៩. បោដ្ឋបាទសុត្តំ

៩. បោដ្ឋបាទសុត្តំ

បោដ្ឋបាទបរិព្ពាជកវត្ថុ

៤០៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ តិំសមត្តេហិ បរិព្ពាជកសតេហិ។ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។

៤០៧. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អតិប្បគោ ខោ តាវ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ។ យំនូនាហំ យេន សមយប្បវាទកោ តិន្ទុកាចីរោ ឯកសាលកោ មល្លិកាយ អារាមោ, យេន បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ។ អថ ខោ ភគវា យេន សមយប្បវាទកោ តិន្ទុកាចីរោ ឯកសាលកោ មល្លិកាយ អារាមោ តេនុបសង្កមិ។

៤០៨. តេន ខោ បន សមយេន បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ និសិន្នោ ហោតិ ឧន្នាទិនិយា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាយ អនេកវិហិតំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តិយា។ សេយ្យថិទំ – រាជកថំ ចោរកថំ មហាមត្តកថំ សេនាកថំ ភយកថំ យុទ្ធកថំ អន្នកថំ បានកថំ វត្ថកថំ សយនកថំ មាលាកថំ គន្ធកថំ ញាតិកថំ យានកថំ គាមកថំ និគមកថំ នគរកថំ ជនបទកថំ ឥត្ថិកថំ សូរកថំ វិសិខាកថំ កុម្ភដ្ឋានកថំ បុព្ពបេតកថំ នានត្តកថំ លោកក្ខាយិកំ សមុទ្ទក្ខាយិកំ ឥតិភវាភវកថំ ឥតិ វា។

៤០៩. អទ្ទសា ខោ បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ; ទិស្វាន សកំ បរិសំ សណ្ឋបេសិ – ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ ហោន្តុ, មា ភោន្តោ សទ្ទមកត្ថ។ អយំ សមណោ គោតមោ អាគច្ឆតិ។ អប្បសទ្ទកាមោ ខោ សោ អាយស្មា អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទី។ អប្បេវ នាម អប្បសទ្ទំ បរិសំ វិទិត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ តេ បរិព្ពាជកា តុណ្ហី អហេសុំ។

៤១០. អថ ខោ ភគវា យេន បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ តេនុបសង្កមិ។ អថ ខោ បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតុ ខោ, ភន្តេ, ភគវា។ ស្វាគតំ, ភន្តេ, ភគវតោ។ ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ បរិយាយមកាសិ, យទិទំ ឥធាគមនាយ។ និសីទតុ, ភន្តេ, ភគវា, ឥទំ អាសនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ។

និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ។ បោដ្ឋបាទោបិ ខោ បរិព្ពាជកោ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ បោដ្ឋបាទំ បរិព្ពាជកំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កាយ នុត្ថ [កាយ នោត្ថ (ស្យា. ក.)], បោដ្ឋបាទ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ?

អភិសញ្ញានិរោធកថា

៤១១. ឯវំ វុត្តេ បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តិដ្ឋតេសា, ភន្តេ, កថា, យាយ មយំ ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា។ នេសា, ភន្តេ, កថា ភគវតោ ទុល្លភា ភវិស្សតិ បច្ឆាបិ សវនាយ។ បុរិមានិ, ភន្តេ, ទិវសានិ បុរិមតរានិ, នានាតិត្ថិយានំ សមណព្រាហ្មណានំ កោតូហលសាលាយ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អភិសញ្ញានិរោធេ កថា ឧទបាទិ – ‘កថំ នុ ខោ, ភោ, អភិសញ្ញានិរោធោ ហោតី’តិ? តត្រេកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘អហេតូ អប្បច្ចយា បុរិសស្ស សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបិ។ យស្មិំ សមយេ ឧប្បជ្ជន្តិ, សញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ យស្មិំ សមយេ និរុជ្ឈន្តិ, អសញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតី’តិ។ ឥត្ថេកេ អភិសញ្ញានិរោធំ បញ្ញបេន្តិ។

‘‘តមញ្ញោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ បន មេតំ [ន ខោ នាមេតំ (សី. បី.)], ភោ, ឯវំ ភវិស្សតិ។ សញ្ញា ហិ, ភោ, បុរិសស្ស អត្តា។ សា ច ខោ ឧបេតិបិ អបេតិបិ។ យស្មិំ សមយេ ឧបេតិ, សញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ យស្មិំ សមយេ អបេតិ, អសញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតី’តិ។ ឥត្ថេកេ អភិសញ្ញានិរោធំ បញ្ញបេន្តិ។

‘‘តមញ្ញោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ បន មេតំ, ភោ, ឯវំ ភវិស្សតិ។ សន្តិ ហិ, ភោ, សមណព្រាហ្មណា មហិទ្ធិកា មហានុភាវា។ តេ ឥមស្ស បុរិសស្ស សញ្ញំ ឧបកឌ្ឍន្តិបិ អបកឌ្ឍន្តិបិ។ យស្មិំ សមយេ ឧបកឌ្ឍន្តិ, សញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ យស្មិំ សមយេ អបកឌ្ឍន្តិ, អសញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតី’តិ។ ឥត្ថេកេ អភិសញ្ញានិរោធំ បញ្ញបេន្តិ។

‘‘តមញ្ញោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ បន មេតំ, ភោ, ឯវំ ភវិស្សតិ។ សន្តិ ហិ, ភោ, ទេវតា មហិទ្ធិកា មហានុភាវា។ តា ឥមស្ស បុរិសស្ស សញ្ញំ ឧបកឌ្ឍន្តិបិ អបកឌ្ឍន្តិបិ។ យស្មិំ សមយេ ឧបកឌ្ឍន្តិ, សញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ យស្មិំ សមយេ អបកឌ្ឍន្តិ, អសញ្ញី តស្មិំ សមយេ ហោតី’តិ។ ឥត្ថេកេ អភិសញ្ញានិរោធំ បញ្ញបេន្តិ។

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ អារព្ភ សតិ ឧទបាទិ – ‘អហោ នូន ភគវា, អហោ នូន សុគតោ, យោ ឥមេសំ ធម្មានំ សុកុសលោ’តិ។ ភគវា, ភន្តេ, កុសលោ, ភគវា បកតញ្ញូ អភិសញ្ញានិរោធស្ស។ កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, អភិសញ្ញានិរោធោ ហោតី’’តិ?

សហេតុកសញ្ញុប្បាទនិរោធកថា

៤១២. ‘‘តត្រ , បោដ្ឋបាទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘អហេតូ អប្បច្ចយា បុរិសស្ស សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបី’តិ, អាទិតោវ តេសំ អបរទ្ធំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សហេតូ ហិ, បោដ្ឋបាទ, សប្បច្ចយា បុរិសស្ស សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបិ។ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ’’។

៤១៣. ‘‘កា ច សិក្ខា’’តិ? ភគវា អវោច – ‘‘ឥធ, បោដ្ឋបាទ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ.… (យថា ១៩០-២១២ អនុច្ឆេទេសុ, ឯវំ វិត្ថារេតព្ពំ)។ ឯវំ ខោ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ…បេ.… តស្សិមេ បញ្ចនីវរណេ បហីនេ អត្តនិ សមនុបស្សតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ។ សោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ, សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា កាមសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ វិវេកជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, វិវេកជបីតិសុខសុខុម-សច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយំ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា វិវេកជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ សមាធិជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ , សមាធិជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ, តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា សមាធិជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ ឧបេក្ខាសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, ឧបេក្ខាសុខសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា ឧបេក្ខាសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ អទុក្ខមសុខសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, អទុក្ខមសុខសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា រូបសញ្ញា [បុរិមសញ្ញា (ក.)], សា និរុជ្ឈតិ។ អាកាសានញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, អាកាសានញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា អាកាសានញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

‘‘បុន ចបរំ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ តស្ស យា បុរិមា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញា, សា និរុជ្ឈតិ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញា តស្មិំ សមយេ ហោតិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសុខុមសច្ចសញ្ញីយេវ តស្មិំ សមយេ ហោតិ។ ឯវម្បិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតិ។ អយម្បិ សិក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។

៤១៤. ‘‘យតោ ខោ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ ឥធ សកសញ្ញី ហោតិ, សោ តតោ អមុត្រ តតោ អមុត្រ អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតិ។ តស្ស សញ្ញគ្គេ ឋិតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ចេតយមានស្ស មេ បាបិយោ, អចេតយមានស្ស មេ សេយ្យោ។ អហញ្ចេវ ខោ បន ចេតេយ្យំ, អភិសង្ខរេយ្យំ, ឥមា ច មេ សញ្ញា និរុជ្ឈេយ្យុំ, អញ្ញា ច ឱឡារិកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ; យំនូនាហំ ន ចេវ ចេតេយ្យំ ន ច អភិសង្ខរេយ្យ’ន្តិ។ សោ ន ចេវ ចេតេតិ, ន ច អភិសង្ខរោតិ។ តស្ស អចេតយតោ អនភិសង្ខរោតោ តា ចេវ សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ, អញ្ញា ច ឱឡារិកា សញ្ញា ន ឧប្បជ្ជន្តិ។ សោ និរោធំ ផុសតិ។ ឯវំ ខោ, បោដ្ឋបាទ, អនុបុព្ពាភិសញ្ញានិរោធ-សម្បជាន-សមាបត្តិ ហោតិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, អបិ នុ តេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបា អនុបុព្ពាភិសញ្ញានិរោធ-សម្បជាន-សមាបត្តិ សុតបុព្ពា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ។ ឯវំ ខោ អហំ , ភន្តេ, ភគវតោ ភាសិតំ អាជានាមិ – ‘យតោ ខោ, បោដ្ឋបាទ, ភិក្ខុ ឥធ សកសញ្ញី ហោតិ, សោ តតោ អមុត្រ តតោ អមុត្រ អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតិ, តស្ស សញ្ញគ្គេ ឋិតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘ចេតយមានស្ស មេ បាបិយោ, អចេតយមានស្ស មេ សេយ្យោ។ អហញ្ចេវ ខោ បន ចេតេយ្យំ អភិសង្ខរេយ្យំ, ឥមា ច មេ សញ្ញា និរុជ្ឈេយ្យុំ, អញ្ញា ច ឱឡារិកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ; យំនូនាហំ ន ចេវ ចេតេយ្យំ, ន ច អភិសង្ខរេយ្យ’’ន្តិ។ សោ ន ចេវ ចេតេតិ, ន ចាភិសង្ខរោតិ, តស្ស អចេតយតោ អនភិសង្ខរោតោ តា ចេវ សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ, អញ្ញា ច ឱឡារិកា សញ្ញា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ។ សោ និរោធំ ផុសតិ។ ឯវំ ខោ, បោដ្ឋបាទ, អនុបុព្ពាភិសញ្ញានិរោធ-សម្បជាន-សមាបត្តិ ហោតី’’’តិ។ ‘‘ឯវំ, បោដ្ឋបាទា’’តិ។

៤១៥. ‘‘ឯកញ្ញេវ នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវា សញ្ញគ្គំ បញ្ញបេតិ, ឧទាហុ បុថូបិ សញ្ញគ្គេ បញ្ញបេតី’’តិ? ‘‘ឯកម្បិ ខោ អហំ, បោដ្ឋបាទ, សញ្ញគ្គំ បញ្ញបេមិ, បុថូបិ សញ្ញគ្គេ បញ្ញបេមី’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, ភគវា ឯកម្បិ សញ្ញគ្គំ បញ្ញបេតិ, បុថូបិ សញ្ញគ្គេ បញ្ញបេតី’’តិ? ‘‘យថា យថា ខោ, បោដ្ឋបាទ, និរោធំ ផុសតិ, តថា តថាហំ សញ្ញគ្គំ បញ្ញបេមិ។ ឯវំ ខោ អហំ, បោដ្ឋបាទ, ឯកម្បិ សញ្ញគ្គំ បញ្ញបេមិ, បុថូបិ សញ្ញគ្គេ បញ្ញបេមី’’តិ។

៤១៦. ‘‘សញ្ញា នុ ខោ, ភន្តេ, បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណំ, ឧទាហុ ញាណំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា សញ្ញា, ឧទាហុ សញ្ញា ច ញាណញ្ច អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ? ‘‘សញ្ញា ខោ, បោដ្ឋបាទ, បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណំ, សញ្ញុប្បាទា ច បន ញាណុប្បាទោ ហោតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឥទប្បច្ចយា កិរ មេ ញាណំ ឧទបាទី’តិ។ ឥមិនា ខោ ឯតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ – យថា សញ្ញា បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណំ, សញ្ញុប្បាទា ច បន ញាណុប្បាទោ ហោតី’’តិ។

សញ្ញាអត្តកថា

៤១៧. ‘‘សញ្ញា នុ ខោ, ភន្តេ, បុរិសស្ស អត្តា, ឧទាហុ អញ្ញា សញ្ញា អញ្ញោ អត្តា’’តិ? ‘‘កំ បន ត្វំ, បោដ្ឋបាទ, អត្តានំ បច្ចេសី’’តិ ? ‘‘ឱឡារិកំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្តានំ បច្ចេមិ រូបិំ ចាតុមហាភូតិកំ កពឡីការាហារភក្ខ’’ន្តិ [កពឡីការភក្ខន្តិ (ស្យា. ក.)]។ ‘‘ឱឡារិកោ ច ហិ តេ, បោដ្ឋបាទ, អត្តា អភវិស្ស រូបី ចាតុមហាភូតិកោ កពឡីការាហារភក្ខោ។ ឯវំ សន្តំ ខោ តេ, បោដ្ឋបាទ, អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តទមិនាបេតំ, បោដ្ឋបាទ , បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តិដ្ឋតេវ សាយំ [តិដ្ឋតេវាយំ (សី. បី.)], បោដ្ឋបាទ, ឱឡារិកោ អត្តា រូបី ចាតុមហាភូតិកោ កពឡីការាហារភក្ខោ, អថ ឥមស្ស បុរិសស្ស អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមិនា ខោ ឯតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា’’តិ។

៤១៨. ‘‘មនោមយំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្តានំ បច្ចេមិ សព្ពង្គបច្ចង្គិំ អហីនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ។ ‘‘មនោមយោ ច ហិ តេ, បោដ្ឋបាទ, អត្តា អភវិស្ស សព្ពង្គបច្ចង្គី អហីនិន្ទ្រិយោ, ឯវំ សន្តម្បិ ខោ តេ, បោដ្ឋបាទ, អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តទមិនាបេតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តិដ្ឋតេវ សាយំ, បោដ្ឋបាទ, មនោមយោ អត្តា សព្ពង្គបច្ចង្គី អហីនិន្ទ្រិយោ, អថ ឥមស្ស បុរិសស្ស អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា’’តិ។

៤១៩. ‘‘អរូបិំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្តានំ បច្ចេមិ សញ្ញាមយ’’ន្តិ។ ‘‘អរូបី ច ហិ តេ, បោដ្ឋបាទ, អត្តា អភវិស្ស សញ្ញាមយោ, ឯវំ សន្តម្បិ ខោ តេ, បោដ្ឋបាទ, អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តទមិនាបេតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា។ តិដ្ឋតេវ សាយំ, បោដ្ឋបាទ, អរូបី អត្តា សញ្ញាមយោ, អថ ឥមស្ស បុរិសស្ស អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, បោដ្ឋបាទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតិ អញ្ញោ អត្តា’’តិ។

៤២០. ‘‘សក្កា បនេតំ, ភន្តេ, មយា ញាតុំ – ‘សញ្ញា បុរិសស្ស អត្តា’តិ វា ‘អញ្ញាវ សញ្ញា អញ្ញោ អត្តាតិ វា’តិ? ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ ឯតំ [ឯវំ (ក.)], បោដ្ឋបាទ, តយា អញ្ញទិដ្ឋិកេន អញ្ញខន្តិកេន អញ្ញរុចិកេន អញ្ញត្រាយោគេន អញ្ញត្រាចរិយកេន – ‘សញ្ញា បុរិសស្ស អត្តា’តិ វា, ‘អញ្ញាវ សញ្ញា អញ្ញោ អត្តាតិ វា’’’តិ។

‘‘សចេ តំ, ភន្តេ, មយា ទុជ្ជានំ អញ្ញទិដ្ឋិកេន អញ្ញខន្តិកេន អញ្ញរុចិកេន អញ្ញត្រាយោគេន អញ្ញត្រាចរិយកេន – ‘សញ្ញា បុរិសស្ស អត្តា’តិ វា, ‘អញ្ញាវ សញ្ញា អញ្ញោ អត្តា’តិ វា; ‘កិំ បន, ភន្តេ, សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ? អព្យាកតំ ខោ ឯតំ, បោដ្ឋបាទ, មយា – ‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ។

‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា អព្យាកតំ – ‘អសស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ។

‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ‘អន្តវា លោកោ…បេ.… ‘អនន្តវា លោកោ … ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ… ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ… ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘ឯតម្បិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា អព្យាកតំ – ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ។

‘‘កស្មា បនេតំ, ភន្តេ, ភគវតា អព្យាកត’’ន្តិ? ‘‘ន ហេតំ, បោដ្ឋបាទ, អត្ថសំហិតំ ន ធម្មសំហិតំ នាទិព្រហ្មចរិយកំ, ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, តស្មា ឯតំ មយា អព្យាកត’’ន្តិ។

‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ភគវតា ព្យាកត’’ន្តិ? ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ព្យាកតំ។ អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ព្យាកតំ។ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ព្យាកតំ។ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ព្យាកត’’ន្តិ។

‘‘កស្មា បនេតំ, ភន្តេ, ភគវតា ព្យាកត’’ន្តិ? ‘‘ឯតញ្ហិ, បោដ្ឋបាទ, អត្ថសំហិតំ, ឯតំ ធម្មសំហិតំ, ឯតំ អាទិព្រហ្មចរិយកំ, ឯតំ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ; តស្មា ឯតំ មយា ព្យាកត’’ន្តិ។ ‘‘ឯវមេតំ, ភគវា, ឯវមេតំ, សុគត ។ យស្សទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ។

៤២១. អថ ខោ តេ បរិព្ពាជកា អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ បោដ្ឋបាទំ បរិព្ពាជកំ សមន្តតោ វាចា [វាចាយ (ស្យា. ក.)] សន្និតោទកេន សញ្ឈព្ភរិមកំសុ – ‘‘ឯវមេវ បនាយំ ភវំ បោដ្ឋបាទោ យញ្ញទេវ សមណោ គោតមោ ភាសតិ, តំ តទេវស្ស អព្ភនុមោទតិ – ‘ឯវមេតំ ភគវា ឯវមេតំ, សុគតា’តិ។ ន ខោ បន មយំ កិញ្ចិ [កញ្ចិ (បី.)] សមណស្ស គោតមស្ស ឯកំសិកំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាម – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា, ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ វា, ‘អន្តវា លោកោ’តិ វា, ‘អនន្តវា លោកោ’តិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ វា , ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ។

ឯវំ វុត្តេ បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ តេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភោ, ន កិញ្ចិ សមណស្ស គោតមស្ស ឯកំសិកំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា, ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ វា…បេ.… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា; អបិ ច សមណោ គោតមោ ភូតំ តច្ឆំ តថំ បដិបទំ បញ្ញបេតិ ធម្មដ្ឋិតតំ ធម្មនិយាមតំ។ ភូតំ ខោ បន តច្ឆំ តថំ បដិបទំ បញ្ញបេន្តស្ស ធម្មដ្ឋិតតំ ធម្មនិយាមតំ, កថញ្ហិ នាម មាទិសោ វិញ្ញូ សមណស្ស គោតមស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទេយ្យា’’តិ?

ចិត្តហត្ថិសារិបុត្តបោដ្ឋបាទវត្ថុ

៤២២. អថ ខោ ទ្វីហតីហស្ស អច្ចយេន ចិត្តោ ច ហត្ថិសារិបុត្តោ បោដ្ឋបាទោ ច បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ បោដ្ឋបាទោ បន បរិព្ពាជកោ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តទា មំ, ភន្តេ, តេ បរិព្ពាជកា អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ សមន្តតោ វាចាសន្និតោទកេន សញ្ឈព្ភរិមកំសុ – ‘ឯវមេវ បនាយំ ភវំ បោដ្ឋបាទោ យញ្ញទេវ សមណោ គោតមោ ភាសតិ, តំ តទេវស្ស អព្ភនុមោទតិ – ‘ឯវមេតំ ភគវា ឯវមេតំ សុគតា’’តិ។ ន ខោ បន មយំ កិញ្ចិ សមណស្ស គោតមស្ស ឯកំសិកំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាម – ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ វា, ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ វា, ‘‘អន្តវា លោកោ’’តិ វា, ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ វា, ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ វា, ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ វា, ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា, ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា, ‘‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា, ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា’តិ។ ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, តេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោចំ – ‘អហម្បិ ខោ, ភោ, ន កិញ្ចិ សមណស្ស គោតមស្ស ឯកំសិកំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ វា, ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ វា…បេ.… ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា; អបិ ច សមណោ គោតមោ ភូតំ តច្ឆំ តថំ បដិបទំ បញ្ញបេតិ ធម្មដ្ឋិតតំ ធម្មនិយាមតំ។ ភូតំ ខោ បន តច្ឆំ តថំ បដិបទំ បញ្ញបេន្តស្ស ធម្មដ្ឋិតតំ ធម្មនិយាមតំ, កថញ្ហិ នាម មាទិសោ វិញ្ញូ សមណស្ស គោតមស្ស សុភាសិតំ សុភាសិតតោ នាព្ភនុមោទេយ្យា’’តិ?

៤២៣. ‘‘សព្ពេវ ខោ ឯតេ, បោដ្ឋបាទ, បរិព្ពាជកា អន្ធា អចក្ខុកា; ត្វំយេវ នេសំ ឯកោ ចក្ខុមា។ ឯកំសិកាបិ ហិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា; អនេកំសិកាបិ ហិ ខោ , បោដ្ឋបាទ, មយា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា។

‘‘កតមេ ច តេ, បោដ្ឋបាទ, មយា អនេកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា? ‘សស្សតោ លោកោ’តិ [លោកោតិ វា (សី. ក.)] ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា អនេកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ; ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ [លោកោតិ វា (សី. ក.)] ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា អនេកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ; ‘អន្តវា លោកោ’តិ [លោកោតិ វា (សី. ក.)] ខោ បោដ្ឋបាទ…បេ.… ‘អនន្តវា លោកោ’តិ [លោកោតិ វា (សី. ក.)] ខោ បោដ្ឋបាទ… ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិ ខោ បោដ្ឋបាទ… ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ ខោ បោដ្ឋបាទ… ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ បោដ្ឋបាទ… ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ បោដ្ឋបាទ… ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ បោដ្ឋបាទ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា អនេកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ។

‘‘កស្មា ច តេ, បោដ្ឋបាទ, មយា អនេកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា? ន ហេតេ, បោដ្ឋបាទ, អត្ថសំហិតា ន ធម្មសំហិតា ន អាទិព្រហ្មចរិយកា ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ។ តស្មា តេ មយា អនេកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា’’។

ឯកំសិកធម្មោ

៤២៤. ‘‘កតមេ ច តេ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ។ អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ។ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ។ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ខោ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកោ ធម្មោ ទេសិតោ បញ្ញត្តោ។

‘‘កស្មា ច តេ, បោដ្ឋបាទ, មយា ឯកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា? ឯតេ, បោដ្ឋបាទ, អត្ថសំហិតា , ឯតេ ធម្មសំហិតា, ឯតេ អាទិព្រហ្មចរិយកា ឯតេ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ។ តស្មា តេ មយា ឯកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា។

៤២៥. ‘‘សន្តិ, បោដ្ឋបាទ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ។ ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមិ – ‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ? តេ ចេ មេ ឯវំ បុដ្ឋា ‘អាមា’តិ បដិជានន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកន្តសុខំ លោកំ ជានំ បស្សំ វិហរថា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកំ វា រត្តិំ ឯកំ វា ទិវសំ ឧបឌ្ឍំ វា រត្តិំ ឧបឌ្ឍំ វា ទិវសំ ឯកន្តសុខិំ អត្តានំ សញ្ជានាថា’តិ [សម្បជានាថាតិ (សី. ស្យា. ក.)]? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ជានាថ – ‘‘អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ យា តា ទេវតា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា, តាសំ ភាសមានានំ សទ្ទំ សុណាថ – ‘‘សុប្បដិបន្នាត្ថ, មារិសា, ឧជុប្បដិបន្នាត្ថ, មារិសា, ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយ; មយម្បិ ហិ, មារិសា, ឯវំបដិបន្នា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

៤២៦. ‘‘សេយ្យថាបិ, បោដ្ឋបាទ, បុរិសោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ យា ឥមស្មិំ ជនបទេ ជនបទកល្យាណី, តំ ឥច្ឆាមិ តំ កាមេមី’តិ។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ជនបទកល្យាណិំ ឥច្ឆសិ កាមេសិ, ជានាសិ តំ ជនបទកល្យាណិំ ខត្តិយី វា ព្រាហ្មណី វា វេស្សី វា សុទ្ទី វា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘នោ’តិ វទេយ្យ។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស , យំ ត្វំ ជនបទកល្យាណិំ ឥច្ឆសិ កាមេសិ, ជានាសិ តំ ជនបទកល្យាណិំ ឯវំនាមា ឯវំគោត្តាតិ វា, ទីឃា វា រស្សា វា មជ្ឈិមា វា កាឡី វា សាមា វា មង្គុរច្ឆវី វាតិ, អមុកស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា នគរេ វា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘នោ’តិ វទេយ្យ។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ន ជានាសិ ន បស្សសិ, តំ ត្វំ ឥច្ឆសិ កាមេសី’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘អាមា’តិ វទេយ្យ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ , បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, បោដ្ឋបាទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ។ ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមិ – ‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’’តិ? តេ ចេ មេ ឯវំ បុដ្ឋា ‘អាមា’តិ បដិជានន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកន្តសុខំ លោកំ ជានំ បស្សំ វិហរថា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកំ វា រត្តិំ ឯកំ វា ទិវសំ ឧបឌ្ឍំ វា រត្តិំ ឧបឌ្ឍំ វា ទិវសំ ឯកន្តសុខិំ អត្តានំ សញ្ជានាថា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ជានាថ – ‘‘អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ យា តា ទេវតា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា, តាសំ ភាសមានានំ សទ្ទំ សុណាថ – ‘‘សុប្បដិបន្នាត្ថ, មារិសា, ឧជុប្បដិបន្នាត្ថ, មារិសា, ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយ; មយម្បិ ហិ, មារិសា, ឯវំបដិបន្នា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា’’’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

៤២៧. ‘‘សេយ្យថាបិ, បោដ្ឋបាទ, បុរិសោ ចាតុមហាបថេ និស្សេណិំ ករេយ្យ បាសាទស្ស អារោហណាយ។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យស្ស ត្វំ [យំ ត្វំ (សី. ក.)] បាសាទស្ស អារោហណាយ និស្សេណិំ ករោសិ, ជានាសិ តំ បាសាទំ បុរត្ថិមាយ វា ទិសាយ ទក្ខិណាយ វា ទិសាយ បច្ឆិមាយ វា ទិសាយ ឧត្តរាយ វា ទិសាយ ឧច្ចោ វា នីចោ វា មជ្ឈិមោ វា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘នោ’តិ វទេយ្យ។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យំ ត្វំ ន ជានាសិ ន បស្សសិ, តស្ស ត្វំ បាសាទស្ស អារោហណាយ និស្សេណិំ ករោសី’តិ? ឥតិ បុដ្ឋោ ‘អាមា’តិ វទេយ្យ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, បោដ្ឋបាទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ។ ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមិ – ‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ ? តេ ចេ មេ ឯវំ បុដ្ឋា ‘អាមា’តិ បដិជានន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកន្តសុខំ លោកំ ជានំ បស្សំ វិហរថា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯកំ វា រត្តិំ ឯកំ វា ទិវសំ ឧបឌ្ឍំ វា រត្តិំ ឧបឌ្ឍំ វា ទិវសំ ឯកន្តសុខិំ អត្តានំ សញ្ជានាថា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។ ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ជានាថ អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘នោ’តិ វទន្តិ។

‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ យា តា ទេវតា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា’ តាសំ ទេវតានំ ភាសមានានំ សទ្ទំ សុណាថ- ‘‘សុប្បដិបន្នាត្ថ, មារិសា, ឧជុប្បដិបន្នាត្ថ , មារិសា, ឯកន្តសុខស្ស លោកស្ស សច្ឆិកិរិយាយ; មយម្បិ ហិ, មារិសា, ឯវំ បដិបន្នា ឯកន្តសុខំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ? ឥតិ បុដ្ឋា ‘‘នោ’’តិ វទន្តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

តយោ អត្តបដិលាភា

៤២៨. ‘‘តយោ ខោ មេ, បោដ្ឋបាទ, អត្តបដិលាភា – ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ, មនោមយោ អត្តបដិលាភោ, អរូបោ អត្តបដិលាភោ។ កតមោ ច, បោដ្ឋបាទ, ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ? រូបី ចាតុមហាភូតិកោ កពឡីការាហារភក្ខោ [កពឡីការភក្ខោ (ស្យា. ក.)], អយំ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ។ កតមោ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ? រូបី មនោមយោ សព្ពង្គបច្ចង្គី អហីនិន្ទ្រិយោ, អយំ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ។ កតមោ អរូបោ អត្តបដិលាភោ? អរូបី សញ្ញាមយោ, អយំ អរូបោ អត្តបដិលាភោ។

៤២៩. ‘‘ឱឡារិកស្សបិ ខោ អហំ, បោដ្ឋបាទ, អត្តបដិលាភស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេមិ – យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថាតិ។ សិយា ខោ បន តេ, បោដ្ឋបាទ, ឯវមស្ស – សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, ទុក្ខោ ច ខោ វិហារោតិ, ន ខោ បនេតំ, បោដ្ឋបាទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ។ សំកិលេសិកា ចេវ ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ច ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, បាមុជ្ជំ ចេវ ភវិស្សតិ បីតិ ច បស្សទ្ធិ ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សុខោ ច វិហារោ។

៤៣០. ‘‘មនោមយស្សបិ ខោ អហំ, បោដ្ឋបាទ, អត្តបដិលាភស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេមិ យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថាតិ ។ សិយា ខោ បន តេ, បោដ្ឋបាទ, ឯវមស្ស – ‘សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, ទុក្ខោ ច ខោ វិហារោ’តិ, ន ខោ បនេតំ, បោដ្ឋបាទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ។ សំកិលេសិកា ចេវ ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ច ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ , បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, បាមុជ្ជំ ចេវ ភវិស្សតិ បីតិ ច បស្សទ្ធិ ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សុខោ ច វិហារោ។

៤៣១. ‘‘អរូបស្សបិ ខោ អហំ, បោដ្ឋបាទ, អត្តបដិលាភស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេមិ យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ , បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថាតិ។ សិយា ខោ បន តេ, បោដ្ឋបាទ, ឯវមស្ស – ‘សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, ទុក្ខោ ច ខោ វិហារោ’តិ, ន ខោ បនេតំ , បោដ្ឋបាទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ។ សំកិលេសិកា ចេវ ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ច ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ, បាមុជ្ជំ ចេវ ភវិស្សតិ បីតិ ច បស្សទ្ធិ ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សុខោ ច វិហារោ។

៤៣២. ‘‘បរេ ចេ, បោដ្ឋបាទ, អម្ហេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កតមោ បន សោ, អាវុសោ , ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស តុម្ហេ បហានាយ ធម្មំ ទេសេថ, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ, តេសំ មយំ ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករេយ្យាម – ‘អយំ វា សោ, អាវុសោ, ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស មយំ បហានាយ ធម្មំ ទេសេម, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។

៤៣៣. ‘‘បរេ ចេ, បោដ្ឋបាទ, អម្ហេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កតមោ បន សោ, អាវុសោ, មនោមយោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស តុម្ហេ បហានាយ ធម្មំ ទេសេថ, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ? តេសំ មយំ ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករេយ្យាម – ‘អយំ វា សោ, អាវុសោ, មនោមយោ អត្តបដិលាភោ យស្ស មយំ បហានាយ ធម្មំ ទេសេម, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ , បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។

៤៣៤. ‘‘បរេ ចេ, បោដ្ឋបាទ, អម្ហេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កតមោ បន សោ, អាវុសោ, អរូបោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស តុម្ហេ បហានាយ ធម្មំ ទេសេថ , យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ, តេសំ មយំ ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករេយ្យាម – ‘អយំ វា សោ, អាវុសោ, អរូបោ អត្តបដិលាភោ យស្ស មយំ បហានាយ ធម្មំ ទេសេម, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

៤៣៥. ‘‘សេយ្យថាបិ, បោដ្ឋបាទ, បុរិសោ និស្សេណិំ ករេយ្យ បាសាទស្ស អារោហណាយ តស្សេវ បាសាទស្ស ហេដ្ឋា។ តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អម្ភោ បុរិស, យស្ស ត្វំ បាសាទស្ស អារោហណាយ និស្សេណិំ ករោសិ, ជានាសិ តំ បាសាទំ, បុរត្ថិមាយ វា ទិសាយ ទក្ខិណាយ វា ទិសាយ បច្ឆិមាយ វា ទិសាយ ឧត្តរាយ វា ទិសាយ ឧច្ចោ វា នីចោ វា មជ្ឈិមោ វា’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អយំ វា សោ, អាវុសោ, បាសាទោ, យស្សាហំ អារោហណាយ និស្សេណិំ ករោមិ, តស្សេវ បាសាទស្ស ហេដ្ឋា’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ តស្ស បុរិសស្ស សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

៤៣៦. ‘‘ឯវមេវ ខោ, បោដ្ឋបាទ, បរេ ចេ អម្ហេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កតមោ បន សោ, អាវុសោ, ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ…បេ.… កតមោ បន សោ, អាវុសោ, មនោមយោ អត្តបដិលាភោ…បេ.… កតមោ បន សោ, អាវុសោ, អរូបោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស តុម្ហេ បហានាយ ធម្មំ ទេសេថ, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ, តេសំ មយំ ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករេយ្យាម – ‘អយំ វា សោ, អាវុសោ, អរូបោ អត្តបដិលាភោ, យស្ស មយំ បហានាយ ធម្មំ ទេសេម, យថាបដិបន្នានំ វោ សំកិលេសិកា ធម្មា បហីយិស្សន្តិ, វោទានិយា ធម្មា អភិវឌ្ឍិស្សន្តិ, បញ្ញាបារិបូរិំ វេបុល្លត្តញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, បោដ្ឋបាទ, ននុ ឯវំ សន្តេ សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភន្តេ, ឯវំ សន្តេ សប្បាដិហីរកតំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតី’’តិ។

៤៣៧. ឯវំ វុត្តេ ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យស្មិំ, ភន្តេ, សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃស្ស តស្មិំ សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃោ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ; ឱឡារិកោ វាស្ស អត្តបដិលាភោ តស្មិំ សមយេ សច្ចោ ហោតិ។ យស្មិំ, ភន្តេ, សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃស្ស តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃោ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ; មនោមយោ វាស្ស អត្តបដិលាភោ តស្មិំ សមយេ សច្ចោ ហោតិ។ យស្មិំ, ភន្តេ, សមយេ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃស្ស តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, មោឃោ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ; អរូបោ វាស្ស អត្តបដិលាភោ តស្មិំ សមយេ សច្ចោ ហោតី’’តិ។

‘‘យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន អរូបោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ ; ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន អរូបោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; មនោមយោ អត្តបដិលាភោត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន មនោមយោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; អរូបោ អត្តបដិលាភោត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។

៤៣៨. ‘‘សចេ តំ, ចិត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘អហោសិ ត្វំ អតីតមទ្ធានំ, ន ត្វំ នាហោសិ; ភវិស្សសិ ត្វំ អនាគតមទ្ធានំ, ន ត្វំ ន ភវិស្សសិ; អត្ថិ ត្វំ ឯតរហិ, ន ត្វំ នត្ថី’តិ, ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, ចិត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ?

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘អហោសិ ត្វំ អតីតមទ្ធានំ, ន ត្វំ ន អហោសិ; ភវិស្សសិ ត្វំ អនាគតមទ្ធានំ, ន ត្វំ ន ភវិស្សសិ; អត្ថិ ត្វំ ឯតរហិ, ន ត្វំ នត្ថី’តិ។ ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘អហោសាហំ អតីតមទ្ធានំ, នាហំ ន អហោសិំ; ភវិស្សាមហំ អនាគតមទ្ធានំ, នាហំ ន ភវិស្សាមិ; អត្ថាហំ ឯតរហិ, នាហំ នត្ថី’តិ។ ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ។

‘‘សចេ បន តំ, ចិត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ តេ អហោសិ អតីតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ [ស្វេវ (សី. បី.), សោយេវ (ស្យា.)] តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អនាគតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ? យោ [យោ វា (បី.)] តេ ភវិស្សតិ អនាគតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ? យោ [យោ វា (បី.)] តេ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នោ អត្តបដិលាភោ, សោវ [សោ ច (ក.)] តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ អនាគតោ’តិ។ ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, ចិត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ?

‘‘សចេ បន មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ តេ អហោសិ អតីតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អនាគតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ។ យោ តេ ភវិស្សតិ អនាគតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ។ យោ តេ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នោ អត្តបដិលាភោ, សោវ តេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ អនាគតោ’តិ។ ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘យោ មេ អហោសិ អតីតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ មេ អត្តបដិលាភោ តស្មិំ សមយេ សច្ចោ អហោសិ, មោឃោ អនាគតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ។ យោ មេ ភវិស្សតិ អនាគតោ អត្តបដិលាភោ, សោវ មេ អត្តបដិលាភោ តស្មិំ សមយេ សច្ចោ ភវិស្សតិ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ។ យោ មេ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នោ អត្តបដិលាភោ, សោវ មេ អត្តបដិលាភោ សច្ចោ, មោឃោ អតីតោ, មោឃោ អនាគតោ’តិ។ ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ។

៤៣៩. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ចិត្ត, យស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន អរូបោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ។ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ…បេ.… យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន មនោមយោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; អរូបោ អត្តបដិលាភោ ត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។

៤៤០. ‘‘សេយ្យថាបិ, ចិត្ត, គវា ខីរំ, ខីរម្ហា ទធិ, ទធិម្ហា នវនីតំ, នវនីតម្ហា សប្បិ, សប្បិម្ហា សប្បិមណ្ឌោ។ យស្មិំ សមយេ ខីរំ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ទធីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន នវនីតន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន សប្បីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន សប្បិមណ្ឌោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; ខីរំ ត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ យស្មិំ សមយេ ទធិ ហោតិ…បេ.… នវនីតំ ហោតិ… សប្បិ ហោតិ… សប្បិមណ្ឌោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ខីរន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន ទធីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន នវនីតន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន សប្បីតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; សប្បិមណ្ឌោ ត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ ឯវមេវ ខោ, ចិត្ត, យស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ…បេ.… យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ…បេ.… យស្មិំ, ចិត្ត, សមយេ អរូបោ អត្តបដិលាភោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ន មនោមយោ អត្តបដិលាភោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ; អរូបោ អត្តបដិលាភោ ត្វេវ តស្មិំ សមយេ សង្ខំ គច្ឆតិ។ ឥមា ខោ ចិត្ត, លោកសមញ្ញា លោកនិរុត្តិយោ លោកវោហារា លោកបញ្ញត្តិយោ , យាហិ តថាគតោ វោហរតិ អបរាមស’’ន្តិ។

៤៤១. ឯវំ វុត្តេ, បោដ្ឋបាទោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ។ ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។

ចិត្តហត្ថិសារិបុត្តឧបសម្បទា

៤៤២. ចិត្តោ បន ហត្ថិសារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ; អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ។ ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ។

៤៤៣. អលត្ថ ខោ ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ។ អចិរូបសម្បន្នោ ខោ បនាយស្មា ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ន ចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ – អព្ភញ្ញាសិ។ អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ អរហតំ អហោសីតិ។

បោដ្ឋបាទសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ។