៨. សិង្គាលសុត្តំ
២៤២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ តេន ខោ បន សមយេន សិង្គាលកោ [សិគាលកោ (សី.)] គហបតិបុត្តោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ រាជគហា និក្ខមិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ បញ្ជលិកោ បុថុទិសា [បុថុទ្ទិសា (សី. ស្យា. បី.)] នមស្សតិ – បុរត្ថិមំ ទិសំ ទក្ខិណំ ទិសំ បច្ឆិមំ ទិសំ ឧត្តរំ ទិសំ ហេដ្ឋិមំ ទិសំ ឧបរិមំ ទិសំ។
២៤៣. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អទ្ទសា ខោ ភគវា សិង្គាលកំ គហបតិបុត្តំ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ រាជគហា និក្ខមិត្វា អល្លវត្ថំ អល្លកេសំ បញ្ជលិកំ បុថុទិសា នមស្សន្តំ – បុរត្ថិមំ ទិសំ ទក្ខិណំ ទិសំ បច្ឆិមំ ទិសំ ឧត្តរំ ទិសំ ហេដ្ឋិមំ ទិសំ ឧបរិមំ ទិសំ។ ទិស្វា សិង្គាលកំ គហបតិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ, គហបតិបុត្ត, កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ រាជគហា និក្ខមិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ បញ្ជលិកោ បុថុទិសា នមស្សសិ – បុរត្ថិមំ ទិសំ ទក្ខិណំ ទិសំ បច្ឆិមំ ទិសំ ឧត្តរំ ទិសំ ហេដ្ឋិមំ ទិសំ ឧបរិមំ ទិស’’ន្តិ? ‘‘បិតា មំ, ភន្តេ, កាលំ ករោន្តោ ឯវំ អវច – ‘ទិសា, តាត, នមស្សេយ្យាសី’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, បិតុវចនំ សក្ករោន្តោ គរុំ ករោន្តោ មានេន្តោ បូជេន្តោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ រាជគហា និក្ខមិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ បញ្ជលិកោ បុថុទិសា នមស្សាមិ – បុរត្ថិមំ ទិសំ ទក្ខិណំ ទិសំ បច្ឆិមំ ទិសំ ឧត្តរំ ទិសំ ហេដ្ឋិមំ ទិសំ ឧបរិមំ ទិស’’ន្តិ។
ឆ ទិសា
២៤៤. ‘‘ន ខោ, គហបតិបុត្ត, អរិយស្ស វិនយេ ឯវំ ឆ ទិសា [ឆទ្ទិសា (សី. បី.)] នមស្សិតព្ពា’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, អរិយស្ស វិនយេ ឆ ទិសា [ឆទ្ទិសា (សី. បី.)] នមស្សិតព្ពា? សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ធម្មំ ទេសេតុ, យថា អរិយស្ស វិនយេ ឆ ទិសា [ឆទ្ទិសា (សី. បី.)] នមស្សិតព្ពា’’តិ។
‘‘តេន ហិ, គហបតិបុត្ត សុណោហិ សាធុកំ មនសិករោហិ ភាសិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សិង្គាលកោ គហបតិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។ ភគវា ឯតទវោច –
‘‘យតោ ខោ, គហបតិបុត្ត, អរិយសាវកស្ស ចត្តារោ កម្មកិលេសា បហីនា ហោន្តិ, ចតូហិ ច ឋានេហិ បាបកម្មំ ន ករោតិ, ឆ ច ភោគានំ អបាយមុខានិ ន សេវតិ, សោ ឯវំ ចុទ្ទស បាបកាបគតោ ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទី [បដិច្ឆាទី ហោតិ (ស្យា.)] ឧភោលោកវិជយាយ បដិបន្នោ ហោតិ។ តស្ស អយញ្ចេវ លោកោ អារទ្ធោ ហោតិ បរោ ច លោកោ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។
ចត្តារោកម្មកិលេសា
២៤៥. ‘‘កតមស្ស ចត្តារោ កម្មកិលេសា បហីនា ហោន្តិ? បាណាតិបាតោ ខោ, គហបតិបុត្ត, កម្មកិលេសោ, អទិន្នាទានំ កម្មកិលេសោ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ កម្មកិលេសោ, មុសាវាទោ កម្មកិលេសោ។ ឥមស្ស ចត្តារោ កម្មកិលេសា បហីនា ហោន្តី’’តិ។ ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន [ឥទំ វត្វា (សី. បី.) ឯវមីទិសេសុ ឋានេសុ] សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ, មុសាវាទោ ច វុច្ចតិ;
បរទារគមនញ្ចេវ, នប្បសំសន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ។
ចតុដ្ឋានំ
២៤៦. ‘‘កតមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បាបកម្មំ ន ករោតិ? ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ។ យតោ ខោ, គហបតិបុត្ត, អរិយសាវកោ នេវ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ; ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បាបកម្មំ ន ករោតី’’តិ។ ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ អតិវត្តតិ;
និហីយតិ យសោ តស្ស [តស្ស យេសោ (ពហូសុ, វិនយេបិ)], កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា។
‘‘ឆន្ទា ទោសា ភយា មោហា, យោ ធម្មំ នាតិវត្តតិ;
អាបូរតិ យសោ តស្ស [តស្ស យេសោ (ពហូសុ, វិនយេបិ)], សុក្កបក្ខេវ [ជុណ្ហបក្ខេវ (ក.)] ចន្ទិមា’’តិ។
ឆ អបាយមុខានិ
២៤៧. ‘‘កតមានិ ឆ ភោគានំ អបាយមុខានិ ន សេវតិ? សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគោ ខោ, គហបតិបុត្ត, ភោគានំ អបាយមុខំ, វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគោ ភោគានំ អបាយមុខំ, សមជ្ជាភិចរណំ ភោគានំ អបាយមុខំ, ជូតប្បមាទដ្ឋានានុយោគោ ភោគានំ អបាយមុខំ, បាបមិត្តានុយោគោ ភោគានំ អបាយមុខំ, អាលស្យានុយោគោ [អាលសានុយោគោ (សី. ស្យា. បី.)] ភោគានំ អបាយមុខំ។
សុរាមេរយស្ស ឆ អាទីនវា
២៤៨. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ។ សន្ទិដ្ឋិកា ធនជានិ [ធនញ្ជានិ (សី. បី.)], កលហប្បវឌ្ឍនី, រោគានំ អាយតនំ, អកិត្តិសញ្ជននី, កោបីននិទំសនី , បញ្ញាយ ទុព្ពលិករណីត្វេវ ឆដ្ឋំ បទំ ភវតិ។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ។
វិកាលចរិយាយ ឆ អាទីនវា
២៤៩. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគេ។ អត្តាបិស្ស អគុត្តោ អរក្ខិតោ ហោតិ, បុត្តទារោបិស្ស អគុត្តោ អរក្ខិតោ ហោតិ, សាបតេយ្យំបិស្ស អគុត្តំ អរក្ខិតំ ហោតិ, សង្កិយោ ច ហោតិ បាបកេសុ ឋានេសុ [តេសុ តេសុ ឋានេសុ (ស្យា.)], អភូតវចនញ្ច តស្មិំ រូហតិ, ពហូនញ្ច ទុក្ខធម្មានំ បុរក្ខតោ ហោតិ។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគេ។
សមជ្ជាភិចរណស្ស ឆ អាទីនវា
២៥០. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា សមជ្ជាភិចរណេ។ ក្វ [កុវំ (ក. សី. បី.)] នច្ចំ, ក្វ គីតំ, ក្វ វាទិតំ, ក្វ អក្ខានំ, ក្វ បាណិស្សរំ, ក្វ កុម្ភថុនន្តិ។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា សមជ្ជាភិចរណេ។
ជូតប្បមាទស្ស ឆ អាទីនវា
២៥១. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា ជូតប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ។ ជយំ វេរំ បសវតិ, ជិនោ វិត្តមនុសោចតិ, សន្ទិដ្ឋិកា ធនជានិ, សភាគតស្ស [សភាយេ តស្ស (ក.)] វចនំ ន រូហតិ, មិត្តាមច្ចានំ បរិភូតោ ហោតិ, អាវាហវិវាហកានំ អបត្ថិតោ ហោតិ – ‘អក្ខធុត្តោ អយំ បុរិសបុគ្គលោ នាលំ ទារភរណាយា’តិ។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា ជូតប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ។
បាបមិត្តតាយ ឆ អាទីនវា
២៥២. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា បាបមិត្តានុយោគេ។ យេ ធុត្តា, យេ សោណ្ឌា, យេ បិបាសា, យេ នេកតិកា, យេ វញ្ចនិកា, យេ សាហសិកា។ ត្យាស្ស មិត្តា ហោន្តិ តេ សហាយា។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា បាបមិត្តានុយោគេ។
អាលស្យស្ស ឆ អាទីនវា
២៥៣. ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា អាលស្យានុយោគេ។ អតិសីតន្តិ កម្មំ ន ករោតិ, អតិឧណ្ហន្តិ កម្មំ ន ករោតិ, អតិសាយន្តិ កម្មំ ន ករោតិ, អតិបាតោតិ កម្មំ ន ករោតិ, អតិឆាតោស្មីតិ កម្មំ ន ករោតិ, អតិធាតោស្មីតិ កម្មំ ន ករោតិ។ តស្ស ឯវំ កិច្ចាបទេសពហុលស្ស វិហរតោ អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា នុប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ។ ឥមេ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឆ អាទីនវា អាលស្យានុយោគេ’’តិ។ ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘ហោតិ បានសខា នាម,
ហោតិ សម្មិយសម្មិយោ;
យោ ច អត្ថេសុ ជាតេសុ,
សហាយោ ហោតិ សោ សខា។
វេរប្បសវោ [វេរប្បសង្គោ (សី. ស្យា. បី.)] ច អនត្ថតា ច;
ឯតេ ឆ ឋានា បុរិសំ ធំសយន្តិ។
‘‘បាបមិត្តោ បាបសខោ,
បាបអាចារគោចរោ;
អស្មា លោកា បរម្ហា ច,
ឧភយា ធំសតេ នរោ។
‘‘អក្ខិត្ថិយោ វារុណី នច្ចគីតំ,
ទិវា សោប្បំ បារិចរិយា អកាលេ;
បាបា ច មិត្តា សុកទរិយតា ច,
ឯតេ ឆ ឋានា បុរិសំ ធំសយន្តិ។
‘‘អក្ខេហិ ទិព្ពន្តិ សុរំ បិវន្តិ,
និហីនសេវី ន ច វុទ្ធសេវី [វុទ្ធិសេវី (ស្យា.), ពុទ្ធិសេវី (ក.)],
និហីយតេ កាឡបក្ខេវ ចន្ទោ។
‘‘យោ វារុណី អទ្ធនោ អកិញ្ចនោ,
បិបាសោ បិវំ បបាគតោ [បិបាសោសិ អត្ថបាគតោ (ស្យា.), បិបាសោបិ សមប្បបាគតោ (ក.)];
ឧទកមិវ ឥណំ វិគាហតិ,
អកុលំ [អាកុលំ (ស្យា. ក.)] កាហិតិ ខិប្បមត្តនោ។
‘‘ន ទិវា សោប្បសីលេន, រត្តិមុដ្ឋានទេស្សិនា [រត្តិនុដ្ឋានទស្សិនា (សី. បី.), រត្តិនុដ្ឋានសីលិនា (?)];
និច្ចំ មត្តេន សោណ្ឌេន, សក្កា អាវសិតុំ ឃរំ។
‘‘អតិសីតំ អតិឧណ្ហំ, អតិសាយមិទំ អហុ;
ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ, អត្ថា អច្ចេន្តិ មាណវេ។
‘‘យោធ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ;
ករំ បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខំ [សុខា (សព្ពត្ថ) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] ន វិហាយតី’’តិ។
មិត្តបតិរូបកា
២៥៤. ‘‘ចត្តារោមេ, គហបតិបុត្ត, អមិត្តា មិត្តបតិរូបកា វេទិតព្ពា។ អញ្ញទត្ថុហរោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ, វចីបរមោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ, អនុប្បិយភាណី អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ, អបាយសហាយោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។
២៥៥. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អញ្ញទត្ថុហរោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។
‘‘អញ្ញទត្ថុហរោ ហោតិ, អប្បេន ពហុមិច្ឆតិ ;
ភយស្ស កិច្ចំ ករោតិ, សេវតិ អត្ថការណា។
‘‘ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ អញ្ញទត្ថុហរោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។
២៥៦. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ វចីបរមោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។ អតីតេន បដិសន្ថរតិ [បដិសន្ធរតិ (ក.)], អនាគតេន បដិសន្ថរតិ, និរត្ថកេន សង្គណ្ហាតិ, បច្ចុប្បន្នេសុ កិច្ចេសុ ព្យសនំ ទស្សេតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ វចីបរមោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។
២៥៧. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អនុប្បិយភាណី អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។ បាបកំបិស្ស [បាបកម្មំបិស្ស (ស្យា.)] អនុជានាតិ, កល្យាណំបិស្ស អនុជានាតិ, សម្មុខាស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, បរម្មុខាស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ អនុប្បិយភាណី អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ។
២៥៨. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អបាយសហាយោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ ។ សុរាមេរយ មជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ សហាយោ ហោតិ, វិកាល វិសិខា ចរិយានុយោគេ សហាយោ ហោតិ, សមជ្ជាភិចរណេ សហាយោ ហោតិ, ជូតប្បមាទដ្ឋានានុយោគេ សហាយោ ហោតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ អបាយសហាយោ អមិត្តោ មិត្តបតិរូបកោ វេទិតព្ពោ’’តិ។
២៥៩. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘អញ្ញទត្ថុហរោ មិត្តោ, យោ ច មិត្តោ វចីបរោ [វចីបរមោ (ស្យា.)];
អនុប្បិយញ្ច យោ អាហ, អបាយេសុ ច យោ សខា។
ឯតេ អមិត្តេ ចត្តារោ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;
អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ បដិភយំ យថា’’តិ។
សុហទមិត្តោ
២៦០. ‘‘ចត្តារោមេ , គហបតិបុត្ត, មិត្តា សុហទា វេទិតព្ពា។ ឧបការោ [ឧបការកោ (ស្យា.)] មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ, សមានសុខទុក្ខោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ, អត្ថក្ខាយី មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ, អនុកម្បកោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។
២៦១. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ ឧបការោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។ បមត្តំ រក្ខតិ, បមត្តស្ស សាបតេយ្យំ រក្ខតិ, ភីតស្ស សរណំ ហោតិ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ តទ្ទិគុណំ ភោគំ អនុប្បទេតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ ឧបការោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។
២៦២. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សមានសុខទុក្ខោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។ គុយ្ហមស្ស អាចិក្ខតិ, គុយ្ហមស្ស បរិគូហតិ, អាបទាសុ ន វិជហតិ, ជីវិតំបិស្ស អត្ថាយ បរិច្ចត្តំ ហោតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ សមានសុខទុក្ខោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។
២៦៣. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អត្ថក្ខាយី មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។ បាបា និវារេតិ, កល្យាណេ និវេសេតិ, អស្សុតំ សាវេតិ, សគ្គស្ស មគ្គំ អាចិក្ខតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ អត្ថក្ខាយី មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។
២៦៤. ‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អនុកម្បកោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ។ អភវេនស្ស ន នន្ទតិ, ភវេនស្ស នន្ទតិ, អវណ្ណំ ភណមានំ និវារេតិ, វណ្ណំ ភណមានំ បសំសតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ចតូហិ ឋានេហិ អនុកម្បកោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ’’តិ។
២៦៥. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘ឧបការោ ច យោ មិត្តោ, សុខេ ទុក្ខេ [សុខទុក្ខោ (ស្យា. ក.)] ច យោ សខា [យោ ច មិត្តោ សុខេ ទុក្ខេ (សី. បី.)];
អត្ថក្ខាយី ច យោ មិត្តោ, យោ ច មិត្តានុកម្បកោ។
‘‘ឯតេបិ មិត្តេ ចត្តារោ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;
សក្កច្ចំ បយិរុបាសេយ្យ, មាតា បុត្តំ វ ឱរសំ;
បណ្ឌិតោ សីលសម្បន្នោ, ជលំ អគ្គីវ ភាសតិ។
‘‘ភោគេ សំហរមានស្ស, ភមរស្សេវ ឥរីយតោ;
ភោគា សន្និចយំ យន្តិ, វម្មិកោវុបចីយតិ។
‘‘ឯវំ ភោគេ សមាហត្វា [សមាហរិត្វា (ស្យា.)], អលមត្តោ កុលេ គិហី;
ចតុធា វិភជេ ភោគេ, ស វេ មិត្តានិ គន្ថតិ។
‘‘ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យ, ទ្វីហិ កម្មំ បយោជយេ;
ចតុត្ថញ្ច និធាបេយ្យ, អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ។
ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទនកណ្ឌំ
២៦៦. ‘‘កថញ្ច, គហបតិបុត្ត, អរិយសាវកោ ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទី ហោតិ? ឆ ឥមា, គហបតិបុត្ត, ទិសា វេទិតព្ពា។ បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ វេទិតព្ពា, ទក្ខិណា ទិសា អាចរិយា វេទិតព្ពា, បច្ឆិមា ទិសា បុត្តទារា វេទិតព្ពា, ឧត្តរា ទិសា មិត្តាមច្ចា វេទិតព្ពា, ហេដ្ឋិមា ទិសា ទាសកម្មករា វេទិតព្ពា, ឧបរិមា ទិសា សមណព្រាហ្មណា វេទិតព្ពា។
២៦៧. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – ភតោ នេ [នេសំ (ពហូសុ)] ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជាមិ, អថ វា បន បេតានំ កាលង្កតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមីតិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ។ បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តិ [និយ្យាតេន្តិ (ក. សី.)]។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ។ ឯវមស្ស ឯសា បុរត្ថិមា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា។
២៦៨. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អន្តេវាសិនា ទក្ខិណា ទិសា អាចរិយា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – ឧដ្ឋានេន ឧបដ្ឋានេន សុស្សុសាយ បារិចរិយាយ សក្កច្ចំ សិប្បបដិគ្គហណេន [សិប្បំ បដិគ្គហណេន (ស្យា.), សិប្បឧគ្គហណេន (ក.)]។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ អន្តេវាសិនា ទក្ខិណា ទិសា អាចរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ អន្តេវាសិំ អនុកម្បន្តិ – សុវិនីតំ វិនេន្តិ, សុគ្គហិតំ គាហាបេន្តិ, សព្ពសិប្បស្សុតំ សមក្ខាយិនោ ភវន្តិ, មិត្តាមច្ចេសុ បដិយាទេន្តិ [បដិវេទេន្តិ (ស្យា.)], ទិសាសុ បរិត្តាណំ ករោន្តិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ អន្តេវាសិនា ទក្ខិណា ទិសា អាចរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ អន្តេវាសិំ អនុកម្បន្តិ។ ឯវមស្ស ឯសា ទក្ខិណា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា។
២៦៩. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – សម្មាននាយ អនវមាននាយ [អវិមាននាយ (ស្យា. បី.)] អនតិចរិយាយ ឥស្សរិយវោស្សគ្គេន អលង្ការានុប្បទានេន។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកំ អនុកម្បតិ – សុសំវិហិតកម្មន្តា ច ហោតិ, សង្គហិតបរិជនា [សុសង្គហិតបរិជនា (សី. ស្យា. បី.)] ច, អនតិចារិនី ច, សម្ភតញ្ច អនុរក្ខតិ, ទក្ខា ច ហោតិ អនលសា សព្ពកិច្ចេសុ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកំ អនុកម្បតិ។ ឯវមស្ស ឯសា បច្ឆិមា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា។
២៧០. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧត្តរា ទិសា មិត្តាមច្ចា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – ទានេន បេយ្យវជ្ជេន [វិយវជ្ជេន (ស្យា. ក.)] អត្ថចរិយាយ សមានត្តតាយ អវិសំវាទនតាយ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧត្តរា ទិសា មិត្តាមច្ចា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តំ អនុកម្បន្តិ – បមត្តំ រក្ខន្តិ, បមត្តស្ស សាបតេយ្យំ រក្ខន្តិ, ភីតស្ស សរណំ ហោន្តិ, អាបទាសុ ន វិជហន្តិ, អបរបជា ចស្ស បដិបូជេន្តិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧត្តរា ទិសា មិត្តាមច្ចា បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តំ អនុកម្បន្តិ។ ឯវមស្ស ឯសា ឧត្តរា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា។
២៧១. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អយ្យិរកេន [អយិរកេន (សី. ស្យា. បី.)] ហេដ្ឋិមា ទិសា ទាសកម្មករា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – យថាពលំ កម្មន្តសំវិធានេន ភត្តវេតនានុប្បទានេន គិលានុបដ្ឋានេន អច្ឆរិយានំ រសានំ សំវិភាគេន សមយេ វោស្សគ្គេន។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ អយ្យិរកេន ហេដ្ឋិមា ទិសា ទាសកម្មករា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ អយ្យិរកំ អនុកម្បន្តិ – បុព្ពុដ្ឋាយិនោ ច ហោន្តិ, បច្ឆា និបាតិនោ ច, ទិន្នាទាយិនោ ច, សុកតកម្មករា ច, កិត្តិវណ្ណហរា ច។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ អយ្យិរកេន ហេដ្ឋិមា ទិសា ទាសកម្មករា បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ អយ្យិរកំ អនុកម្បន្តិ។ ឯវមស្ស ឯសា ហេដ្ឋិមា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា។
២៧២. ‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧបរិមា ទិសា សមណព្រាហ្មណា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – មេត្តេន កាយកម្មេន មេត្តេន វចីកម្មេន មេត្តេន មនោកម្មេន អនាវដទ្វារតាយ អាមិសានុប្បទានេន។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧបរិមា ទិសា សមណព្រាហ្មណា បច្ចុបដ្ឋិតា ឆហិ ឋានេហិ កុលបុត្តំ អនុកម្បន្តិ – បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ, អស្សុតំ សាវេន្តិ, សុតំ បរិយោទាបេន្តិ, សគ្គស្ស មគ្គំ អាចិក្ខន្តិ។ ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ កុលបុត្តេន ឧបរិមា ទិសា សមណព្រាហ្មណា បច្ចុបដ្ឋិតា ឥមេហិ ឆហិ ឋានេហិ កុលបុត្តំ អនុកម្បន្តិ។ ឯវមស្ស ឯសា ឧបរិមា ទិសា បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា’’តិ។
២៧៣. ឥទមវោច ភគវា។ ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –
‘‘មាតាបិតា ទិសា បុព្ពា, អាចរិយា ទក្ខិណា ទិសា;
បុត្តទារា ទិសា បច្ឆា, មិត្តាមច្ចា ច ឧត្តរា។
‘‘ទាសកម្មករា ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សមណព្រាហ្មណា;
ឯតា ទិសា នមស្សេយ្យ, អលមត្តោ កុលេ គិហី។
‘‘បណ្ឌិតោ សីលសម្បន្នោ, សណ្ហោ ច បដិភានវា;
និវាតវុត្តិ អត្ថទ្ធោ, តាទិសោ លភតេ យសំ។
‘‘ឧដ្ឋានកោ អនលសោ, អាបទាសុ ន វេធតិ;
អច្ឆិន្នវុត្តិ មេធាវី, តាទិសោ លភតេ យសំ។
‘‘សង្គាហកោ មិត្តករោ, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរោ;
នេតា វិនេតា អនុនេតា, តាទិសោ លភតេ យសំ។
‘‘ទានញ្ច បេយ្យវជ្ជញ្ច, អត្ថចរិយា ច យា ឥធ;
សមានត្តតា ច ធម្មេសុ, តត្ថ តត្ថ យថារហំ;
ឯតេ ខោ សង្គហា លោកេ, រថស្សាណីវ យាយតោ។
‘‘ឯតេ ច សង្គហា នាស្សុ, ន មាតា បុត្តការណា;
លភេថ មានំ បូជំ វា, បិតា វា បុត្តការណា។
‘‘យស្មា ច សង្គហា [សង្គហេ (ក.) អដ្ឋកថាយំ ឥច្ឆិតបាឋោ] ឯតេ, សម្មបេក្ខន្តិ [សមវេក្ខន្តិ (សី. បី. ក.)] បណ្ឌិតា;
តស្មា មហត្តំ បប្បោន្តិ, បាសំសា ច ភវន្តិ តេ’’តិ។
២៧៤. ឯវំ វុត្តេ, សិង្គាលកោ គហបតិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ។ ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសំឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ, អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។
សិង្គាលសុត្តំ [សិង្គាលោវាទសុត្តន្តំ (បី.)] និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ។