៧. លក្ខណសុត្តំ
ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ
១៩៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទ្ទន្តេ’’តិ [ភទន្តេតិ (សី. ស្យា. បី.)] តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –
១៩៩. ‘‘ទ្វត្តិំសិមានិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា។ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ។ តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ; សេយ្យថិទំ, ចក្ករតនំ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនំ មណិរតនំ ឥត្ថិរតនំ គហបតិរតនំ បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ។ បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា។ សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ។ សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ [វិវដច្ឆទោ (ស្យា. ក.), វិវត្តច្ឆទោ (សី. បី.)]។
២០០. ‘‘កតមានិ ច តានិ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា? សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ។
‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ។ យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ [សព្ពាការបរិបូរានិ សុវិភត្តន្តរានិ (សី. បី.)]។ យម្បិ , ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ អាយតបណ្ហិ ហោតិ…បេ.… ទីឃង្គុលិ ហោតិ… មុទុតលុនហត្ថបាទោ ហោតិ… ជាលហត្ថបាទោ ហោតិ… ឧស្សង្ខបាទោ ហោតិ… ឯណិជង្ឃោ ហោតិ… ឋិតកោវ អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជណ្ណុកានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ… កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ ហោតិ… សុវណ្ណវណ្ណោ ហោតិ កញ្ចនសន្និភត្តចោ… សុខុមច្ឆវិ ហោតិ, សុខុមត្តា ឆវិយា រជោជល្លំ កាយេ ន ឧបលិម្បតិ… ឯកេកលោមោ ហោតិ, ឯកេកានិ លោមានិ លោមកូបេសុ ជាតានិ… ឧទ្ធគ្គលោមោ ហោតិ, ឧទ្ធគ្គានិ លោមានិ ជាតានិ នីលានិ អញ្ជនវណ្ណានិ កុណ្ឌលាវដ្ដានិ [កុណ្ឌលាវត្តានិ (ពហូសុ)] ទក្ខិណាវដ្ដកជាតានិ [ទក្ខិណាវត្តកជាតានិ (សី. ស្យា. បី.)] … ព្រហ្មុជុគត្តោ ហោតិ… សត្តុស្សទោ ហោតិ… សីហបុព្ពទ្ធកាយោ ហោតិ… ចិតន្តរំសោ [បិតន្តរំសោ (ស្យា.)] ហោតិ… និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ហោតិ, យាវតក្វស្ស កាយោ តាវតក្វស្ស ព្យាមោ យាវតក្វស្ស ព្យាមោ តាវតក្វស្ស កាយោ… សមវដ្ដក្ខន្ធោ ហោតិ… រសគ្គសគ្គី ហោតិ… សីហហនុ ហោតិ… ចត្តាលីសទន្តោ ហោតិ … សមទន្តោ ហោតិ… អវិរឡទន្តោ ហោតិ… សុសុក្កទាឋោ ហោតិ… បហូតជិវ្ហោ ហោតិ… ព្រហ្មស្សរោ ហោតិ ករវីកភាណី… អភិនីលនេត្តោ ហោតិ… គោបខុមោ ហោតិ… ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ, ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា។ យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ, ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ។ យម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ, ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ។
‘‘ឥមានិ ខោ តានិ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា។ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ។
‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វត្តិំស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ ពាហិរកាបិ ឥសយោ ធារេន្តិ, នោ ច ខោ តេ ជានន្តិ – ‘ឥមស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឥទំ លក្ខណំ បដិលភតី’តិ។
(១) សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាលក្ខណំ
២០១. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ទឡ្ហសមាទានោ អហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, អវត្ថិតសមាទានោ កាយសុចរិតេ វចីសុចរិតេ មនោសុចរិតេ ទានសំវិភាគេ សីលសមាទានេ ឧបោសថុបវាសេ មត្តេយ្យតាយ បេត្តេយ្យតាយ សាមញ្ញតាយ ព្រហ្មញ្ញតាយ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិតាយ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ ច អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ សោ តត្ថ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន ទិព្ពេន សុខេន ទិព្ពេន យសេន ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ ទិព្ពេហិ រសេហិ ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ។ សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ។ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ។ សមំ បាទំ ភូមិយំ និក្ខិបតិ, សមំ ឧទ្ធរតិ, សមំ សព្ពាវន្តេហិ បាទតលេហិ ភូមិំ ផុសតិ។
២០២. ‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ។ តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ; សេយ្យថិទំ, ចក្ករតនំ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនំ មណិរតនំ ឥត្ថិរតនំ គហបតិរតនំ បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ។ បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា។ សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អខិលមនិមិត្តមកណ្ដកំ ឥទ្ធំ ផីតំ ខេមំ សិវំ និរព្ពុទំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ ។ រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អក្ខម្ភិយោ [អវិក្ខម្ភិយោ (សី. បី.)] ហោតិ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ។ ‘‘សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ។ ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អក្ខម្ភិយោ ហោតិ អព្ភន្តរេហិ វា ពាហិរេហិ វា បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ រាគេន វា ទោសេន វា មោហេន វា សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘សច្ចេ ច ធម្មេ ច ទមេ ច សំយមេ,
សោចេយ្យសីលាលយុបោសថេសុ ច;
ទានេ អហិំសាយ អសាហសេ រតោ,
ទឡ្ហំ សមាទាយ សមត្តមាចរិ [សមន្តមាចរិ (ស្យា. ក.)]។
‘‘សោ តេន កម្មេន ទិវំ សមក្កមិ [អបក្កមិ (ស្យា. ក.)],
សុខញ្ច ខិឌ្ឌារតិយោ ច អន្វភិ [អំន្វភិ (ដីកា)];
តតោ ចវិត្វា បុនរាគតោ ឥធ,
សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរំ។
‘‘ព្យាកំសុ វេយ្យញ្ជនិកា សមាគតា,
សមប្បតិដ្ឋស្ស ន ហោតិ ខម្ភនា;
គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា បុន [បន (ស្យា.)],
តំ លក្ខណំ ភវតិ តទត្ថជោតកំ។
បរាភិភូ សត្តុភិ នប្បមទ្ទនោ;
មនុស្សភូតេនិធ ហោតិ កេនចិ,
អក្ខម្ភិយោ តស្ស ផលេន កម្មុនោ។
នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ;
អគ្គោ ន សោ គច្ឆតិ ជាតុ ខម្ភនំ,
នរុត្តមោ ឯស ហិ តស្ស ធម្មតា’’តិ។
(២) បាទតលចក្កលក្ខណំ
២០៤. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ពហុជនស្ស សុខាវហោ អហោសិ, ឧព្ពេគឧត្តាសភយំ អបនុទិតា, ធម្មិកញ្ច រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិធាតា, សបរិវារញ្ច ទានំ អទាសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ។ ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ សុវិភត្តន្តរានិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? មហាបរិវារោ ហោតិ; មហាស្ស ហោន្តិ បរិវារា ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ។ សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ។ ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? មហាបរិវារោ ហោតិ; មហាស្ស ហោន្តិ បរិវារា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘បុរេ បុរត្ថា បុរិមាសុ ជាតិសុ,
មនុស្សភូតោ ពហុនំ សុខាវហោ;
ឧព្ភេគឧត្តាសភយាបនូទនោ,
គុត្តីសុ រក្ខាវរណេសុ ឧស្សុកោ។
សុខញ្ច ខិឌ្ឌារតិយោ ច អន្វភិ;
តតោ ចវិត្វា បុនរាគតោ ឥធ,
ចក្កានិ បាទេសុ ទុវេសុ វិន្ទតិ។
‘‘សមន្តនេមីនិ សហស្សរានិ ច,
ព្យាកំសុ វេយ្យញ្ជនិកា សមាគតា;
បរិវារវា ហេស្សតិ សត្តុមទ្ទនោ។
តថា ហី ចក្កានិ សមន្តនេមិនិ,
វត្តេតិ ចក្កំ បថវិំ បសាសតិ,
តស្សានុយន្តាធ [តស្សានុយុត្តា ឥធ (សី. បី.), តស្សានុយន្តា ឥធ (ស្យា. ក.)] ភវន្តិ ខត្តិយា។
‘‘មហាយសំ សំបរិវារយន្តិ នំ,
សចេ ច បព្ពជ្ជមុបេតិ តាទិសោ;
នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ,
ទេវាមនុស្សាសុរសក្ករក្ខសា [សត្តរក្ខសា (ក.) សី. ស្យាអដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា]។
‘‘គន្ធព្ពនាគា វិហគា ចតុប្បទា,
អនុត្តរំ ទេវមនុស្សបូជិតំ;
មហាយសំ សំបរិវារយន្តិ ន’’ន្តិ។
(៣-៥) អាយតបណ្ហិតាទិតិលក្ខណំ
២០៦. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អហោសិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហាសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ តីណិ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ អាយតបណ្ហិ ច ហោតិ, ទីឃង្គុលិ ច ព្រហ្មុជុគត្តោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? ទីឃាយុកោ ហោតិ ចិរដ្ឋិតិកោ, ទីឃមាយុំ បាលេតិ, ន សក្កា ហោតិ អន្តរា ជីវិតា វោរោបេតុំ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? ទីឃាយុកោ ហោតិ ចិរដ្ឋិតិកោ, ទីឃមាយុំ បាលេតិ, ន សក្កា ហោតិ អន្តរា ជីវិតា វោរោបេតុំ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘មារណវធភយត្តនោ [មរណវធភយត្តនោ (សី. បី. ក.), មរណវធភយមត្តនោ (ស្យា.)] វិទិត្វា,
បដិវិរតោ បរំ មារណាយហោសិ;
តេន សុចរិតេន សគ្គមគមា [តេន សោ សុចរិតេន សគ្គមគមាសិ (ស្យា.)],
សុកតផលវិបាកមនុភោសិ។
‘‘ចវិយ បុនរិធាគតោ សមានោ,
បដិលភតិ ឥធ តីណិ លក្ខណានិ;
ភវតិ វិបុលទីឃបាសណ្ហិកោ,
ព្រហ្មាវ សុជុ សុភោ សុជាតគត្តោ។
‘‘សុភុជោ សុសុ សុសណ្ឋិតោ សុជាតោ,
មុទុតលុនង្គុលិយស្ស ហោន្តិ;
ចិរយបនាយ [ចិរយាបនាយ (ស្យា.)] កុមារមាទិសន្តិ។
‘‘ភវតិ យទិ គិហី ចិរំ យបេតិ,
ចិរតរំ បព្ពជតិ យទិ តតោ ហិ;
ឥតិ ទីឃាយុកតាយ តំ និមិត្ត’’ន្តិ។
(៦) សត្តុស្សទតាលក្ខណំ
២០៨. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ទាតា អហោសិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ, សត្តុស្សទោ ហោតិ, សត្តស្ស ឧស្សទា ហោន្តិ; ឧភោសុ ហត្ថេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ឧភោសុ បាទេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ឧភោសុ អំសកូដេសុ ឧស្សទា ហោន្តិ, ខន្ធេ ឧស្សទោ ហោតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ បណីតានំ រសិតានំ ខាទនីយានំ ភោជនីយានំ សាយនីយានំ លេហនីយានំ បានានំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘ខជ្ជភោជ្ជមថ លេយ្យ សាយិយំ,
ឧត្តមគ្គរសទាយកោ អហុ;
តេន សោ សុចរិតេន កម្មុនា,
នន្ទនេ ចិរមភិប្បមោទតិ។
ហត្ថបាទមុទុតញ្ច វិន្ទតិ;
អាហុ ព្យញ្ជននិមិត្តកោវិទា,
ខជ្ជភោជ្ជរសលាភិតាយ នំ។
‘‘យំ គិហិស្សបិ [ន តំ គិហិស្សាបិ (ស្យា.)] តទត្ថជោតកំ,
បព្ពជ្ជម្បិ ច តទាធិគច្ឆតិ;
ខជ្ជភោជ្ជរសលាភិរុត្តមំ,
អាហុ សព្ពគិហិពន្ធនច្ឆិទ’’ន្តិ។
(៧-៨) ករចរណមុទុជាលតាលក្ខណានិ
២១០. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ សង្គាហកោ អហោសិ – ទានេន បេយ្យវជ្ជេន [បិយវាចេន (ស្យា. ក.)] អត្ថចរិយាយ សមានត្តតាយ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ មុទុតលុនហត្ថបាទោ ច ហោតិ ជាលហត្ថបាទោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? សុសង្គហិតបរិជនោ ហោតិ, សុសង្គហិតាស្ស ហោន្តិ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? សុសង្គហិតបរិជនោ ហោតិ, សុសង្គហិតាស្ស ហោន្តិ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘ទានម្បិ ចត្ថចរិយតញ្ច [ទានម្បិ ច អត្ថចរិយតម្បិ ច (សី. បី.)],
បិយវាទិតញ្ច សមានត្តតញ្ច [បិយវទតញ្ច សមានឆន្ទតញ្ច (សី. បី.)];
ករិយចរិយសុសង្គហំ ពហូនំ,
អនវមតេន គុណេន យាតិ សគ្គំ។
‘‘ចវិយ បុនរិធាគតោ សមានោ,
ករចរណមុទុតញ្ច ជាលិនោ ច;
អតិរុចិរសុវគ្គុទស្សនេយ្យំ,
បដិលភតិ ទហរោ សុសុ កុមារោ។
មហិមំ អាវសិតោ សុសង្គហិតោ;
បិយវទូ ហិតសុខតំ ជិគីសមានោ [ជិគិំ សមានោ (សី. ស្យា. បី.)],
អភិរុចិតានិ គុណានិ អាចរតិ។
‘‘យទិ ច ជហតិ សព្ពកាមភោគំ,
កថយតិ ធម្មកថំ ជិនោ ជនស្ស;
សុត្វាន ធម្មានុធម្មមាចរន្តី’’តិ។
(៩-១០) ឧស្សង្ខបាទឧទ្ធគ្គលោមតាលក្ខណានិ
២១២. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ [សមានោ ពហុនោ ជនស្ស (សី. បី.)] អត្ថូបសំហិតំ ធម្មូបសំហិតំ វាចំ ភាសិតា អហោសិ, ពហុជនំ និទំសេសិ, បាណីនំ ហិតសុខាវហោ ធម្មយាគី។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ ឧស្សង្ខបាទោ ច ហោតិ, ឧទ្ធគ្គលោមោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ, សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អគ្គោ ច ហោតិ សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច កាមភោគីនំ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អគ្គោ ច ហោតិ សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច សព្ពសត្តានំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘អត្ថធម្មសហិតំ [អត្ថធម្មសំហិតំ (ក. សី. បី.), អត្ថធម្មុបសំហិតំ (ក.)] បុរេ គិរំ,
ឯរយំ ពហុជនំ និទំសយិ;
បាណិនំ ហិតសុខាវហោ អហុ,
ធម្មយាគមយជី [ធម្មយាគំ អស្សជិ (ក.)] អមច្ឆរី។
លក្ខណានិ ច ទុវេ ឥធាគតោ,
ឧត្តមប្បមុខតាយ [ឧត្តមសុខតាយ (ស្យា.), ឧត្តមបមុក្ខតាយ (ក.)] វិន្ទតិ។
‘‘ឧព្ភមុប្បតិតលោមវា សសោ,
បាទគណ្ឋិរហុ សាធុសណ្ឋិតា;
មំសលោហិតាចិតា តចោត្ថតា,
ឧបរិចរណសោភនា [ឧបរិជានុសោភនា (ស្យា.), ឧបរិ ច បន សោភនា (សី. បី.)] អហុ។
‘‘គេហមាវសតិ ចេ តថាវិធោ,
អគ្គតំ វជតិ កាមភោគិនំ;
តេន ឧត្តរិតរោ ន វិជ្ជតិ,
ជម្ពុទីបមភិភុយ្យ ឥរិយតិ។
អគ្គតំ វជតិ សព្ពបាណិនំ;
តេន ឧត្តរិតរោ ន វិជ្ជតិ,
សព្ពលោកមភិភុយ្យ វិហរតី’’តិ។
(១១) ឯណិជង្ឃលក្ខណំ
២១៤. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សក្កច្ចំ វាចេតា អហោសិ សិប្បំ វា វិជ្ជំ វា ចរណំ វា កម្មំ វា – ‘កិំ តិមេ ខិប្បំ វិជានេយ្យុំ, ខិប្បំ បដិបជ្ជេយ្យុំ, ន ចិរំ កិលិស្សេយ្យុ’’ន្តិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ។ ឯណិជង្ឃោ ហោតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? យានិ តានិ រាជារហានិ រាជង្គានិ រាជូបភោគានិ រាជានុច្ឆវិកានិ តានិ ខិប្បំ បដិលភតិ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? យានិ តានិ សមណារហានិ សមណង្គានិ សមណូបភោគានិ សមណានុច្ឆវិកានិ, តានិ ខិប្បំ បដិលភតិ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘សិប្បេសុ វិជ្ជាចរណេសុ កម្មេសុ [កម្មសុ (សី. បី.)],
កថំ វិជានេយ្យុំ [វិជានេយ្យ (សី. បី.), វិជានេយ្យុ (ស្យា.)] លហុន្តិ ឥច្ឆតិ;
វាចេតិ ខិប្បំ ន ចិរំ កិលិស្សតិ។
‘‘តំ កម្មំ កត្វា កុសលំ សុខុទ្រយំ [សុខិន្ទ្រិយំ (ក.)],
ជង្ឃា មនុញ្ញា លភតេ សុសណ្ឋិតា;
វដ្ដា សុជាតា អនុបុព្ពមុគ្គតា,
ឧទ្ធគ្គលោមា សុខុមត្តចោត្ថតា។
‘‘ឯណេយ្យជង្ឃោតិ តមាហុ បុគ្គលំ,
សម្បត្តិយា ខិប្បមិធាហុ [ខិប្បមិទាហុ (?)] លក្ខណំ;
គេហានុលោមានិ យទាភិកង្ខតិ,
អបព្ពជំ ខិប្បមិធាធិគច្ឆតិ [ខិប្បមិទាធិគច្ឆតិ (?)]។
នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ;
អនុច្ឆវិកស្ស យទានុលោមិកំ,
តំ វិន្ទតិ ខិប្បមនោមវិក្កមោ [និក្កមោ (សី. ស្យា. បី.)]’’តិ។
(១២) សុខុមច្ឆវិលក្ខណំ
២១៦. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆិតា អហោសិ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសលំ, កិំ សាវជ្ជំ, កិំ អនវជ្ជំ, កិំ សេវិតព្ពំ, កិំ ន សេវិតព្ពំ, កិំ មេ ករីយមានំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ អស្ស, កិំ វា បន មេ ករីយមានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’’តិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ។ សុខុមច្ឆវិ ហោតិ, សុខុមត្តា ឆវិយា រជោជល្លំ កាយេ ន ឧបលិម្បតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? មហាបញ្ញោ ហោតិ, នាស្ស ហោតិ កោចិ បញ្ញាយ សទិសោ វា សេដ្ឋោ វា កាមភោគីនំ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? មហាបញ្ញោ ហោតិ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ [ហាសុបញ្ញោ (សី. បី.)] ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ, នាស្ស ហោតិ កោចិ បញ្ញាយ សទិសោ វា សេដ្ឋោ វា សព្ពសត្តានំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘បុរេ បុរត្ថា បុរិមាសុ ជាតិសុ,
អញ្ញាតុកាមោ បរិបុច្ឆិតា អហុ;
សុស្សូសិតា បព្ពជិតំ ឧបាសិតា,
អត្ថន្តរោ អត្ថកថំ និសាមយិ។
‘‘បញ្ញាបដិលាភគតេន [បញ្ញាបដិលាភកតេន (សី. បី.) ដីកា ឱលោកេតព្ពា] កម្មុនា,
មនុស្សភូតោ សុខុមច្ឆវី អហុ;
ព្យាកំសុ ឧប្បាទនិមិត្តកោវិទា,
សុខុមានិ អត្ថានិ អវេច្ច ទក្ខិតិ។
‘‘សចេ ន បព្ពជ្ជមុបេតិ តាទិសោ,
វត្តេតិ ចក្កំ បថវិំ បសាសតិ;
អត្ថានុសិដ្ឋីសុ បរិគ្គហេសុ ច,
ន តេន សេយ្យោ សទិសោ ច វិជ្ជតិ។
នេក្ខម្មឆន្ទាភិរតោ វិចក្ខណោ;
បញ្ញាវិសិដ្ឋំ លភតេ អនុត្តរំ,
បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ។
(១៣) សុវណ្ណវណ្ណលក្ខណំ
២១៨. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ អក្កោធនោ អហោសិ អនុបាយាសពហុលោ, ពហុម្បិ វុត្តោ សមានោ នាភិសជ្ជិ ន កុប្បិ ន ព្យាបជ្ជិ ន បតិត្ថីយិ, ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសិ។ ទាតា ច អហោសិ សុខុមានំ មុទុកានំ អត្ថរណានំ បាវុរណានំ [បាបុរណានំ (សី. ស្យា. បី.)] ខោមសុខុមានំ កប្បាសិកសុខុមានំ កោសេយ្យសុខុមានំ កម្ពលសុខុមានំ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ។ សុវណ្ណវណ្ណោ ហោតិ កញ្ចនសន្និភត្តចោ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ សុខុមានំ មុទុកានំ អត្ថរណានំ បាវុរណានំ ខោមសុខុមានំ កប្បាសិកសុខុមានំ កោសេយ្យសុខុមានំ កម្ពលសុខុមានំ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? លាភី ហោតិ សុខុមានំ មុទុកានំ អត្ថរណានំ បាវុរណានំ ខោមសុខុមានំ កប្បាសិកសុខុមានំ កោសេយ្យសុខុមានំ កម្ពលសុខុមានំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘អក្កោធញ្ច អធិដ្ឋហិ អទាសិ [អទាសិ ច (សី. បី.)],
ទានញ្ច វត្ថានិ សុខុមានិ សុច្ឆវីនិ;
មហិមិវ សុរោ អភិវស្សំ។
ឧបបជ្ជិ [ឧបបជ្ជ (សី. បី.)] សុកតផលវិបាកមនុភុត្វា;
កនកតនុសន្និភោ ឥធាភិភវតិ,
សុរវរតរោរិវ ឥន្ទោ។
មិច្ឆំ មហតិមហិំ អនុសាសតិ [បសាសតិ (ស្យា.)];
បសយ្ហ សហិធ សត្តរតនំ [បសយ្ហ អភិវសន-វរតរំ (សី. បី.)],
បដិលភតិ វិមល [វិបុល (ស្យា.), វិបុលំ (សី. បី.)] សុខុមច្ឆវិំ សុចិញ្ច។
‘‘លាភី អច្ឆាទនវត្ថមោក្ខបាវុរណានំ,
ភវតិ យទិ អនាគារិយតំ ឧបេតិ;
សហិតោ [សុហិត (ស្យា.), ស ហិ (សី. បី.)] បុរិមកតផលំ អនុភវតិ,
ន ភវតិ កតស្ស បនាសោ’’តិ។
(១៤) កោសោហិតវត្ថគុយ្ហលក្ខណំ
២២០. យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ចិរប្បនដ្ឋេ សុចិរប្បវាសិនោ ញាតិមិត្តេ សុហជ្ជេ សខិនោ សមានេតា អហោសិ។ មាតរម្បិ បុត្តេន សមានេតា អហោសិ, បុត្តម្បិ មាតរា សមានេតា អហោសិ, បិតរម្បិ បុត្តេន សមានេតា អហោសិ, បុត្តម្បិ បិតរា សមានេតា អហោសិ, ភាតរម្បិ ភាតរា សមានេតា អហោសិ, ភាតរម្បិ ភគិនិយា សមានេតា អហោសិ, ភគិនិម្បិ ភាតរា សមានេតា អហោសិ, ភគិនិម្បិ ភគិនិយា សមានេតា អហោសិ, សមង្គីកត្វា [សមគ្គិំ កត្វា (សី. ស្យា. បី.)] ច អព្ភនុមោទិតា អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ – កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ ហោតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? បហូតបុត្តោ ហោតិ, បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? បហូតបុត្តោ ហោតិ, អនេកសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘បុរេ បុរត្ថា បុរិមាសុ ជាតិសុ,
ចិរប្បនដ្ឋេ សុចិរប្បវាសិនោ;
ញាតី សុហជ្ជេ សខិនោ សមានយិ,
សមង្គិកត្វា អនុមោទិតា អហុ។
‘‘សោ តេន [ស តេន (ក.)] កម្មេន ទិវំ សមក្កមិ,
សុខញ្ច ខិឌ្ឌារតិយោ ច អន្វភិ;
តតោ ចវិត្វា បុនរាគតោ ឥធ,
កោសោហិតំ វិន្ទតិ វត្ថឆាទិយំ។
បរោសហស្សញ្ច [បរោសហស្សស្ស (សី. បី.)] ភវន្តិ អត្រជា;
សូរា ច វីរា ច [សូរា ច វីរង្គរូបា (ក.)] អមិត្តតាបនា,
គិហិស្ស បីតិំជននា បិយំវទា។
‘‘ពហូតរា បព្ពជិតស្ស ឥរិយតោ,
ភវន្តិ បុត្តា វចនានុសារិនោ;
គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា បុន,
តំ លក្ខណំ ជាយតិ តទត្ថជោតក’’ន្តិ។
បឋមភាណវារោ និដ្ឋិតោ។
(១៥-១៦) បរិមណ្ឌលអនោនមជណ្ណុបរិមសនលក្ខណានិ
២២២. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ មហាជនសង្គហំ [មហាជនសង្គាហកំ (ក.)] សមេក្ខមានោ [សមបេក្ខមានោ (ក.)] សមំ ជានាតិ សាមំ ជានាតិ, បុរិសំ ជានាតិ បុរិសវិសេសំ ជានាតិ – ‘អយមិទមរហតិ អយមិទមរហតី’តិ តត្ថ តត្ថ បុរិសវិសេសករោ អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ និគ្រោធ បរិមណ្ឌលោ ច ហោតិ, ឋិតកោយេវ ច អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជណ្ណុកានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ ? អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ មហាភោគោ បហូតជាតរូបរជតោ បហូតវិត្តូបករណោ បហូតធនធញ្ញោ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ…បេ.… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ មហាភោគោ។ តស្សិមានិ ធនានិ ហោន្តិ, សេយ្យថិទំ, សទ្ធាធនំ សីលធនំ ហិរិធនំ ឱត្តប្បធនំ សុតធនំ ចាគធនំ បញ្ញាធនំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘តុលិយ បដិវិចយ ចិន្តយិត្វា,
មហាជនសង្គហនំ [មហាជនំ សង្គាហកំ (ក.)] សមេក្ខមានោ;
អយមិទមរហតិ តត្ថ តត្ថ,
បុរិសវិសេសករោ បុរេ អហោសិ។
‘‘មហិញ្ច បន [សមា ច បន (ស្យា.), ស ហិ ច បន (សី. បី.)] ឋិតោ អនោនមន្តោ,
ផុសតិ ករេហិ ឧភោហិ ជណ្ណុកានិ;
មហិរុហបរិមណ្ឌលោ អហោសិ,
សុចរិតកម្មវិបាកសេសកេន។
‘‘ពហុវិវិធនិមិត្តលក្ខណញ្ញូ,
អតិនិបុណា មនុជា ព្យាករិំសុ;
បដិលភតិ ទហរោ សុសុ កុមារោ។
គិហិបតិរូបកា ពហូ ភវន្តិ;
យទិ ច ជហតិ សព្ពកាមភោគំ,
លភតិ អនុត្តរំ ឧត្តមធនគ្គ’’ន្តិ។
(១៧-១៩) សីហបុព្ពទ្ធកាយាទិតិលក្ខណំ
២២៤. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ពហុជនស្ស អត្ថកាមោ អហោសិ ហិតកាមោ ផាសុកាមោ យោគក្ខេមកាមោ – ‘កិន្តិមេ សទ្ធាយ វឌ្ឍេយ្យុំ, សីលេន វឌ្ឍេយ្យុំ, សុតេន វឌ្ឍេយ្យុំ [សុតេន វឌ្ឍេយ្យុំ, ពុទ្ធិយា វឌ្ឍេយ្យុំ (ស្យា.)], ចាគេន វឌ្ឍេយ្យុំ, ធម្មេន វឌ្ឍេយ្យុំ, បញ្ញាយ វឌ្ឍេយ្យុំ, ធនធញ្ញេន វឌ្ឍេយ្យុំ, ខេត្តវត្ថុនា វឌ្ឍេយ្យុំ, ទ្វិបទចតុប្បទេហិ វឌ្ឍេយ្យុំ, បុត្តទារេហិ វឌ្ឍេយ្យុំ, ទាសកម្មករបោរិសេហិ វឌ្ឍេយ្យុំ, ញាតីហិ វឌ្ឍេយ្យុំ, មិត្តេហិ វឌ្ឍេយ្យុំ, ពន្ធវេហិ វឌ្ឍេយ្យុ’ន្តិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ តីណិ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ ច ហោតិ ចិតន្តរំសោ ច សមវដ្ដក្ខន្ធោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អបរិហានធម្មោ ហោតិ, ន បរិហាយតិ ធនធញ្ញេន ខេត្តវត្ថុនា ទ្វិបទចតុប្បទេហិ បុត្តទារេហិ ទាសកម្មករបោរិសេហិ ញាតីហិ មិត្តេហិ ពន្ធវេហិ, ន បរិហាយតិ សព្ពសម្បត្តិយា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អបរិហានធម្មោ ហោតិ, ន បរិហាយតិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ, ន បរិហាយតិ សព្ពសម្បត្តិយា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ពុទ្ធិយា,
ចាគេន ធម្មេន ពហូហិ សាធុហិ;
បុត្តេហិ ទារេហិ ចតុប្បទេហិ ច។
‘‘ញាតីហិ មិត្តេហិ ច ពន្ធវេហិ ច,
ពលេន វណ្ណេន សុខេន ចូភយំ;
កថំ ន ហាយេយ្យុំ បរេតិ ឥច្ឆតិ,
អត្ថស្ស មិទ្ធី ច [ឥទំ សមិទ្ធញ្ច (ក.), អទ្ធំ សមិទ្ធញ្ច (ស្យា.)] បនាភិកង្ខតិ។
បុព្ពេ សុចិណ្ណេន កតេន កម្មុនា,
អហានិយំ បុព្ពនិមិត្តមស្ស តំ។
‘‘គិហីបិ ធញ្ញេន ធនេន វឌ្ឍតិ,
បុត្តេហិ ទារេហិ ចតុប្បទេហិ ច;
អកិញ្ចនោ បព្ពជិតោ អនុត្តរំ,
បប្បោតិ ពោធិំ អសហានធម្មត’’ន្តិ [សម្ពោធិមហានធម្មតន្តិ (ស្យា. ក.) ដីកា ឱលោកេតព្ពា]។
(២០) រសគ្គសគ្គិតាលក្ខណំ
២២៦. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សត្តានំ អវិហេឋកជាតិកោ អហោសិ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ, រសគ្គសគ្គី ហោតិ, ឧទ្ធគ្គាស្ស រសហរណីយោ គីវាយ ជាតា ហោន្តិ សមាភិវាហិនិយោ [សមវាហរសហរណិយោ (ស្យា.)]។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ, សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ មជ្ឈិមាយ បធានក្ខមាយ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘ន បាណិទណ្ឌេហិ បនាថ លេឌ្ឌុនា,
សត្ថេន វា មរណវធេន [មារណវធេន (ក.)] វា បន;
ឧព្ពាធនាយ បរិតជ្ជនាយ វា,
ន ហេឋយី ជនតមហេឋកោ អហុ។
‘‘តេនេវ សោ សុគតិមុបេច្ច មោទតិ,
សុខប្ផលំ ករិយ សុខានិ វិន្ទតិ;
សមោជសា [សម្បជ្ជសា (សី. បី.), បាមុញ្ជសា (ស្យា.), សាមញ្ច សា (ក.)] រសហរណី សុសណ្ឋិតា,
ឥធាគតោ លភតិ រសគ្គសគ្គិតំ។
‘‘តេនាហុ នំ អតិនិបុណា វិចក្ខណា,
អយំ នរោ សុខពហុលោ ភវិស្សតិ;
គិហិស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា បុន [បន (ស្យា.)],
តំ លក្ខណំ ភវតិ តទត្ថជោតក’’ន្តិ។
(២១-២២) អភិនីលនេត្តគោបខុមលក្ខណានិ
២២៨. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ន ច វិសដំ, ន ច វិសាចិ [ន ច វិសាចិតំ (សី. បី.), ន ច វិសាវិ (ស្យា.)], ន ច បន វិចេយ្យ បេក្ខិតា, ឧជុំ តថា បសដមុជុមនោ, បិយចក្ខុនា ពហុជនំ ឧទិក្ខិតា អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ អភិនីលនេត្តោ ច ហោតិ គោបខុមោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ, សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? បិយទស្សនោ ហោតិ ពហុនោ ជនស្ស, បិយោ ហោតិ មនាបោ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ នេគមជានបទានំ គណកមហាមត្តានំ អនីកដ្ឋានំ ទោវារិកានំ អមច្ចានំ បារិសជ្ជានំ រាជូនំ ភោគិយានំ កុមារានំ។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ…បេ.… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? បិយទស្សនោ ហោតិ ពហុនោ ជនស្ស, បិយោ ហោតិ មនាបោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ ទេវានំ មនុស្សានំ អសុរានំ នាគានំ គន្ធព្ពានំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘ន ច វិសដំ ន ច វិសាចិ [វិសាចិតំ (សី. បី.), វិសាវិ (ស្យា.)], ន ច បន វិចេយ្យបេក្ខិតា;
ឧជុំ តថា បសដមុជុមនោ, បិយចក្ខុនា ពហុជនំ ឧទិក្ខិតា។
អនុភវតិ តត្ថ មោទតិ;
ឥធ ច បន ភវតិ គោបខុមោ,
អភិនីលនេត្តនយនោ សុទស្សនោ។
‘‘អភិយោគិនោ ច និបុណា,
ពហូ បន និមិត្តកោវិទា;
សុខុមនយនកុសលា មនុជា,
បិយទស្សនោតិ អភិនិទ្ទិសន្តិ នំ។
‘‘បិយទស្សនោ គិហីបិ សន្តោ ច,
ភវតិ ពហុជនបិយាយិតោ;
បិយោ ពហូនំ សោកនាសនោ’’តិ។
(២៣) ឧណ្ហីសសីសលក្ខណំ
២៣០. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ពហុជនបុព្ពង្គមោ អហោសិ កុសលេសុ ធម្មេសុ ពហុជនបាមោក្ខោ កាយសុចរិតេ វចីសុចរិតេ មនោសុចរិតេ ទានសំវិភាគេ សីលសមាទានេ ឧបោសថុបវាសេ មត្តេយ្យតាយ បេត្តេយ្យតាយ សាមញ្ញតាយ ព្រហ្មញ្ញតាយ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិតាយ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ ច អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ – ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? មហាស្ស ជនោ អន្វាយិកោ ហោតិ, ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? មហាស្ស ជនោ អន្វាយិកោ ហោតិ, ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘បុព្ពង្គមោ សុចរិតេសុ អហុ,
ធម្មេសុ ធម្មចរិយាភិរតោ;
អន្វាយិកោ ពហុជនស្ស អហុ,
សគ្គេសុ វេទយិត្ថ បុញ្ញផលំ។
ឧណ្ហីសសីសត្តមិធជ្ឈគមា;
ព្យាកំសុ ព្យញ្ជននិមិត្តធរា,
បុព្ពង្គមោ ពហុជនំ ហេស្សតិ។
‘‘បដិភោគិយា មនុជេសុ ឥធ,
បុព្ពេវ តស្ស អភិហរន្តិ តទា;
យទិ ខត្តិយោ ភវតិ ភូមិបតិ,
បដិហារកំ ពហុជនេ លភតិ។
ធម្មេសុ ហោតិ បគុណោ វិសវី;
តស្សានុសាសនិគុណាភិរតោ,
អន្វាយិកោ ពហុជនោ ភវតី’’តិ។
(២៤-២៥) ឯកេកលោមតាឧណ្ណាលក្ខណានិ
២៣២. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ អហោសិ, សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ ឯកេកលោមោ ច ហោតិ, ឧណ្ណា ច ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ, សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? មហាស្ស ជនោ ឧបវត្តតិ, ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? មហាស្ស ជនោ ឧបវត្តតិ, ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘សច្ចប្បដិញ្ញោ បុរិមាសុ ជាតិសុ,
អទ្វេជ្ឈវាចោ អលិកំ វិវជ្ជយិ;
ន សោ វិសំវាទយិតាបិ កស្សចិ,
ភូតេន តច្ឆេន តថេន ភាសយិ [តោសយិ (សី. បី.)]។
‘‘សេតា សុសុក្កា មុទុតូលសន្និភា,
ឧណ្ណា សុជាតា [ឧណ្ណាស្ស ជាតា (ក. សី.)] ភមុកន្តរេ អហុ;
ឯកេកលោមូបចិតង្គវា អហុ។
‘‘តំ លក្ខណញ្ញូ ពហវោ សមាគតា,
ឧណ្ណា ច លោមា ច យថា សុសណ្ឋិតា,
ឧបវត្តតី ឦទិសកំ ពហុជ្ជនោ។
‘‘គិហិម្បិ សន្តំ ឧបវត្តតី ជនោ,
ពហុ បុរត្ថាបកតេន កម្មុនា;
អកិញ្ចនំ បព្ពជិតំ អនុត្តរំ,
ពុទ្ធម្បិ សន្តំ ឧបវត្តតិ ជនោ’’តិ។
(២៦-២៧) ចត្តាលីសអវិរឡទន្តលក្ខណានិ
២៣៤. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ អហោសិ។ ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ , ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា, សហិតានំ វា អនុប្បទាតា, សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ ចត្តាលីសទន្តោ ច ហោតិ អវិរឡទន្តោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អភេជ្ជបរិសោ ហោតិ, អភេជ្ជាស្ស ហោន្តិ បរិសា, ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ … ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អភេជ្ជបរិសោ ហោតិ, អភេជ្ជាស្ស ហោន្តិ បរិសា, ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘វេភូតិយំ សហិតភេទការិំ,
ភេទប្បវឌ្ឍនវិវាទការិំ;
កលហប្បវឌ្ឍនអាកិច្ចការិំ,
សហិតានំ ភេទជននិំ ន ភណិ។
‘‘អវិវាទវឌ្ឍនករិំ សុគិរំ,
ភិន្នានុសន្ធិជននិំ អភណិ;
សហិតេហិ នន្ទតិ បមោទតិ ច។
‘‘សុគតីសុ សោ ផលវិបាកំ,
អនុភវតិ តត្ថ មោទតិ;
ទន្តា ឥធ ហោន្តិ អវិរឡា សហិតា,
ចតុរោ ទសស្ស មុខជា សុសណ្ឋិតា។
អវិភេទិយាស្ស បរិសា ភវតិ;
សមណោ ច ហោតិ វិរជោ វិមលោ,
បរិសាស្ស ហោតិ អនុគតា អចលា’’តិ។
(២៨-២៩) បហូតជិវ្ហាព្រហ្មស្សរលក្ខណានិ
២៣៦. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ អហោសិ។ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ។ បហូតជិវ្ហោ ច ហោតិ ព្រហ្មស្សរោ ច ករវីកភាណី។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អាទេយ្យវាចោ ហោតិ, អាទិយន្តិស្ស វចនំ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អាទេយ្យវាចោ ហោតិ, អាទិយន្តិស្ស វចនំ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘អក្កោសភណ្ឌនវិហេសការិំ,
ឧព្ពាធិកំ [ឧព្ពាធករំ (ស្យា.)] ពហុជនប្បមទ្ទនំ;
អពាឡ្ហំ គិរំ សោ ន ភណិ ផរុសំ,
មធុរំ ភណិ សុសំហិតំ [សុសហិតំ (ស្យា.)] សខិលំ។
វាចា សោ ឯរយតិ កណ្ណសុខា;
វាចាសុចិណ្ណផលមនុភវិ,
សគ្គេសុ វេទយថ [វេទយតិ (?) ដីកា ឱលោកេតព្ពា] បុញ្ញផលំ។
‘‘វេទិត្វា សោ សុចរិតស្ស ផលំ,
ព្រហ្មស្សរត្តមិធមជ្ឈគមា;
ជិវ្ហាស្ស ហោតិ វិបុលា បុថុលា,
អាទេយ្យវាក្យវចនោ ភវតិ។
‘‘គិហិនោបិ ឥជ្ឈតិ យថា ភណតោ,
អថ ចេ បព្ពជតិ សោ មនុជោ;
ពហុនោ ពហុំ សុភណិតំ ភណតោ’’តិ។
(៣០) សីហហនុលក្ខណំ
២៣៨. ‘‘យម្បិ , ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ អហោសិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា អហោសិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា…បេ.… សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភតិ, សីហហនុ ហោតិ។
‘‘សោ តេន លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី…បេ.… រាជា សមានោ កិំ លភតិ? អប្បធំសិយោ ហោតិ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ… ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? អប្បធំសិយោ ហោតិ អព្ភន្តរេហិ វា ពាហិរេហិ វា បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ, រាគេន វា ទោសេន វា មោហេន វា សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘ន សម្ផប្បលាបំ ន មុទ្ធតំ [ពុទ្ធតន្តិ (ក.)],
អវិកិណ្ណវចនព្យប្បថោ អហោសិ;
អហិតមបិ ច អបនុទិ,
ហិតមបិ ច ពហុជនសុខញ្ច អភណិ។
‘‘តំ កត្វា ឥតោ ចុតោ ទិវមុបបជ្ជិ,
សុកតផលវិបាកមនុភោសិ;
ចវិយ បុនរិធាគតោ សមានោ,
ទ្វិទុគមវរតរហនុត្តមលត្ថ។
‘‘រាជា ហោតិ សុទុប្បធំសិយោ,
មនុជិន្ទោ មនុជាធិបតិ មហានុភាវោ;
សុរវរតរោរិវ ឥន្ទោ។
‘‘គន្ធព្ពាសុរយក្ខរក្ខសេភិ [សុរសក្ករក្ខសេភិ (ស្យា.)],
តថត្តោ យទិ ភវតិ តថាវិធោ,
ឥធ ទិសា ច បដិទិសា ច វិទិសា ចា’’តិ។
(៣១-៣២) សមទន្តសុសុក្កទាឋាលក្ខណានិ
២៤០. ‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុរិមំ ជាតិំ បុរិមំ ភវំ បុរិមំ និកេតំ បុព្ពេ មនុស្សភូតោ សមានោ មិច្ឆាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេសិ, តុលាកូដ កំសកូដ មានកូដ ឧក្កោដន វញ្ចន និកតិ សាចិយោគ ឆេទន វធ ពន្ធន វិបរាមោស អាលោប សហសាការា [សាហសាការា (សី. ស្យា. បី.)] បដិវិរតោ អហោសិ។ សោ តស្ស កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ សោ តត្ថ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហាតិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន ទិព្ពេន សុខេន ទិព្ពេន យសេន ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ ទិព្ពេហិ រសេហិ ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ។ សោ តតោ ចុតោ ឥត្ថត្តំ អាគតោ សមានោ ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតិ, សមទន្តោ ច ហោតិ សុសុក្កទាឋោ ច។
‘‘សោ តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ។ តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ករតនំ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនំ មណិរតនំ ឥត្ថិរតនំ គហបតិរតនំ បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ។ បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា។ សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អខិលមនិមិត្តមកណ្ដកំ ឥទ្ធំ ផីតំ ខេមំ សិវំ និរព្ពុទំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ។ រាជា សមានោ កិំ លភតិ? សុចិបរិវារោ ហោតិ សុចិស្ស ហោន្តិ បរិវារា ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា គណកមហាមត្តា អនីកដ្ឋា ទោវារិកា អមច្ចា បារិសជ្ជា រាជានោ ភោគិយា កុមារា។ រាជា សមានោ ឥទំ លភតិ។
‘‘សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ។ ពុទ្ធោ សមានោ កិំ លភតិ? សុចិបរិវារោ ហោតិ, សុចិស្ស ហោន្តិ បរិវារា, ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ទេវា មនុស្សា អសុរា នាគា គន្ធព្ពា។ ពុទ្ធោ សមានោ ឥទំ លភតិ’’។ ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច។
‘‘មិច្ឆាជីវញ្ច អវស្សជិ សមេន វុត្តិំ,
សុចិនា សោ ជនយិត្ថ ធម្មិកេន;
ហិតមបិ ច ពហុជនសុខញ្ច អចរិ។
‘‘សគ្គេ វេទយតិ នរោ សុខប្ផលានិ,
ករិត្វា និបុណេភិ វិទូហិ សព្ភិ;
វណ្ណិតានិ តិទិវបុរវរសមោ,
អភិរមតិ រតិខិឌ្ឌាសមង្គី។
ចវិត្វាន សុកតផលវិបាកំ;
សេសកេន បដិលភតិ លបនជំ,
សមមបិ សុចិសុសុក្កំ [លទ្ធាន មនុស្សកំ ភវំ តតោ ចវិយ, បុន សុកតផលវិបាកសេសកេន; បដិលភតិ លបនជំ សមមបិ, សុចិ ច សុវិសុទ្ធសុសុក្កំ (ស្យា.)]។
‘‘តំ វេយ្យញ្ជនិកា សមាគតា ពហវោ,
ព្យាកំសុ និបុណសម្មតា មនុជា;
សុចិជនបរិវារគណោ ភវតិ,
ទិជសមសុក្កសុចិសោភនទន្តោ។
‘‘រញ្ញោ ហោតិ ពហុជនោ,
សុចិបរិវារោ មហតិំ មហិំ អនុសាសតោ;
ហិតមបិ ច ពហុជនសុខញ្ច ចរន្តិ។
‘‘អថ ចេ បព្ពជតិ ភវតិ វិបាបោ,
សមណោ សមិតរជោ វិវដ្ដច្ឆទោ;
វិគតទរថកិលមថោ,
ឥមមបិ ច បរមបិ ច [ឥមម្បិ ច បរម្បិ ច (បី.), បរំបិ បរមំបិ ច (ស្យា.)] បស្សតិ លោកំ។
‘‘តស្សោវាទករា ពហុគិហី ច បព្ពជិតា ច,
អសុចិំ គរហិតំ ធុនន្តិ បាបំ;
ស ហិ សុចិភិ បរិវុតោ ភវតិ,
មលខិលកលិកិលេសេ បនុទេហី’’តិ [តស្សោវាទករា ពហុគិហី ច, បព្ពជិតា ច អសុចិវិគរហិត; បនុទិបាបស្ស ហិ សុចិភិបរិវុតោ, ភវតិ មលខិលកកិលេសេ បនុទេតិ (ស្យា.)]។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
លក្ខណសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ។