ន សន្តិ កាមា មនុជេសុ និច្ចា,
សន្តីធ កមនីយានិ យេសុ [កាមេសុ (ក.)] ពទ្ធោ;
យេសុ បមត្តោ អបុនាគមនំ,
អនាគន្តា បុរិសោ មច្ចុធេយ្យា’’តិ។
‘‘ឆន្ទជំ អឃំ ឆន្ទជំ ទុក្ខំ;
ឆន្ទវិនយា អឃវិនយោ;
អឃវិនយា ទុក្ខវិនយោ’’តិ។
‘‘ន តេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,
តិដ្ឋន្តិ ចិត្រានិ តថេវ លោកេ,
អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទំ។
សំយោជនំ សព្ពមតិក្កមេយ្យ;
តំ នាមរូបស្មិមសជ្ជមានំ,
អកិញ្ចនំ នានុបតន្តិ ទុក្ខា។
‘‘បហាសិ សង្ខំ ន វិមានមជ្ឈគា [ន ច មានមជ្ឈគា (ក. សី.), ន វិមានមាគា (ស្យា. កំ.)],
អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ ឥធ នាមរូបេ;
តំ ឆិន្នគន្ថំ អនិឃំ និរាសំ,
បរិយេសមានា នាជ្ឈគមុំ;
ទេវា មនុស្សា ឥធ វា ហុរំ វា,
សគ្គេសុ វា សព្ពនិវេសនេសូ’’តិ។
‘‘តំ ចេ ហិ នាទ្ទក្ខុំ តថាវិមុត្តំ (ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជា),
ទេវា មនុស្សា ឥធ វា ហុរំ វា;
នរុត្តមំ អត្ថចរំ នរានំ,
យេ តំ នមស្សន្តិ បសំសិយា តេ’’តិ។
‘‘បសំសិយា តេបិ ភវន្តិ ភិក្ខូ (មោឃរាជាតិ ភគវា),
យេ តំ នមស្សន្តិ តថាវិមុត្តំ;
សង្គាតិគា តេបិ ភវន្តិ ភិក្ខូ’’តិ។
៥. ឧជ្ឈានសញ្ញិសុត្តំ
៣៥. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា ឧជ្ឈានសញ្ញិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា វេហាសំ អដ្ឋំសុ។ វេហាសំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អញ្ញថា សន្តមត្តានំ, អញ្ញថា យោ បវេទយេ;
និកច្ច កិតវស្សេវ, ភុត្តំ ថេយ្យេន តស្ស តំ។
‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;
អករោន្តំ ភាសមានានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។
‘‘ន យិទំ ភាសិតមត្តេន, ឯកន្តសវនេន វា;
អនុក្កមិតវេ សក្កា, យាយំ បដិបទា ទឡ្ហា;
យាយ ធីរា បមុច្ចន្តិ, ឈាយិនោ មារពន្ធនា។
‘‘ន វេ ធីរា បកុព្ពន្តិ, វិទិត្វា លោកបរិយាយំ;
អញ្ញាយ និព្ពុតា ធីរា, តិណ្ណា លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ។
អថ ខោ តា ទេវតាយោ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អច្ចយោ នោ, ភន្តេ, អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ [យថាពាលា យថាមូឡ្ហា យថាអកុសលា (សព្ពត្ថ)], យា មយំ ភគវន្តំ អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហា។ តាសំ នោ, ភន្តេ, ភគវា អច្ចយំ អច្ចយតោ បដិគ្គណ្ហាតុ អាយតិំ សំវរាយា’’តិ។ អថ ខោ ភគវា សិតំ បាត្វាកាសិ។ អថ ខោ តា ទេវតាយោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧជ្ឈាយន្តិយោ វេហាសំ អព្ភុគ្គញ្ឆុំ។ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘អច្ចយំ ទេសយន្តីនំ, យោ ចេ ន បដិគណ្ហតិ;
កោបន្តរោ ទោសគរុ, ស វេរំ បដិមុញ្ចតី’’តិ។
‘‘អច្ចយោ ចេ ន វិជ្ជេថ, នោចិធាបគតំ [នោចីធ អបហតំ (ស្យា. កំ.), នោចិធាបកតំ (?)] សិយា;
វេរានិ ន ច សម្មេយ្យុំ, កេនីធ [វេរានិ ច សម្មេយ្យុំ, តេនិធ (សី.)] កុសលោ សិយា’’តិ។
‘‘កស្សច្ចយា ន វិជ្ជន្តិ, កស្ស នត្ថិ អបាគតំ;
កោ ន សម្មោហមាបាទិ, កោ ច ធីរោ [កោធ ធីរោ (ស្យា. កំ.)] សទា សតោ’’តិ។
‘‘តថាគតស្ស ពុទ្ធស្ស, សព្ពភូតានុកម្បិនោ;
តស្សច្ចយា ន វិជ្ជន្តិ, តស្ស នត្ថិ អបាគតំ;
សោ ន សម្មោហមាបាទិ, សោវ [សោធ (ស្យា. កំ.)] ធីរោ សទា សតោ’’តិ។
‘‘អច្ចយំ ទេសយន្តីនំ, យោ ចេ ន បដិគណ្ហតិ;
កោបន្តរោ ទោសគរុ, ស វេរំ បដិមុញ្ចតិ;
តំ វេរំ នាភិនន្ទាមិ, បដិគ្គណ្ហាមិ វោច្ចយ’’ន្តិ។
៦. សទ្ធាសុត្តំ
៣៦. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតិ,
នោ ចេ អស្សទ្ធិយំ អវតិដ្ឋតិ;
សគ្គញ្ច សោ គច្ឆតិ សរីរំ វិហាយា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘កោធំ ជហេ វិប្បជហេយ្យ មានំ,
សំយោជនំ សព្ពមតិក្កមេយ្យ;
តំ នាមរូបស្មិមសជ្ជមានំ,
អកិញ្ចនំ នានុបតន្តិ សង្គា’’តិ។
‘‘បមាទមនុយុញ្ជន្តិ , ពាលា ទុម្មេធិនោ ជនា;
អប្បមាទញ្ច មេធាវី, ធនំ សេដ្ឋំវ រក្ខតិ។
‘‘មា បមាទមនុយុញ្ជេថ, មា កាមរតិ សន្ថវំ;
អប្បមត្តោ ហិ ឈាយន្តោ, បប្បោតិ បរមំ សុខ’’ន្តិ។
៧. សមយសុត្តំ
៣៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ មហាវនេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សព្ពេហេវ អរហន្តេហិ; ទសហិ ច លោកធាតូហិ ទេវតា យេភុយ្យេន សន្និបតិតា ហោន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ អថ ខោ ចតុន្នំ សុទ្ធាវាសកាយិកានំ ទេវតានំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ មហាវនេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សព្ពេហេវ អរហន្តេហិ; ទសហិ ច លោកធាតូហិ ទេវតា យេភុយ្យេន សន្និបតិតា ហោន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ យំនូន មយម្បិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បច្ចេកំ គាថំ [បច្ចេកគាថំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភាសេយ្យាមា’’តិ។
អថ ខោ តា ទេវតា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ។ ឯវមេវ – សុទ្ធាវាសេសុ ទេវេសុ អន្តរហិតា ភគវតោ បុរតោ បាតុរហេសុំ។ អថ ខោ តា ទេវតា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘មហាសមយោ បវនស្មិំ, ទេវកាយា សមាគតា;
អាគតម្ហ ឥមំ ធម្មសមយំ, ទក្ខិតាយេ អបរាជិតសង្ឃ’’ន្តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘តត្រ ភិក្ខវោ សមាទហំសុ, ចិត្តមត្តនោ ឧជុកំ អកំសុ [ឧជុកមកំសុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)];
សារថីវ នេត្តានិ គហេត្វា, ឥន្ទ្រិយានិ រក្ខន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘ឆេត្វា ខីលំ ឆេត្វា បលិឃំ, ឥន្ទខីលំ ឩហច្ច មនេជា;
តេ ចរន្តិ សុទ្ធា វិមលា, ចក្ខុមតា សុទន្តា សុសុនាគា’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –
‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;
បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ។
៨. សកលិកសុត្តំ
៣៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ មទ្ទកុច្ឆិស្មិំ មិគទាយេ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវតោ បាទោ សកលិកាយ [សក្ខលិកាយ (ក.)] ខតោ ហោតិ។ ភុសា សុទំ ភគវតោ វេទនា វត្តន្តិ សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា [តិប្បា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា; តា សុទំ ភគវា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ។ អថ ខោ ភគវា ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ។
អថ ខោ សត្តសតា សតុល្លបកាយិកា ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ មទ្ទកុច្ឆិំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘នាគោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; នាគវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘សីហោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; សីហវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘អាជានីយោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; អាជានីយវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘និសភោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; និសភវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ធោរយ្ហោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; ធោរយ្ហវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ទន្តោ វត, ភោ, សមណោ គោតមោ; ទន្តវតា ច សមុប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា អសាតា អមនាបា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេតិ អវិហញ្ញមានោ’’តិ។
អថ ខោ អបរា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘បស្ស សមាធិំ សុភាវិតំ ចិត្តញ្ច សុវិមុត្តំ, ន ចាភិនតំ ន ចាបនតំ ន ច សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតំ [សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតវតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.), សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិវាវតំ (ក.)]។ យោ ឯវរូបំ បុរិសនាគំ បុរិសសីហំ បុរិសអាជានីយំ បុរិសនិសភំ បុរិសធោរយ្ហំ បុរិសទន្តំ អតិក្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ កិមញ្ញត្រ អទស្សនា’’តិ។
‘‘បញ្ចវេទា សតំ សមំ, តបស្សី ព្រាហ្មណា ចរំ;
ចិត្តញ្ច នេសំ ន សម្មា វិមុត្តំ, ហីនត្ថរូបា ន បារង្គមា តេ។
‘‘តណ្ហាធិបន្នា វតសីលពទ្ធា, លូខំ តបំ វស្សសតំ ចរន្តា;
ចិត្តញ្ច នេសំ ន សម្មា វិមុត្តំ, ហីនត្ថរូបា ន បារង្គមា តេ។
‘‘ន មានកាមស្ស ទមោ ឥធត្ថិ, ន មោនមត្ថិ អសមាហិតស្ស;
ឯកោ អរញ្ញេ វិហរំ បមត្តោ, ន មច្ចុធេយ្យស្ស តរេយ្យ បារ’’ន្តិ។
‘‘មានំ បហាយ សុសមាហិតត្តោ, សុចេតសោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ;
ឯកោ អរញ្ញេ វិហរមប្បមត្តោ, ស មច្ចុធេយ្យស្ស តរេយ្យ បារ’’ន្តិ។
៩. បឋមបជ្ជុន្នធីតុសុត្តំ
៣៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ។ អថ ខោ កោកនទា បជ្ជុន្នស្ស ធីតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ មហាវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា កោកនទា បជ្ជុន្នស្ស ធីតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘វេសាលិយំ វនេ វិហរន្តំ, អគ្គំ សត្តស្ស សម្ពុទ្ធំ;
កោកនទាហមស្មិ អភិវន្ទេ, កោកនទា បជ្ជុន្នស្ស ធីតា។
‘‘សុតមេវ បុរេ អាសិ, ធម្មោ ចក្ខុមតានុពុទ្ធោ;
សាហំ ទានិ សក្ខិ ជានាមិ, មុនិនោ ទេសយតោ សុគតស្ស។
‘‘យេ កេចិ អរិយំ ធម្មំ, វិគរហន្តា ចរន្តិ ទុម្មេធា;
ឧបេន្តិ រោរុវំ ឃោរំ, ចិររត្តំ ទុក្ខំ អនុភវន្តិ។
‘‘យេ ច ខោ អរិយេ ធម្មេ, ខន្តិយា ឧបសមេន ឧបេតា;
បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ។
១០. ទុតិយបជ្ជុន្នធីតុសុត្តំ
៤០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ។ អថ ខោ ចូឡកោកនទា [ចុល្លកោកនទា (សី. ស្យា. កំ.)] បជ្ជុន្នស្ស ធីតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ មហាវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ចូឡកោកនទា បជ្ជុន្នស្ស ធីតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘ឥធាគមា វិជ្ជុបភាសវណ្ណា, កោកនទា បជ្ជុន្នស្ស ធីតា;
ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច នមស្សមានា, គាថាចិមា អត្ថវតី អភាសិ។
‘‘ពហុនាបិ ខោ តំ វិភជេយ្យំ, បរិយាយេន តាទិសោ ធម្មោ;
សំខិត្តមត្ថំ [សំខិត្តមត្តំ (ក.)] លបយិស្សាមិ, យាវតា មេ មនសា បរិយត្តំ។
‘‘បាបំ ន កយិរា វចសា មនសា,
កាយេន វា កិញ្ចន សព្ពលោកេ;
ទុក្ខំ ន សេវេថ អនត្ថសំហិត’’ន្តិ។
សតុល្លបកាយិកវគ្គោ ចតុត្ថោ។
តស្សុទ្ទានំ –
សព្ភិមច្ឆរិនា សាធុ, ន សន្តុជ្ឈានសញ្ញិនោ;
សទ្ធា សមយោ សកលិកំ, ឧភោ បជ្ជុន្នធីតរោតិ។
៥. អាទិត្តវគ្គោ
១. អាទិត្តសុត្តំ
៤១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា គាថាយោ អភាសិ –
‘‘អាទិត្តស្មិំ អគារស្មិំ, យំ នីហរតិ ភាជនំ;
តំ តស្ស ហោតិ អត្ថាយ, នោ ច យំ តត្ថ ឌយ្ហតិ។
‘‘ឯវំ អាទិត្តកោ លោកោ, ជរាយ មរណេន ច;
នីហរេថេវ ទានេន, ទិន្នំ ហោតិ សុនីហតំ។
‘‘ទិន្នំ សុខផលំ ហោតិ, នាទិន្នំ ហោតិ តំ តថា;
ចោរា ហរន្តិ រាជានោ, អគ្គិ ឌហតិ នស្សតិ។
‘‘អថ អន្តេន ជហតិ, សរីរំ សបរិគ្គហំ;
ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, ភុញ្ជេថ ច ទទេថ ច;
ទត្វា ច ភុត្វា ច យថានុភាវំ;
អនិន្ទិតោ សគ្គមុបេតិ ឋាន’’ន្តិ។
២. កិំទទសុត្តំ
‘‘កិំទទោ ពលទោ ហោតិ, កិំទទោ ហោតិ វណ្ណទោ;
កិំទទោ សុខទោ ហោតិ, កិំទទោ ហោតិ ចក្ខុទោ;
កោ ច សព្ពទទោ ហោតិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ។
‘‘អន្នទោ ពលទោ ហោតិ, វត្ថទោ ហោតិ វណ្ណទោ;
យានទោ សុខទោ ហោតិ, ទីបទោ ហោតិ ចក្ខុទោ។
‘‘សោ ច សព្ពទទោ ហោតិ, យោ ទទាតិ ឧបស្សយំ;
អមតំ ទទោ ច សោ ហោតិ, យោ ធម្មមនុសាសតី’’តិ។
៣. អន្នសុត្តំ
‘‘អន្នមេវាភិនន្ទន្តិ, ឧភយេ ទេវមានុសា;
អថ កោ នាម សោ យក្ខោ, យំ អន្នំ នាភិនន្ទតី’’តិ។
‘‘យេ នំ ទទន្តិ សទ្ធាយ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;
តមេវ អន្នំ ភជតិ, អស្មិំ លោកេ បរម្ហិ ច។
‘‘តស្មា វិនេយ្យ មច្ឆេរំ, ទជ្ជា ទានំ មលាភិភូ;
បុញ្ញានិ បរលោកស្មិំ, បតិដ្ឋា ហោន្តិ បាណិន’’ន្តិ។
៤. ឯកមូលសុត្តំ
‘‘ឯកមូលំ ទ្វិរាវដ្ដំ, តិមលំ បញ្ចបត្ថរំ;
សមុទ្ទំ ទ្វាទសាវដ្ដំ, បាតាលំ អតរី ឥសី’’តិ។
៥. អនោមសុត្តំ
‘‘អនោមនាមំ និបុណត្ថទស្សិំ, បញ្ញាទទំ កាមាលយេ អសត្តំ;
តំ បស្សថ សព្ពវិទុំ សុមេធំ, អរិយេ បថេ កមមានំ មហេសិ’’ន្តិ។
៦. អច្ឆរាសុត្តំ
‘‘អច្ឆរាគណសង្ឃុដ្ឋំ, បិសាចគណសេវិតំ;
វនន្តំ មោហនំ នាម, កថំ យាត្រា ភវិស្សតី’’តិ។
‘‘ឧជុកោ នាម សោ មគ្គោ, អភយា នាម សា ទិសា;
រថោ អកូជនោ នាម, ធម្មចក្កេហិ សំយុតោ។
‘‘ហិរី តស្ស អបាលម្ពោ, សត្យស្ស បរិវារណំ;
ធម្មាហំ សារថិំ ព្រូមិ, សម្មាទិដ្ឋិបុរេជវំ។
‘‘យស្ស ឯតាទិសំ យានំ, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា;
ស វេ ឯតេន យានេន, និព្ពានស្សេវ សន្តិកេ’’តិ។
៧. វនរោបសុត្តំ
‘‘កេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ;
ធម្មដ្ឋា សីលសម្បន្នា, កេ ជនា សគ្គគាមិនោ’’តិ។
‘‘អារាមរោបា វនរោបា, យេ ជនា សេតុការកា;
បបញ្ច ឧទបានញ្ច, យេ ទទន្តិ ឧបស្សយំ។
‘‘តេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ;
ធម្មដ្ឋា សីលសម្បន្នា, តេ ជនា សគ្គគាមិនោ’’តិ។
៨. ជេតវនសុត្តំ
‘‘ឥទញ្ហិ តំ ជេតវនំ, ឥសិសង្ឃនិសេវិតំ;
អាវុត្ថំ [អាវុដ្ឋំ (ក.)] ធម្មរាជេន, បីតិសញ្ជននំ មម។
‘‘កម្មំ វិជ្ជា ច ធម្មោ ច, សីលំ ជីវិតមុត្តមំ;
ឯតេន មច្ចា សុជ្ឈន្តិ, ន គោត្តេន ធនេន វា។
‘‘តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ;
យោនិសោ វិចិនេ ធម្មំ, ឯវំ តត្ថ វិសុជ្ឈតិ។
‘‘សារិបុត្តោវ បញ្ញាយ, សីលេន ឧបសមេន ច;
យោបិ បារង្គតោ ភិក្ខុ, ឯតាវបរមោ សិយា’’តិ។
៩. មច្ឆរិសុត្តំ
‘‘យេធ មច្ឆរិនោ លោកេ, កទរិយា បរិភាសកា;
អញ្ញេសំ ទទមានានំ, អន្តរាយករា នរា។
‘‘កីទិសោ តេសំ វិបាកោ, សម្បរាយោ ច កីទិសោ;
ភគវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ។
‘‘យេធ មច្ឆរិនោ លោកេ, កទរិយា បរិភាសកា;
អញ្ញេសំ ទទមានានំ, អន្តរាយករា នរា។
‘‘និរយំ តិរច្ឆានយោនិំ, យមលោកំ ឧបបជ្ជរេ;
សចេ ឯន្តិ មនុស្សត្តំ, ទលិទ្ទេ ជាយរេ កុលេ។
‘‘ចោឡំ បិណ្ឌោ រតី ខិឌ្ឌា, យត្ថ កិច្ឆេន លព្ភតិ;
បរតោ អាសីសរេ [អាសិំសរេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ពាលា, តម្បិ តេសំ ន លព្ភតិ;
ទិដ្ឋេ ធម្មេស វិបាកោ, សម្បរាយេ [សម្បរាយោ (ស្យា. កំ. បី.)] ច ទុគ្គតី’’តិ។
‘‘ឥតិហេតំ វិជានាម, អញ្ញំ បុច្ឆាម គោតម;
យេធ លទ្ធា មនុស្សត្តំ, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរា។
‘‘ពុទ្ធេ បសន្នា ធម្មេ ច, សង្ឃេ ច តិព្ពគារវា;
កីទិសោ តេសំ វិបាកោ, សម្បរាយោ ច កីទិសោ;
ភគវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ។
‘‘យេធ លទ្ធា មនុស្សត្តំ, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរា;
ពុទ្ធេ បសន្នា ធម្មេ ច, សង្ឃេ ច តិព្ពគារវា;
ឯតេ សគ្គា [សគ្គេ (សី. ស្យា. កំ.)] បកាសន្តិ, យត្ថ តេ ឧបបជ្ជរេ។
‘‘សចេ ឯន្តិ មនុស្សត្តំ, អឌ្ឍេ អាជាយរេ កុលេ;
ចោឡំ បិណ្ឌោ រតី ខិឌ្ឌា, យត្ថាកិច្ឆេន លព្ភតិ។
‘‘បរសម្ភតេសុ ភោគេសុ, វសវត្តីវ មោទរេ;
ទិដ្ឋេ ធម្មេស វិបាកោ, សម្បរាយេ ច សុគ្គតី’’តិ។
១០. ឃដីការសុត្តំ
‘‘អវិហំ ឧបបន្នាសេ, វិមុត្តា សត្ត ភិក្ខវោ;
រាគទោសបរិក្ខីណា, តិណ្ណា លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ។
‘‘កេ ច តេ អតរុំ បង្កំ [សង្គំ (សី. ស្យា.)], មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ;
កេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ។
‘‘ឧបកោ បលគណ្ឌោ ច, បុក្កុសាតិ ច តេ តយោ;
ភទ្ទិយោ ខណ្ឌទេវោ ច, ពាហុរគ្គិ ច សិង្គិយោ [ពហុទន្តី ច បិង្គយោ (សី.)];
តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ។
‘‘កុសលី ភាសសី តេសំ, មារបាសប្បហាយិនំ;
កស្ស តេ ធម្មមញ្ញាយ, អច្ឆិទុំ ភវពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘ន អញ្ញត្រ ភគវតា, នាញ្ញត្រ តវ សាសនា;
យស្ស តេ ធម្មមញ្ញាយ, អច្ឆិទុំ ភវពន្ធនំ។
‘‘យត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតិ;
តំ តេ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, អច្ឆិទុំ ភវពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘គម្ភីរំ ភាសសី វាចំ, ទុព្ពិជានំ សុទុព្ពុធំ;
កស្ស ត្វំ ធម្មមញ្ញាយ, វាចំ ភាសសិ ឦទិស’’ន្តិ។
‘‘កុម្ភការោ បុរេ អាសិំ, វេកឡិង្គេ [វេហឡិង្គេ (សី.), វេភឡិង្គេ (ស្យា. កំ.)] ឃដីករោ;
មាតាបេត្តិភរោ អាសិំ, កស្សបស្ស ឧបាសកោ។
‘‘វិរតោ មេថុនា ធម្មា, ព្រហ្មចារី និរាមិសោ;
អហុវា តេ សគាមេយ្យោ, អហុវា តេ បុរេ សខា។
‘‘សោហមេតេ បជានាមិ, វិមុត្តេ សត្ត ភិក្ខវោ;
រាគទោសបរិក្ខីណេ, តិណ្ណេ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ។
‘‘ឯវមេតំ តទា អាសិ, យថា ភាសសិ ភគ្គវ;
កុម្ភការោ បុរេ អាសិ, វេកឡិង្គេ ឃដីករោ;
មាតាបេត្តិភរោ អាសិ, កស្សបស្ស ឧបាសកោ។
‘‘វិរតោ មេថុនា ធម្មា, ព្រហ្មចារី និរាមិសោ;
អហុវា មេ សគាមេយ្យោ, អហុវា មេ បុរេ សខា’’តិ។
‘‘ឯវមេតំ បុរាណានំ, សហាយានំ អហុ សង្គមោ;
ឧភិន្នំ ភាវិតត្តានំ, សរីរន្តិមធារិន’’ន្តិ។
អាទិត្តវគ្គោ បញ្ចមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
អាទិត្តំ កិំទទំ អន្នំ, ឯកមូលអនោមិយំ;
អច្ឆរាវនរោបជេតំ, មច្ឆរេន ឃដីករោតិ។
៦. ជរាវគ្គោ
១. ជរាសុត្តំ
‘‘កិំសុ យាវ ជរា សាធុ, កិំសុ សាធុ បតិដ្ឋិតំ;
កិំសុ នរានំ រតនំ, កិំសុ ចោរេហិ ទូហរ’’ន្តិ។
‘‘សីលំ យាវ ជរា សាធុ, សទ្ធា សាធុ បតិដ្ឋិតា;
បញ្ញា នរានំ រតនំ, បុញ្ញំ ចោរេហិ ទូហរ’’ន្តិ។
២. អជរសាសុត្តំ
‘‘កិំសុ អជរសា សាធុ, កិំសុ សាធុ អធិដ្ឋិតំ;
កិំសុ នរានំ រតនំ, កិំសុ ចោរេហ្យហារិយ’’ន្តិ។
‘‘សីលំ អជរសា សាធុ, សទ្ធា សាធុ អធិដ្ឋិតា;
បញ្ញា នរានំ រតនំ, បុញ្ញំ ចោរេហ្យហារិយ’’ន្តិ។
៣. មិត្តសុត្តំ
‘‘កិំសុ បវសតោ [បថវតោ (បី. ក.)] មិត្តំ, កិំសុ មិត្តំ សកេ ឃរេ;
កិំ មិត្តំ អត្ថជាតស្ស, កិំ មិត្តំ សម្បរាយិក’’ន្តិ។
‘‘សត្ថោ បវសតោ មិត្តំ, មាតា មិត្តំ សកេ ឃរេ;
សហាយោ អត្ថជាតស្ស, ហោតិ មិត្តំ បុនប្បុនំ;
សយំកតានិ បុញ្ញានិ, តំ មិត្តំ សម្បរាយិក’’ន្តិ។
៤. វត្ថុសុត្តំ
‘‘កិំសុ វត្ថុ មនុស្សានំ, កិំសូធ បរមោ សខា;
កិំសុ ភូតា ឧបជីវន្តិ, យេ បាណា បថវិស្សិតា’’តិ [បថវិំ សិតាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។
‘‘បុត្តា វត្ថុ មនុស្សានំ, ភរិយា ច [ភរិយាវ (សី.), ភរិយា (ស្យា. កំ.)] បរមោ សខា;
វុដ្ឋិំ ភូតា ឧបជីវន្តិ, យេ បាណា បថវិស្សិតា’’តិ។
៥. បឋមជនសុត្តំ
‘‘កិំសុ ជនេតិ បុរិសំ, កិំសុ តស្ស វិធាវតិ;
កិំសុ សំសារមាបាទិ, កិំសុ តស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ។
‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតិ;
សត្តោ សំសារមាបាទិ, ទុក្ខមស្ស មហព្ភយ’’ន្តិ។
៦. ទុតិយជនសុត្តំ
‘‘កិំសុ ជនេតិ បុរិសំ, កិំសុ តស្ស វិធាវតិ;
កិំសុ សំសារមាបាទិ, កិស្មា ន បរិមុច្ចតី’’តិ។
‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតិ;
សត្តោ សំសារមាបាទិ, ទុក្ខា ន បរិមុច្ចតី’’តិ។
៧. តតិយជនសុត្តំ
‘‘កិំសុ ជនេតិ បុរិសំ, កិំសុ តស្ស វិធាវតិ;
កិំសុ សំសារមាបាទិ, កិំសុ តស្ស បរាយន’’ន្តិ។
‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតិ;
សត្តោ សំសារមាបាទិ, កម្មំ តស្ស បរាយន’’ន្តិ។
៨. ឧប្បថសុត្តំ
‘‘កិំសុ ឧប្បថោ អក្ខាតោ, កិំសុ រត្តិន្ទិវក្ខយោ;
កិំ មលំ ព្រហ្មចរិយស្ស, កិំ សិនានមនោទក’’ន្តិ។
‘‘រាគោ ឧប្បថោ អក្ខាតោ, វយោ រត្តិន្ទិវក្ខយោ;
ឥត្ថី មលំ ព្រហ្មចរិយស្ស, ឯត្ថាយំ សជ្ជតេ បជា;
តបោ ច ព្រហ្មចរិយញ្ច, តំ សិនានមនោទក’’ន្តិ។
៩. ទុតិយសុត្តំ
‘‘កិំសុ ទុតិយា [ទុតិយំ (ស្យា. កំ. បី.)] បុរិសស្ស ហោតិ, កិំសុ ចេនំ បសាសតិ;
កិស្ស ចាភិរតោ មច្ចោ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ។
‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតិ, បញ្ញា ចេនំ បសាសតិ;
និព្ពានាភិរតោ មច្ចោ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ។
១០. កវិសុត្តំ
‘‘កិំសុ និទានំ គាថានំ, កិំសុ តាសំ វិយញ្ជនំ;
កិំសុ សន្និស្សិតា គាថា, កិំសុ គាថានមាសយោ’’តិ។
‘‘ឆន្ទោ និទានំ គាថានំ, អក្ខរា តាសំ វិយញ្ជនំ;
នាមសន្និស្សិតា គាថា, កវិ គាថានមាសយោ’’តិ។
ជរាវគ្គោ ឆដ្ឋោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ជរា អជរសា មិត្តំ, វត្ថុ តីណិ ជនានិ ច;
ឧប្បថោ ច ទុតិយោ ច, កវិនា បូរិតោ វគ្គោតិ។
៧. អទ្ធវគ្គោ
១. នាមសុត្តំ
‘‘កិំសុ សព្ពំ អទ្ធភវិ [អន្វភវិ (សី.)], កិស្មា ភិយ្យោ ន វិជ្ជតិ;
កិស្សស្សុ ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ [វសមទ្ធគូ (ក.)]។
‘‘នាមំ សព្ពំ អទ្ធភវិ, នាមា ភិយ្យោ ន វិជ្ជតិ;
នាមស្ស ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ។
២. ចិត្តសុត្តំ
‘‘កេនស្សុ នីយតិ លោកោ, កេនស្សុ បរិកស្សតិ;
កិស្សស្សុ ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ។
‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតិ;
ចិត្តស្ស ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ។
៣. តណ្ហាសុត្តំ
‘‘កេនស្សុ នីយតិ លោកោ, កេនស្សុ បរិកស្សតិ;
កិស្សស្សុ ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ។
‘‘តណ្ហាយ នីយតិ លោកោ, តណ្ហាយ បរិកស្សតិ;
តណ្ហាយ ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’តិ។
៤. សំយោជនសុត្តំ
‘‘កិំសុ សំយោជនោ លោកោ, កិំសុ តស្ស វិចារណំ;
កិស្សស្សុ វិប្បហានេន, និព្ពានំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ។
‘‘នន្ទីសំយោជនោ [នន្ទិសំយោជនោ (សី. ស្យា. កំ.)] លោកោ, វិតក្កស្ស វិចារណំ;
តណ្ហាយ វិប្បហានេន, និព្ពានំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ។
៥. ពន្ធនសុត្តំ
‘‘កិំសុ សម្ពន្ធនោ លោកោ, កិំសុ តស្ស វិចារណំ;
កិស្សស្សុ វិប្បហានេន, សព្ពំ ឆិន្ទតិ ពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘នន្ទីសម្ពន្ធនោ លោកោ, វិតក្កស្ស វិចារណំ;
តណ្ហាយ វិប្បហានេន, សព្ពំ ឆិន្ទតិ ពន្ធន’’ន្តិ។
៦. អត្តហតសុត្តំ
‘‘កេនស្សុព្ភាហតោ លោកោ, កេនស្សុ បរិវារិតោ;
កេន សល្លេន ឱតិណ្ណោ, កិស្ស ធូបាយិតោ សទា’’តិ។
‘‘មច្ចុនាព្ភាហតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;
តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ, ឥច្ឆាធូបាយិតោ សទា’’តិ។
៧. ឧឌ្ឌិតសុត្តំ
‘‘កេនស្សុ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ, កេនស្សុ បរិវារិតោ;
កេនស្សុ បិហិតោ លោកោ, កិស្មិំ លោកោ បតិដ្ឋិតោ’’តិ។
‘‘តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ;
មច្ចុនា បិហិតោ លោកោ, ទុក្ខេ លោកោ បតិដ្ឋិតោ’’តិ។
៨. បិហិតសុត្តំ
‘‘កេនស្សុ បិហិតោ លោកោ, កិស្មិំ លោកោ បតិដ្ឋិតោ;
កេនស្សុ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ, កេនស្សុ បរិវារិតោ’’តិ។
‘‘មច្ចុនា បិហិតោ លោកោ, ទុក្ខេ លោកោ បតិដ្ឋិតោ;
តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ, ជរាយ បរិវារិតោ’’តិ។
៩. ឥច្ឆាសុត្តំ
‘‘កេនស្សុ ពជ្ឈតី លោកោ, កិស្ស វិនយាយ មុច្ចតិ;
កិស្សស្សុ វិប្បហានេន, សព្ពំ ឆិន្ទតិ ពន្ធន’’ន្តិ។
‘‘ឥច្ឆាយ ពជ្ឈតី លោកោ, ឥច្ឆាវិនយាយ មុច្ចតិ;
ឥច្ឆាយ វិប្បហានេន, សព្ពំ ឆិន្ទតិ ពន្ធន’’ន្តិ។
១០. លោកសុត្តំ
‘‘កិស្មិំ លោកោ សមុប្បន្នោ, កិស្មិំ កុព្ពតិ សន្ថវំ;
កិស្ស លោកោ ឧបាទាយ, កិស្មិំ លោកោ វិហញ្ញតី’’តិ។
‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវំ;
ឆន្នមេវ ឧបាទាយ, ឆសុ លោកោ វិហញ្ញតី’’តិ។
អទ្ធវគ្គោ [អន្វវគ្គោ (សី.)] សត្តមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
នាមំ ចិត្តញ្ច តណ្ហា ច, សំយោជនញ្ច ពន្ធនា;
អព្ភាហតុឌ្ឌិតោ បិហិតោ, ឥច្ឆា លោកេន តេ ទសាតិ។
៨. ឆេត្វាវគ្គោ
១. ឆេត្វាសុត្តំ
៧១. សាវត្ថិនិទានំ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘កិំសុ ឆេត្វា [ឈត្វា (សី.), ឃត្វា (ស្យា. កំ.) ឯវមុបរិបិ] សុខំ សេតិ, កិំសុ ឆេត្វា ន សោចតិ;
កិស្សស្សុ ឯកធម្មស្ស, វធំ រោចេសិ គោតមា’’តិ។
‘‘កោធំ ឆេត្វា សុខំ សេតិ, កោធំ ឆេត្វា ន សោចតិ;
កោធស្ស វិសមូលស្ស, មធុរគ្គស្ស ទេវតេ;
វធំ អរិយា បសំសន្តិ, តញ្ហិ ឆេត្វា ន សោចតី’’តិ។
២. រថសុត្តំ
‘‘កិំសុ រថស្ស បញ្ញាណំ, កិំសុ បញ្ញាណមគ្គិនោ;
កិំសុ រដ្ឋស្ស បញ្ញាណំ, កិំសុ បញ្ញាណមិត្ថិយា’’តិ។
‘‘ធជោ រថស្ស បញ្ញាណំ, ធូមោ បញ្ញាណមគ្គិនោ;
រាជា រដ្ឋស្ស បញ្ញាណំ, ភត្តា បញ្ញាណមិត្ថិយា’’តិ។
៣. វិត្តសុត្តំ
‘‘កិំសូធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋំ, កិំសុ សុចិណ្ណោ សុខមាវហតិ;
កិំសុ ហវេ សាទុតរំ [សាធុតរំ (ក.)] រសានំ, កថំជីវិំ [កិំសុជីវិំ (ក.)] ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ។
‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋំ, ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហតិ;
សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ រសានំ, បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ។
៤. វុដ្ឋិសុត្តំ
‘‘កិំសុ ឧប្បតតំ សេដ្ឋំ, កិំសុ និបតតំ វរំ;
កិំសុ បវជមានានំ, កិំសុ បវទតំ វរ’’ន្តិ។
‘‘ពីជំ ឧប្បតតំ សេដ្ឋំ, វុដ្ឋិ និបតតំ វរា;
គាវោ បវជមានានំ, បុត្តោ បវទតំ វរោតិ។
‘‘វិជ្ជា ឧប្បតតំ សេដ្ឋា, អវិជ្ជា និបតតំ វរា;
សង្ឃោ បវជមានានំ, ពុទ្ធោ បវទតំ វរោ’’តិ។
៥. ភីតាសុត្តំ
‘‘កិំសូធ ភីតា ជនតា អនេកា,
មគ្គោ ចនេកាយតនប្បវុត្តោ;
បុច្ឆាមិ តំ គោតម ភូរិបញ្ញ,
កិស្មិំ ឋិតោ បរលោកំ ន ភាយេ’’តិ។
ពវ្ហន្នបានំ ឃរមាវសន្តោ,
ឯតេសុ ធម្មេសុ ឋិតោ ចតូសុ,
ធម្មេ ឋិតោ បរលោកំ ន ភាយេ’’តិ។
៦. នជីរតិសុត្តំ
‘‘កិំ ជីរតិ កិំ ន ជីរតិ, កិំសុ ឧប្បថោតិ វុច្ចតិ;
កិំសុ ធម្មានំ បរិបន្ថោ, កិំសុ រត្តិន្ទិវក្ខយោ;
កិំ មលំ ព្រហ្មចរិយស្ស, កិំ សិនានមនោទកំ។
‘‘កតិ លោកស្មិំ ឆិទ្ទានិ, យត្ថ វិត្តំ [ចិត្តំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ន តិដ្ឋតិ;
ភគវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ។
‘‘រូបំ ជីរតិ មច្ចានំ, នាមគោត្តំ ន ជីរតិ;
រាគោ ឧប្បថោតិ វុច្ចតិ។
‘‘លោភោ ធម្មានំ បរិបន្ថោ, វយោ រត្តិន្ទិវក្ខយោ;
ឥត្ថី មលំ ព្រហ្មចរិយស្ស, ឯត្ថាយំ សជ្ជតេ បជា;
តបោ ច ព្រហ្មចរិយញ្ច, តំ សិនានមនោទកំ។
‘‘ឆ លោកស្មិំ ឆិទ្ទានិ, យត្ថ វិត្តំ ន តិដ្ឋតិ;
អាលស្យញ្ច [អាលស្សញ្ច (សី. បី.)] បមាទោ ច, អនុដ្ឋានំ អសំយមោ;
និទ្ទា តន្ទី [តន្ទិ (សី.)] ច តេ ឆិទ្ទេ, សព្ពសោ តំ វិវជ្ជយេ’’តិ។
៧. ឥស្សរិយសុត្តំ
‘‘កិំសុ ឥស្សរិយំ លោកេ, កិំសុ ភណ្ឌានមុត្តមំ;
កិំសុ សត្ថមលំ លោកេ, កិំសុ លោកស្មិមព្ពុទំ។
‘‘កិំសុ ហរន្តំ វារេន្តិ, ហរន្តោ បន កោ បិយោ;
កិំសុ បុនប្បុនាយន្តំ, អភិនន្ទន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។
‘‘វសោ ឥស្សរិយំ លោកេ, ឥត្ថី ភណ្ឌានមុត្តមំ;
កោធោ សត្ថមលំ លោកេ, ចោរា លោកស្មិមព្ពុទា។
‘‘ចោរំ ហរន្តំ វារេន្តិ, ហរន្តោ សមណោ បិយោ;
សមណំ បុនប្បុនាយន្តំ, អភិនន្ទន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។
៨. កាមសុត្តំ
‘‘កិមត្ថកាមោ ន ទទេ, កិំ មច្ចោ ន បរិច្ចជេ;
កិំសុ មុញ្ចេយ្យ កល្យាណំ, បាបិកំ ន ច មោចយេ’’តិ។
‘‘អត្តានំ ន ទទេ បោសោ, អត្តានំ ន បរិច្ចជេ;
វាចំ មុញ្ចេយ្យ កល្យាណំ, បាបិកញ្ច ន មោចយេ’’តិ។
៩. បាថេយ្យសុត្តំ
‘‘កិំសុ ពន្ធតិ បាថេយ្យំ, កិំសុ ភោគានមាសយោ;
កិំសុ នរំ បរិកស្សតិ, កិំសុ លោកស្មិ ទុជ្ជហំ;
កិស្មិំ ពទ្ធា បុថូ សត្តា, បាសេន សកុណី យថា’’តិ។
‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យំ, សិរី ភោគានមាសយោ;
ឥច្ឆា នរំ បរិកស្សតិ, ឥច្ឆា លោកស្មិ ទុជ្ជហា;
ឥច្ឆាពទ្ធា បុថូ សត្តា, បាសេន សកុណី យថា’’តិ។
១០. បជ្ជោតសុត្តំ
‘‘កិំសុ លោកស្មិ បជ្ជោតោ, កិំសុ លោកស្មិ ជាគរោ;
កិំសុ កម្មេ សជីវានំ, កិមស្ស ឥរិយាបថោ។
‘‘កិំសុ អលសំ អនលសញ្ច [កិំ អាលស្យានាលស្យញ្ច (ក.)], មាតា បុត្តំវ បោសតិ;
កិំ ភូតា ឧបជីវន្តិ, យេ បាណា បថវិស្សិតា’’តិ។
‘‘បញ្ញា លោកស្មិ បជ្ជោតោ, សតិ លោកស្មិ ជាគរោ;
គាវោ កម្មេ សជីវានំ, សីតស្ស ឥរិយាបថោ។
‘‘វុដ្ឋិ អលសំ អនលសញ្ច, មាតា បុត្តំវ បោសតិ;
វុដ្ឋិំ ភូតា ឧបជីវន្តិ, យេ បាណា បថវិស្សិតា’’តិ។
១១. អរណសុត្តំ
‘‘កេសូធ អរណា លោកេ, កេសំ វុសិតំ ន នស្សតិ;
កេធ ឥច្ឆំ បរិជានន្តិ, កេសំ ភោជិស្សិយំ សទា។
‘‘កិំសុ មាតា បិតា ភាតា, វន្ទន្តិ នំ បតិដ្ឋិតំ;
កិំសុ ឥធ ជាតិហីនំ, អភិវាទេន្តិ ខត្តិយា’’តិ។
‘‘សមណីធ អរណា លោកេ, សមណានំ វុសិតំ ន នស្សតិ;
សមណា ឥច្ឆំ បរិជានន្តិ, សមណានំ ភោជិស្សិយំ សទា។
‘‘សមណំ មាតា បិតា ភាតា, វន្ទន្តិ នំ បតិដ្ឋិតំ;
សមណីធ ជាតិហីនំ, អភិវាទេន្តិ ខត្តិយា’’តិ។
ឆេត្វាវគ្គោ អដ្ឋមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ឆេត្វា រថញ្ច ចិត្តញ្ច, វុដ្ឋិ ភីតា នជីរតិ;
ឥស្សរំ កាមំ បាថេយ្យំ, បជ្ជោតោ អរណេន ចាតិ។
ទេវតាសំយុត្តំ សមត្តំ។