៧. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកំ
១. បឋមភាណវារោ
ឆសក្យបព្ពជ្ជាកថា
៣៣០. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា អនុបិយាយំ វិហរតិ, អនុបិយំ នាម មល្លានំ និគមោ។ តេន ខោ បន សមយេន អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ។ តេន ខោ បន សមយេន មហានាមោ ច សក្កោ អនុរុទ្ធោ ច សក្កោ ទ្វេភាតិកា ហោន្តិ។ អនុរុទ្ធោ សក្កោ សុខុមាលោ ហោតិ។ តស្ស តយោ បាសាទា ហោន្តិ – ឯកោ ហេមន្តិកោ, ឯកោ គិម្ហិកោ, ឯកោ វស្សិកោ។ សោ វស្សិកេ បាសាទេ ចត្តារោ មាសេ វស្សិកេ បាសាទេ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ (សី.) និប្បុរិសេហិ តូរិយេហិ បរិចារយមានោ បរិចារិយមានោ (ក.) ន ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱរោហតិ។ អថ ខោ មហានាមស្ស សក្កស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឯតរហិ ខោ អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ។ អម្ហាកញ្ច បន កុលា នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។ យំនូនាហំ វា បព្ពជេយ្យំ, អនុរុទ្ធោ វា’’តិ។ អថ ខោ មហានាមោ សក្កោ យេន អនុរុទ្ធោ សក្កោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ, តាត អនុរុទ្ធ, អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ។ អម្ហាកញ្ច បន កុលា នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។ តេន ហិ ត្វំ វា បព្ពជ, អហំ វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ។ ‘‘អហំ ខោ សុខុមាលោ, នាហំ សក្កោមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ ត្វំ បព្ពជាហី’’តិ។ ‘‘ឯហិ ខោ តេ, តាត អនុរុទ្ធ, ឃរាវាសត្ថំ អនុសាសិស្សាមិ។ បឋមំ ខេត្តំ កសាបេតព្ពំ។ កសាបេត្វា វបាបេតព្ពំ។ វបាបេត្វា ឧទកំ អភិនេតព្ពំ។ ឧទកំ អភិនេត្វា ឧទកំ និន្នេតព្ពំ។ ឧទកំ និន្នេត្វា និទ្ធាបេតព្ពំ។ និទ្ធាបេត្វា និឌ្ឌហេតព្ពំ, និឌ្ឌហេត្វា (សី.) លវាបេតព្ពំ។ លវាបេត្វា ឧព្ពាហាបេតព្ពំ។ ឧព្ពាហាបេត្វា បុញ្ជំ ការាបេតព្ពំ។ បុញ្ជំ ការាបេត្វា មទ្ទាបេតព្ពំ។ មទ្ទាបេត្វា បលាលានិ ឧទ្ធរាបេតព្ពានិ។ បលាលានិ ឧទ្ធរាបេត្វា ភុសិកា ឧទ្ធរាបេតព្ពា។ ភុសិកំ ឧទ្ធរាបេត្វា ឱបុនាបេតព្ពំ ឱផុនាបេតព្ពំ (ស្យា. ក.), ឱផុណាបេតព្ពំ (យោជនា)។ ឱបុនាបេត្វា អតិហរាបេតព្ពំ។ អតិហរាបេត្វា អាយតិម្បិ វស្សំ ឯវមេវ កាតព្ពំ, អាយតិម្បិ វស្សំ ឯវមេវ កាតព្ព’’ន្តិ។ ‘‘ន កម្មា ខីយន្តិ? ន កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយតិ? កទា កម្មា ខីយិស្សន្តិ? កទា កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយិស្សតិ? កទា មយំ អប្បោស្សុក្កា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេស្សាមា’’តិ? ‘‘ន ហិ, តាត អនុរុទ្ធ, កម្មា ខីយន្តិ។ ន កម្មានំ អន្តោ បញ្ញាយតិ។ អខីណេវ កម្មេ បិតរោ ច បិតាមហា ច កាលង្កតា’’តិ។ ‘‘តេន ហិ ត្វញ្ញេវ ឃរាវាសត្ថេន ឧបជានាហិ។ អហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ។
អថ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ យេន មាតា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អម្ម, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ អនុជានាហិ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘តុម្ហេ ខោ មេ, តាត អនុរុទ្ធ, ទ្វេ បុត្តា បិយា មនាបា អប្បដិកូលា។ មរណេនបិ វោ អកាមកា វិនា ភវិស្សាមិ។ កិំ បនាហំ តុម្ហេ ជីវន្តេ អនុជានិស្សាមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ…បេ.… តតិយម្បិ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អម្ម, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ អនុជានាហិ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ ឥមស្ស អនន្តរំ កេសុចិ បោត្ថកេសុ ឯវម្បិ បាឋោ ទិស្សតិ –- ‘‘ឯវំ វុត្តេ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា ឯវមាហ ‘សចេ តាត អនុរុទ្ធ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’’តិ។ តេន ខោ បន សមយេន ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ។ សោ ច អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស សហាយោ ហោតិ។ អថ ខោ អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស មាតា – ‘អយំ ខោ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា សក្យានំ រជ្ជំ ការេតិ; អនុរុទ្ធស្ស សក្កស្ស សហាយោ; សោ ន ឧស្សហតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុ’ន្តិ – អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ, តាត អនុរុទ្ធ, ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’តិ។ អថ ខោ អនុរុទ្ធោ សក្កោ យេន ភទ្ទិយោ សក្យរាជា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភទ្ទិយំ សក្យរាជានំ ឯតទវោច – ‘‘មម ខោ, សម្ម, បព្ពជ្ជា តវ បដិពទ្ធា’’តិ។ ‘‘សចេ តេ, សម្ម, បព្ពជ្ជា មម បដិពទ្ធា វា អប្បដិពទ្ធា វា សា ហោតុ, អហំ តយា; យថា សុខំ បព្ពជាហី’’តិ។ ‘‘ឯហិ, សម្ម, ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។ ‘‘នាហំ, សម្ម, សក្កោមិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុន្តិ ។ យំ តេ សក្កា អញ្ញំ មយា កាតុំ, ក្យាហំ ត្យាហំ (សី. ស្យា.) ករិស្សាមិ។ ត្វំ បព្ពជាហី’’តិ។ ‘‘មាតា ខោ មំ, សម្ម, ឯវមាហ – ‘សចេ, តាត អនុរុទ្ធ, ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, ឯវំ ត្វម្បិ បព្ពជាហី’’’តិ។ ‘‘ភាសិតា ខោ បន តេ, សម្ម, ឯសា វាចា។ សចេ តេ, សម្ម, បព្ពជ្ជា មម បដិពទ្ធា វា, អប្បដិពទ្ធា វា សា ហោតុ, អហំ តយា; យថា សុខំ បព្ពជាហី’’តិ។ ‘‘ឯហិ, សម្ម, ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។
តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា សច្ចវាទិនោ ហោន្តិ, សច្ចបដិញ្ញា។ អថ ខោ ភទ្ទិយោ សក្យរាជា អនុរុទ្ធំ សក្កំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តវស្សានិ។ សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។ ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, សត្តវស្សានិ។ នាហំ សក្កោមិ សត្តវស្សានិ អាគមេតុ’’ន្តិ។ ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, ឆវស្សានិ…បេ.… បញ្ចវស្សានិ… ចត្តារិ វស្សានិ… តីណិ វស្សានិ… ទ្វេ វស្សានិ… ឯកំ វស្សំ។ ឯកស្ស វស្សស្ស អច្ចយេន ឧភោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។ ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, ឯកវស្សំ។ នាហំ សក្កោមិ ឯកំ វស្សំ អាគមេតុ’’ន្តិ។ ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តមាសេ។ សត្តន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ឧភោបិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។ ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, សត្តមាសា។ នាហំ សក្កោមិ សត្តមាសេ អាគមេតុ’’ន្តិ។ ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, ឆ មាសេ…បេ.… បញ្ច មាសេ… ចត្តារោ មាសេ… តយោ មាសេ… ទ្វេ មាសេ… ឯកំ មាសំ… អឌ្ឍមាសំ។ អឌ្ឍមាសស្ស អច្ចយេន ឧភោបិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ។ ‘‘អតិចិរំ, សម្ម, អឌ្ឍមាសោ។ នាហំ សក្កោមិ អឌ្ឍមាសំ អាគមេតុ’’ន្តិ។ ‘‘អាគមេហិ, សម្ម, សត្តាហំ យាវាហំ បុត្តេ ច ភាតរោ ច រជ្ជំ និយ្យាទេមី’’តិ។ ‘‘ន ចិរំ, សម្ម, សត្តាហោ, អាគមេស្សាមី’’តិ។
៣៣១. អថ ខោ ភទ្ទិយោ ច សក្យរាជា អនុរុទ្ធោ ច អានន្ទោ ច ភគុ ច កិមិលោ ច ទេវទត្តោ ច, ឧបាលិកប្បកេន សត្តមា, យថា បុរេ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ ឧយ្យានភូមិំ និយ្យន្តិ, ឯវមេវ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និយ្យិំសុ។ តេ ទូរំ គន្ត្វា សេនំ និវត្តាបេត្វា បរវិសយំ ឱក្កមិត្វា អាភរណំ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេន ភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ឧបាលិំ កប្បកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ហន្ទ, ភណេ ឧបាលិ, និវត្តស្សុ; អលំ តេ ឯត្តកំ ជីវិកាយា’’តិ។ អថ ខោ ឧបាលិស្ស កប្បកស្ស និវត្តន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ មំ។ ឥមេ ហិ នាម សក្យកុមារា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សន្តិ។ កិមង្គ កិមង្គ (សី.) បនាហ’’ន្តិ។ ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា តំ ភណ្ឌំ រុក្ខេ អាលគ្គេត្វា ‘យោ បស្សតិ, ទិន្នំយេវ ហរតូ’តិ វត្វា យេន តេ សក្យកុមារា តេនុបសង្កមិ។ អទ្ទសាសុំ ខោ តេ សក្យកុមារា ឧបាលិំ កប្បកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ឧបាលិំ កប្បកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិស្ស, ភណេ ឧបាលិ, និវត្តេសី’’តិ? ‘‘ឥធ មេ, អយ្យបុត្តា, និវត្តន្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ មំ។ ឥមេ ហិ នាម សក្យកុមារា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សន្តិ។ កិមង្គ បនាហ’ន្តិ។ សោ ខោ អហំ, អយ្យបុត្តា, ភណ្ឌិកំ មុញ្ចិត្វា តំ ភណ្ឌំ រុក្ខេ អាលគ្គេត្វា ‘យោ បស្សតិ, ទិន្នញ្ញេវ ហរតូ’តិ វត្វា តតោម្ហិ បដិនិវត្តោ’’តិ។ ‘‘សុដ្ឋុ, ភណេ ឧបាលិ, អកាសិ យម្បិ ន និវត្តោ យំ និវត្តោ (សី.), យំ បន និវត្តោ (ស្យា.)។ ចណ្ឌា ខោ សាកិយា; ឥមិនា កុមារា និប្បាតិតាតិ ឃាតាបេយ្យុម្បិ ត’’ន្តិ។
អថ ខោ សក្យកុមារា ឧបាលិំ កប្បកំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ សក្យកុមារា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘មយំ, ភន្តេ, សាកិយា នាម មានស្សិនោ។ អយំ , ភន្តេ, ឧបាលិ កប្បកោ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ បរិចារកោ។ ឥមំ ភគវា បឋមំ បព្ពាជេតុ។ ឥមស្ស មយំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ករិស្សាម។ ឯវំ អម្ហាកំ សាកិយានំ សាកិយមានោ និម្មានាយិស្សតី’’តិ និម្មាទយិស្សតីតិ (សី.), និម្មានិយិស្សតីតិ (ស្យា.)។
អថ ខោ ភគវា ឧបាលិំ កប្បកំ បឋមំ បព្ពាជេសិ, បច្ឆា តេ សក្យកុមារេ។ អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ តេនេវ អន្តរវស្សេន តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកាសិ។ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុំ ឧប្បាទេសិ។ អាយស្មា អានន្ទោ សោតាបត្តិផលំ សច្ឆាកាសិ។ ទេវទត្តោ បោថុជ្ជនិកំ ឥទ្ធិំ អភិនិប្ផាទេសិ។
៣៣២. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ភទ្ទិយោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ។ អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, ភទ្ទិយោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ។ និស្សំសយំ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មា ភទ្ទិយោ អនភិរតោវ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ។ តំយេវ វា បុរិមំ រជ្ជសុខំ សមនុស្សរន្តោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ។
អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន ភទ្ទិយំ ភិក្ខុំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’’តិ ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ភទ្ទិយោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ភទ្ទិយំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាមន្តេតី’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ភទ្ទិយំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភទ្ទិយ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘កិំ បន ត្វំ, ភទ្ទិយ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’’ន្តិ? ‘‘បុព្ពេ មេ, ភន្តេ, រញ្ញោ សតោបិ អន្តោបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ អន្តេបុរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, អន្តោបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ នគរេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, អន្តោបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ពហិបិ ជនបទេ រក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ។ សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, ឯវំ រក្ខិតោបិ គោបិតោបិ សន្តោ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ វិហរាមិ។ ឯតរហិ ខោ បន អហំ ឯកោ, ភន្តេ, អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភីតោ អនុព្ពិគ្គោ អនុស្សង្កី អនុត្រស្តោ អប្បោស្សុក្កោ បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ មិគភូតេន ចេតសា វិហរាមីតិ។ ឥមំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេមិ – ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’’ន្តិ។ អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
ឧទា. ២០ ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា, ឥតិ ភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ;
តំ វិគតភយំ សុខិំ អសោកំ, ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយា’’តិ។
ទេវទត្តវត្ថុ
៣៣៣. អថ ខោ ភគវា អនុបិយាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន កោសម្ពី តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន កោសម្ពី តទវសរិ។ តត្រ សុទំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ។ អថ ខោ ទេវទត្តស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘កំ នុ ខោ អហំ បសាទេយ្យំ, យស្មិំ មេ បសន្នេ ពហុលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ? អថ ខោ ទេវទត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ តរុណោ ចេវ អាយតិំ ភទ្ទោ ច។ យំនូនាហំ អជាតសត្តុំ កុមារំ បសាទេយ្យំ។ តស្មិំ មេ បសន្នេ ពហុលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ។
អថ ខោ ទេវទត្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន រាជគហំ តេន បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន យេន រាជគហំ តទវសរិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ សកវណ្ណំ បដិសំហរិត្វា កុមារកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា អហិមេខលិកាយ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស ឧច្ឆង្គេ ឧច្ចង្កេ (ស្យា.) បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ ភីតោ អហោសិ, ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘ភាយសិ មំ ត្វំ កុមារា’’តិ? ‘‘អាម, ភាយាមិ។ កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ ទេវទត្តោ’’តិ។ ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, ភន្តេ, អយ្យោ ទេវទត្តោ, ឥង្ឃ សកេនេវ វណ្ណេន បាតុភវស្សូ’’តិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ កុមារកវណ្ណំ បដិសំហរិត្វា សង្ឃាដិបត្តចីវរធរោ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ។ អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ ទេវទត្តស្ស ឥមិនា ឥទ្ធិបាដិហារិយេន អភិប្បសន្នោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយតិ។ អថ ខោ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ ។ សហ ចិត្តុប្បាទាវ ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហាយិ។
អ. និ. ៥.១០០ តេន ខោ បន សមយេន កកុធោ នាម កោឡិយបុត្តោ, អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឧបដ្ឋាកោ, អធុនា កាលង្កតោ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ។ តស្ស ឯវរូបោ អត្តភាវប្បដិលាភោ ហោតិ – សេយ្យថាបិ នាម ទ្វេ វា តីណិ វា មាគធកានិ មាគធិកានិ (ស្យា.) គាមក្ខេត្តានិ។ សោ តេន អត្តភាវប្បដិលាភេន នេវ អត្តានំ ន បរំ ព្យាពាធេតិ។ អថ ខោ កកុធោ ទេវបុត្តោ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ កកុធោ ទេវបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស បរិយាទិណ្ណចិត្តស្ស (ក.) ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – ‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’តិ។ សហ ចិត្តុប្បាទាវ ភន្តេ, ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហីនោ’’តិ។ ឥទមវោច កកុធោ ទេវបុត្តោ។ ឥទំ វត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិ។
អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ , ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កកុធោ នាម, ភន្តេ, កោឡិយបុត្តោ មម ឧបដ្ឋាកោ អធុនា កាលង្កតោ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ។ តស្ស ឯវរូបោ អត្តភាវប្បដិលាភោ – សេយ្យថាបិ នាម ទ្វេ វា តីណិ វា មាគធកានិ គាមក្ខេត្តានិ។ សោ តេន អត្តភាវប្បដិលាភេន នេវ អត្តានំ ន បរំ ព្យាពាធេតិ។ អថ ខោ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, លាភសក្ការសិលោកេន អភិភូតស្ស បរិយាទិន្នចិត្តស្ស ឯវរូបំ ឥច្ឆាគតំ ឧប្បជ្ជិ – អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមីតិ។ សហ ចិត្តុប្បាទាវ ភន្តេ, ទេវទត្តោ តស្សា ឥទ្ធិយា បរិហីនោ’តិ។ ឥទមវោច, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ។ ឥទំ វត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយី’’តិ។
‘‘កិំ បន តេ, មោគ្គល្លាន, កកុធោ ទេវបុត្តោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ? យំ កិញ្ចិ កកុធោ ទេវបុត្តោ ភាសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា’’តិ? ‘‘ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ច មេ, ភន្តេ, កកុធោ ទេវបុត្តោ។ យំ កិញ្ចិ កកុធោ ទេវបុត្តោ ភាសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា’’តិ។ ‘‘រក្ខស្សេតំ, មោគ្គល្លាន, វាចំ។ រក្ខស្សេតំ, មោគ្គល្លាន, វាចំ។ ឥទានិ សោ មោឃបុរិសោ អត្តនាវ អត្តានំ បាតុករិស្សតិ។
បញ្ចសត្ថុកថា
៣៣៤. អ. និ. ៥.១០០ ‘‘បញ្ចិមេ , មោគ្គល្លាន, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ។ កតមេ បញ្ច? ‘‘ឥធ, មោគ្គល្លាន, ឯកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ បច្ចាសិំសតិ (សី. ស្យា.)។
‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធាជីវោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធោ មេ អាជីវោ បរិយោទាតោ អសំកិលិដ្ឋោ’តិ ច។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធាជីវោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធោ មេ អាជីវោ បរិយោទាតោ អសំកិលិដ្ឋោ’តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ ន មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា អាជីវតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ អាជីវតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ។
‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធធម្មទេសនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធា មេ ធម្មទេសនា បរិយោទាតា អសំកិលិដ្ឋា’តិ ច ។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធធម្មទេសនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធា មេ ធម្មទេសនា បរិយោទាតា អសំកិលិដ្ឋា’តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា ធម្មទេសនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ធម្មទេសនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ។
‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ វេយ្យាករណំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ វេយ្យាករណំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា វេយ្យាករណតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ វេយ្យាករណតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ។
‘‘បុន ចបរំ, មោគ្គល្លាន, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ថារំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតីតិ។ ឥមេ ខោ, មោគ្គល្លាន, បញ្ច សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ។
‘‘អហំ ខោ បន, មោគ្គល្លាន, បរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ ន ច មំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ។ បរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ ន ច មំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមី’’តិ។
៣៣៥. អថ ខោ ភគវា កោសម្ពិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន រាជគហំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន រាជគហំ តទវសរិ។ តត្រ សុទំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេវទត្តស្ស, ភន្តេ, អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ; បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយតី’’តិ។ ‘‘មា, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកំ បិហយិត្ថ។ យាវកីវញ្ច, ភិក្ខវេ , ទេវទត្តស្ស អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គមិស្សតិ , បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយិស្សតិ, ហានិយេវ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ វុឌ្ឍិ។
‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្ស នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យុំ, ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, កុក្កុរោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចណ្ឌតរោ អស្ស, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យាវកីវញ្ច ទេវទត្តស្ស អជាតសត្តុ កុមារោ បញ្ចហិ រថសតេហិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គមិស្សតិ, បញ្ច ច ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារោ អភិហរីយិស្សតិ, ហានិយេវ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ វុឌ្ឍិ។
សំ. និ. ២.១៨៤; អ. និ. ៤.៦៨ ‘‘អត្តវធាយ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កទលី អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ។
‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, វេឡុ អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ។
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នឡោ អត្តវធាយ ផលំ ទេតិ, បរាភវាយ ផលំ ទេតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ ។
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អស្សតរី អត្តវធាយ គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរាភវាយ គព្ភំ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តវធាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទិ, បរាភវាយ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការសិលោកោ ឧទបាទី’’តិ។
សំ. និ. ១.១៨៣, ១.២.១៨៤, នេត្តិ. ៩០ ‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;
សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ។
បឋមភាណវារោ និដ្ឋិតោ។
២. ទុតិយភាណវារោ
បកាសនីយកម្មំ
៣៣៦. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ សរាជិកាយ បរិសាយ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ជិណ្ណោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ។ អប្បោស្សុក្កោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និស្សជ្ជតុ។ អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ។ ‘‘អលំ, ទេវទត្ត, មា តេ រុច្ចិ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិតុ’’ន្តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ ទេវទត្តោ…បេ.… តតិយម្បិ ខោ ទេវទត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ជិណ្ណោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ។ អប្បោស្សុក្កោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និស្សជ្ជតុ។ អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ។ ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានានម្បិ ខោ អហំ, ទេវទត្ត, ភិក្ខុសង្ឃំ ន និស្សជ្ជេយ្យំ , កិំ បន តុយ្ហំ ឆវស្ស ខេឡាសកស្សា’’តិ! អថ ខោ ទេវទត្តោ – សរាជិកាយ មំ ភគវា បរិសាយ ខេឡាសកវាទេន អបសាទេតិ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេវ ឧក្កំសតីតិ – កុបិតោ អនត្តមនោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ។ អយញ្ចរហិ ទេវទត្តស្ស ភគវតិ បឋមោ អាឃាតោ អហោសិ។
អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករោតុ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពំ។ ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –
៣៣៧. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករេយ្យ – ‘‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ឯសា ញត្តិ។
‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ សង្ឃោ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ ករោតិ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ យស្សាយស្មតោ ខមតិ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មស្ស ករណំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ – សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ។
‘‘កតំ សង្ឃេន ទេវទត្តស្ស រាជគហេ បកាសនីយំ កម្មំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ។
៣៣៨. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ ត្វំ, សារិបុត្ត, ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេហី’’តិ។ ‘‘បុព្ពេ មយា, ភន្តេ, ទេវទត្តស្ស រាជគហេ វណ្ណោ ភាសិតោ – ‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’តិ។ កថាហំ, ភន្តេ, ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេមី’’តិ? ‘‘ននុ តយា, សារិបុត្ត, ភូតោយេវ ទេវទត្តស្ស រាជគហេ វណ្ណោ ភាសិតោ – ‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’’’ តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ ត្វំ, សារិបុត្ត, ភូតំយេវ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេហី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។
អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ សារិបុត្តំ សម្មន្នតុ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ។ បឋមំ សារិបុត្តោ យាចិតព្ពោ។ យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –
‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ សម្មន្នេយ្យ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ឯសា ញត្តិ។
‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ សង្ឃោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ សម្មន្នតិ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ យស្សាយស្មតោ ខមតិ, អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សម្មុតិ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ, យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ – សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ។
‘‘សម្មតោ សង្ឃេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេតុំ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’តិ។ ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ។
សម្មតោ ច អាយស្មា សារិបុត្តោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ បវិសិត្វា ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសេសិ – ‘‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ។ តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឧសូយកា ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការំ ឧសូយន្តី’’តិ។ យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន ខោ ឥទំ ឱរកំ ភវិស្សតិ យថា ភគវា ទេវទត្តំ រាជគហេ បកាសាបេតី’’តិ។
អជាតសត្តុកុមារវត្ថុ
៣៣៩. អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន អជាតសត្តុ កុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘បុព្ពេ ខោ, កុមារ, មនុស្សា ទីឃាយុកា, ឯតរហិ អប្បាយុកា។ ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ ត្វំ កុមារោវ សមានោ កាលំ ករេយ្យាសិ។ តេន ហិ ត្វំ, កុមារ, បិតរំ ហន្ត្វា រាជា ហោហិ។ អហំ ភគវន្តំ ហន្ត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ។
អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ – អយ្យោ ខោ ទេវទត្តោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, ជានេយ្យាសិ អយ្យោ ទេវទត្តោតិ – ឩរុយា បោត្ថនិកំ ពន្ធិត្វា ទិវា ទិវស្ស ទិវា ទិវសស្ស (ក.) ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ សហសា អន្តេបុរំ បាវិសិ។ អទ្ទសាសុំ ខោ អន្តេបុរេ ឧបចារកា មហាមត្តា អជាតសត្តុំ កុមារំ ទិវា ទិវស្ស ភីតំ ឧព្ពិគ្គំ ឧស្សង្កិំ ឧត្រស្តំ សហសា អន្តេបុរំ បវិសន្តំ; ទិស្វាន អគ្គហេសុំ។ តេ វិចិនន្តា ឩរុយា បោត្ថនិកំ ពទ្ធំ ពន្ធំ (ក.) ទិស្វាន អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិំ ត្វំ, កុមារ, កត្តុកាមោសី’’តិ? ‘‘បិតរម្ហិ ហន្តុកាមោ’’តិ។ ‘‘កេនាសិ ឧស្សាហិតោ’’តិ? ‘‘អយ្យេន ទេវទត្តេនា’’តិ។ ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ច, សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’’តិ។ ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា។ ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ។ កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ចា’’តិ។ ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ។ ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា។ រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ។ យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’’តិ។
អថ ខោ តេ មហាមត្តា អជាតសត្តុំ កុមារំ អាទាយ យេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ តេនុបសង្កមិំសុ , ឧបសង្កមិត្វា រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ ។ ‘‘កថំ, ភណេ, មហាមត្តេហិ មតិ កតា’’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, ទេវ, មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ច, សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’តិ។ ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា។ ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ។ កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ទេវទត្តោ ចា’តិ។ ឯកច្ចេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ។ ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា។ រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ។ យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’’’តិ។ ‘‘កិំ, ភណេ, ករិស្សតិ ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា? ននុ ភគវតា បដិកច្ចេវ ទេវទត្តោ រាជគហេ បកាសាបិតោ – ‘បុព្ពេ ទេវទត្តស្ស អញ្ញា បកតិ អហោសិ, ឥទានិ អញ្ញា បកតិ។ យំ ទេវទត្តោ ករេយ្យ កាយេន វាចាយ, ន តេន ពុទ្ធោ វា ធម្មោ វា សង្ឃោ វា ទដ្ឋព្ពោ, ទេវទត្តោវ តេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? តត្ថ យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘កុមារោ ច ហន្តព្ពោ ទេវទត្តោ ច; សព្ពេ ច ភិក្ខូ ហន្តព្ពា’តិ; តេ អដ្ឋានេ អកាសិ។ យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា; ន ភិក្ខូ កិញ្ចិ អបរជ្ឈន្តិ; កុមារោ ច ហន្តព្ពោ ទេវទត្តោ ចា’តិ; តេ នីចេ ឋានេ ឋបេសិ។ យេ តេ មហាមត្តា ឯវំ មតិំ អកំសុ – ‘ន កុមារោ ច ហន្តព្ពោ, ន ទេវទត្តោ; ន ភិក្ខូ ហន្តព្ពា; រញ្ញោ អារោចេតព្ពំ; យថា រាជា វក្ខតិ តថា ករិស្សាមា’តិ; តេ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេសិ។ អថ ខោ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស មំ ត្វំ, កុមារ, ហន្តុកាមោសី’’តិ? ‘‘រជ្ជេនាម្ហិ, ទេវ, អត្ថិកោ’’តិ។ ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, កុមារ, រជ្ជេន អត្ថិកោ, ឯតំ តេ រជ្ជ’’ន្តិ អជាតសត្តុស្ស កុមារស្ស រជ្ជំ និយ្យាទេសិ។
អភិមារបេសនំ
៣៤០. អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន អជាតសត្តុ កុមារោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អជាតសត្តុំ កុមារំ ឯតទវោច – ‘‘បុរិសេ, មហារាជ, អាណាបេហិ, យេ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សន្តី’’តិ។ អថ ខោ អជាតសត្តុ កុមារោ មនុស្សេ អាណាបេសិ – ‘‘យថា, ភណេ, អយ្យោ ទេវទត្តោ អាហ តថា ករេយ្យាថា’’តិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ ឯកំ បុរិសំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆាវុសោ, អមុកស្មិំ ឱកាសេ សមណោ គោតមោ វិហរតិ។ តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆា’’តិ។ តស្មិំ មគ្គេ ទ្វេ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យោ ឥមិនា មគ្គេន ឯកោ បុរិសោ អាគច្ឆតិ, តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ។ តស្មិំ មគ្គេ ចត្តារោ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន ទ្វេ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ។ តស្មិំ មគ្គេ អដ្ឋ បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន ចត្តារោ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆថា’’តិ។ តស្មិំ មគ្គេ សោឡស បុរិសេ ឋបេសិ – ‘‘យេ ឥមិនា មគ្គេន អដ្ឋ បុរិសា អាគច្ឆន្តិ, តេ ជីវិតា វោរោបេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ។
អថ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ អសិចម្មំ គហេត្វា ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ អវិទូរេ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧស្សង្កី ឧត្រស្តោ បត្ថទ្ធេន កាយេន អដ្ឋាសិ។ អទ្ទសា ខោ ភគវា តំ បុរិសំ ភីតំ ឧព្ពិគ្គំ ឧស្សង្កិំ ឧត្រស្តំ បត្ថទ្ធេន កាយេន ឋិតំ។ ទិស្វាន តំ បុរិសំ ឯតទវោច – ‘‘ឯហាវុសោ, មា ភាយី’’តិ។ អថ ខោ សោ បុរិសោ អសិចម្មំ ឯកមន្តំ ករិត្វា ធនុកលាបំ និក្ខិបិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ, អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យោហំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ ឥធូបសង្កន្តោ។ តស្ស មេ, ភន្តេ, ភគវា អច្ចយំ អច្ចយតោ បដិគ្គណ្ហាតុ អាយតិំ សំវរាយា’’តិ។ ‘‘តគ្ឃ ត្វំ, អាវុសោ, អច្ចយោ អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យំ ត្វំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ ឥធូបសង្កន្តោ។ យតោ ច ខោ ត្វំ, អាវុសោ , អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោសិ, តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាម។ វុឌ្ឍិ ហេសា, អាវុសោ, អរិយស្ស វិនយេ – យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ។
អថ ខោ ភគវា តស្ស បុរិសស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ, កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ។ យទា តំ ភគវា អញ្ញាសិ កល្លចិត្តំ, មុទុចិត្តំ, វិនីវរណចិត្តំ, ឧទគ្គចិត្តំ, បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា តំ បកាសេសិ – ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ។ សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គហេយ្យ, ឯវមេវ តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ។ អថ ខោ សោ បុរិសោ ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ។ សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ – ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មញ្ច, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។ អថ ខោ ភគវា តំ បុរិសំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ ត្វំ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាហី’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ។
អថ ខោ តេ ទ្វេ បុរិសា – កិំ នុ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ ចិរេន អាគច្ឆតីតិ – បដិបថំ គច្ឆន្តា អទ្ទសំសុ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ។ ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ តេសំ ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ…បេ.… អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ.… ឧបាសកេ នោ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតេ’’តិ។ អថ ខោ ភគវា តេ បុរិសេ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆិត្ថ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆថា’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ។
អថ ខោ តេ ចត្តារោ បុរិសា…បេ.… អថ ខោ តេ អដ្ឋ បុរិសា…បេ.… អថ ខោ តេ សោឡស បុរិសា – កិំ នុ ខោ តេ អដ្ឋ បុរិសា ចិរេន អាគច្ឆន្តីតិ – បដិបថំ គច្ឆន្តា អទ្ទសាសុំ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ។ ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ តេសំ ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ…បេ.… អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ.… ឧបាសកេ នោ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតេ’’តិ។ អថ ខោ ភគវា តេ បុរិសេ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, អាវុសោ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆិត្ថ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆថា’’តិ អញ្ញេន មគ្គេន ឧយ្យោជេសិ។
អថ ខោ សោ ឯកោ បុរិសោ យេន ទេវទត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘នាហំ, ភន្តេ, សក្កោមិ តំ ភគវន្តំ ជីវិតា វោរោបេតុំ; មហិទ្ធិកោ សោ ភគវា, មហានុភាវោ’’តិ។ ‘‘អលំ, អាវុសោ; មា ត្វំ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេសិ។ អហមេវ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមី’’តិ។
លោហិតុប្បាទកកម្មំ
៣៤១. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា គិជ្ឈកូដស្ស បព្ពតស្ស ឆាយាយំ ចង្កមតិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ គិជ្ឈកូដំ បព្ពតំ អារុហិត្វា មហតិំ សិលំ បវិជ្ឈិ – ឥមាយ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមីតិ។ ទ្វេ បព្ពតកូដា សមាគន្ត្វា តំ សិលំ សម្បដិច្ឆិំសុ។ តតោ បបតិកា ឧប្បតិត្វា ភគវតោ បាទេ រុហិរំ ឧប្បាទេសិ។ អថ ខោ ភគវា ឧទ្ធំ ឧល្លោកេត្វា ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ពហុំ តយា, មោឃបុរិស, អបុញ្ញំ បសុតំ, យំ ត្វំ ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ តថាគតស្ស រុហិរំ ឧប្បាទេសី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តេន បឋមំ អានន្តរិយំ កម្មំ ឧបចិតំ, យំ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស រុហិរំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ។
អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ – ‘‘ទេវទត្តេន កិរ ភគវតោ វធោ បយុត្តោ’’តិ។ តេ ច ភិក្ខូ ភគវតោ វិហារស្ស បរិតោ បរិតោ ចង្កមន្តិ ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា សជ្ឈាយំ ករោន្តា, ភគវតោ រក្ខាវរណគុត្តិយា។ អស្សោសិ ខោ ភគវា ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ សជ្ឈាយសទ្ទំ។ សុត្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ សោ, អានន្ទ, ឧច្ចាសទ្ទោ មហាសទ្ទោ សជ្ឈាយសទ្ទោ’’តិ? ‘‘អស្សោសុំ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខូ – ‘ទេវទត្តេន កិរ ភគវតោ វធោ បយុត្តោ’តិ។ តេ ច តេធ (សី.), ភន្តេ, ភិក្ខូ ភគវតោ វិហារស្ស បរិតោ បរិតោ ចង្កមន្តិ ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទា សជ្ឈាយំ ករោន្តា, ភគវតោ រក្ខាវរណគុត្តិយា។ សោ ឯសោ, ភគវា, ឧច្ចាសទ្ទោ មហាសទ្ទោ សជ្ឈាយសទ្ទោ’’តិ។ ‘‘តេន ហានន្ទ, មម វចនេន តេ ភិក្ខូ អាមន្តេហិ – សត្ថា អាយស្មន្តេ អាមន្តេតី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា អាយស្មន្តេ អាមន្តេតី’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ឯតទវោច –
‘‘អដ្ឋានមេតំ , ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ។ អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ។
ចូឡវ. ៣៣៤; អ. និ. ៥.១០០ ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ។ កតមេ បញ្ច? ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ នំ មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ ។ ឯវរូបំ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ថារំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ សត្ថា អបរិសុទ្ធអាជីវោ សមានោ…បេ.… អបរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ.… អបរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ.… អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ តមេនំ សាវកា ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ សត្ថា អបរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’តិ បដិជានាតិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ មយញ្ចេវ ខោ បន គិហីនំ អារោចេយ្យាម, នាស្សស្ស មនាបំ។ យំ ខោ បនស្ស អមនាបំ, កថំ ន មយំ តេន សមុទាចរេយ្យាម? សម្មន្នតិ ខោ បន ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន – យំ តុមោ ករិស្សតិ, តុមោវ តេន បញ្ញាយិស្សតី’តិ។ ឯវរូបំ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ថារំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ; ឯវរូបោ ច បន សត្ថា សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសតិ។ ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សត្ថារោ សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ។ ‘‘អហំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បរិសុទ្ធសីលោ សមានោ ‘បរិសុទ្ធសីលោម្ហី’តិ បដិជានាមិ ‘បរិសុទ្ធំ មេ សីលំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’ន្តិ ច។ ន ច មំ សាវកា សីលតោ រក្ខន្តិ; ន ចាហំ សាវកេហិ សីលតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ។ អហំ ខោ បន ភិក្ខវេ បរិសុទ្ធាជីវោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធធម្មទេសនោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធវេយ្យាករណោ សមានោ…បេ.… បរិសុទ្ធញាណទស្សនោ សមានោ ‘‘បរិសុទ្ធញាណទស្សនោម្ហី’’តិ បដិជានាមិ ‘‘បរិសុទ្ធំ មេ ញាណទស្សនំ បរិយោទាតំ អសំកិលិដ្ឋ’’ន្តិ ច, ន ច មំ សាវកា ញាណទស្សនតោ រក្ខន្តិ, ន ចាហំ សាវកេហិ ញាណទស្សនតោ រក្ខំ បច្ចាសីសាមិ។ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ។ អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ។ គច្ឆថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ។ អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ, តថាគតា’’តិ។
នាឡាគិរិបេសនំ
៣៤២. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ នាឡាគិរិ នាម ហត្ថី ចណ្ឌោ ហោតិ, មនុស្សឃាតកោ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ រាជគហំ បវិសិត្វា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថិភណ្ឌេ ឯតទវោច – ‘‘មយំ ខោ, ភណេ, រាជញាតកា នាម បដិពលា នីចដ្ឋានិយំ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេតុំ, ភត្តម្បិ វេតនម្បិ វឌ្ឍាបេតុំ។ តេន ហិ, ភណេ, យទា សមណោ គោតមោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ ហោតិ, តទា ឥមំ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មុញ្ចេត្វា ឥមំ រច្ឆំ បដិបាទេថា’’តិ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ហត្ថិភណ្ឌា ទេវទត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ។ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អថ ខោ ភគវា តំ រច្ឆំ បដិបជ្ជិ។ អទ្ទសាសុំ ខោ តេ ហត្ថិភណ្ឌា ភគវន្តំ តំ រច្ឆំ បដិបន្នំ។ ទិស្វាន នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មុញ្ចិត្វា តំ រច្ឆំ បដិបាទេសុំ។ អទ្ទសា ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន សោណ្ឌំ ឧស្សាបេត្វា បហដ្ឋកណ្ណវាលោ យេន ភគវា តេន អភិធាវិ។ អទ្ទសាសុំ ខោ តេ ភិក្ខូ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, នាឡាគិរិ ហត្ថី ចណ្ឌោ មនុស្សឃាតកោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ។ បដិក្កមតុ, ភន្តេ, ភគវា; បដិក្កមតុ សុគតោ’’តិ។ ‘‘អាគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, មា ភាយិត្ថ។ អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ។ អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ…បេ.… តតិយម្បិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, នាឡាគិរិ ហត្ថី ចណ្ឌោ មនុស្សឃាតកោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ។ បដិក្កមតុ, ភន្តេ, ភគវា; បដិក្កមតុ សុគតោ’’តិ។ ‘‘អាគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, មា ភាយិត្ថ។ អដ្ឋានមេតំ , ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ។ អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ។
តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា បាសាទេសុបិ ហម្មិយេសុបិ ឆទនេសុបិ អារុឡ្ហា អច្ឆន្តិ។ តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អភិរូបោ វត, ភោ អភិរូបោ វត ភោ គោតមោ (ស្យា. កំ.), មហាសមណោ នាគេន វិហេឋីយិស្សតី’’តិ។ យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘នចិរស្សំ វត, ភោ, នាគោ នាគេន សង្គាមេស្សតី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ មេត្តេន ចិត្តេន ផរិ។ អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ភគវតោ ភគវតា (សី.) មេត្តេន ចិត្តេន ផុដ្ឋោ ផុដោ (ក.) សោណ្ឌំ ឱរោបេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បុរតោ អដ្ឋាសិ។ អថ ខោ ភគវា ទក្ខិណេន ហត្ថេន នាឡាគិរិស្ស ហត្ថិស្ស កុម្ភំ បរាមសន្តោ នាឡាគិរិំ ហត្ថិំ ឥមាហិ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –
‘‘មា កុញ្ជរ នាគមាសទោ, ទុក្ខញ្ហិ កុញ្ជរ នាគមាសទោ;
ន ហិ នាគហតស្ស កុញ្ជរ សុគតិ, ហោតិ ឥតោ បរំ យតោ។
‘‘មា ច មទោ មា ច បមាទោ, ន ហិ បមត្តា សុគតិំ វជន្តិ តេ;
ត្វញ្ញេវ តថា ករិស្សសិ, យេន ត្វំ សុគតិំ គមិស្សសី’’តិ។
អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី សោណ្ឌាយ ភគវតោ បាទបំសូនិ គហេត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ អាកិរិត្វា បដិកុដិយោវ បដិកុដិតោ បដិសក្កិ (សី. ស្យា.) ឱសក្កិ, យាវ ភគវន្តំ អទ្ទក្ខិ។ អថ ខោ នាឡាគិរិ ហត្ថី ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា សកេ ឋានេ អដ្ឋាសិ។ តថា ទន្តោ ច បន នាឡាគិរិ ហត្ថី អហោសិ។ តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ឥមំ គាថំ គាយន្តិ –
ម. និ. ២.៣៥២; ថេរគា. ៨៧៨ ‘‘ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តិ, អង្កុសេហិ កសាហិ ច;
អទណ្ឌេន អសត្ថេន, នាគោ ទន្តោ មហេសិនា’’តិ។
មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘យាវ បាបោ អយំ ទេវទត្តោ, អលក្ខិកោ, យត្រ ហិ នាម សមណស្ស គោតមស្ស ឯវំមហិទ្ធិកស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស វធាយ បរក្កមិស្សតី’’តិ។ ទេវទត្តស្ស លាភសក្ការោ បរិហាយិ។ ភគវតោ ច លាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍិ។
បញ្ចវត្ថុយាចនកថា
៣៤៣. បាចិ. ២០៩ តេន ខោ បន សមយេន ទេវទត្តោ បរិហីនលាភសក្ការោ សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ។ មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិស្សន្តិ! កស្ស សម្បន្នំ ន មនាបំ, កស្ស សាទុំ ន រុច្ចតី’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ។ យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ.… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជិស្សតី’’តិ! ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ.… ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទេវទត្ត, សបរិសោ កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ…បេ.… វិគរហិត្វា…បេ.… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ កុលេសុ តិកភោជនំ បញ្ញបេស្សាមិ តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច – ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលាន និគ្គហាយ ; បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ, មា បាបិច្ឆា បក្ខំ និស្សាយ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុន្តិ; កុលានុទ្ទយាយ កុលានុទយតាយ (សី. ស្យា.) ច។ គណភោជនេ យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ។
បារា. ៤០៩ អថ ខោ ទេវទត្តោ យេន កោកាលិកោ កដមោទកតិស្សកោ កដមោរកតិស្សកោ (សី. ស្យា.) ខណ្ឌទេវិយា បុត្តោ សមុទ្ទទត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា កោកាលិកំ កដមោទកតិស្សកំ ខណ្ឌទេវិយា បុត្តំ សមុទ្ទទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯថ, មយំ, អាវុសោ, សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិ។ ឯវំ វុត្តេ កោកាលិកោ ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សមណោ ខោ, អាវុសោ, គោតមោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ។ កថំ មយំ សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិ? ‘‘ឯថ, មយំ, អាវុសោ, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិស្សាម – ‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស សន្តុដ្ឋស្ស សល្លេខស្ស ធុតស្ស បាសាទិកស្ស អបចយស្ស វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី។ ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា សល្លេខាយ ធុតតាយ បាសាទិកតាយ អបចយាយ វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ។ សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ បិណ្ឌបាតិកា អស្សុ; យោ និមន្តនំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ បំសុកូលិកា អស្សុ; យោ គហបតិចីវរំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ រុក្ខមូលិកា អស្សុ; យោ ឆន្នំ ឧបគច្ឆេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’តិ។ ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ សមណោ គោតមោ នានុជានិស្សតិ។ តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ ជនំ សញ្ញាបេស្សាមា’’តិ។ ‘‘សក្កា ខោ, អាវុសោ, ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមណស្ស គោតមស្ស សង្ឃភេទោ កាតុំ ចក្កភេទោ។ លូខប្បសន្នា ហិ, អាវុសោ, មនុស្សា’’តិ។
អថ ខោ ទេវទត្តោ សបរិសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ទេវទត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស សន្តុដ្ឋស្ស សល្លេខស្ស ធុតស្ស បាសាទិកស្ស អបចយស្ស វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី។ ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា សល្លេខាយ ធុតតាយ បាសាទិកតាយ អបចយាយ វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ។ សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ បិណ្ឌបាតិកា អស្សុ; យោ និមន្តនំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ បំសុកូលិកា អស្សុ; យោ គហបតិចីវរំ សាទិយេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ រុក្ខមូលិកា អស្សុ; យោ ឆន្នំ ឧបគច្ឆេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ។ យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’’តិ។ ‘‘អលំ, ទេវទត្ត។ យោ ឥច្ឆតិ, អារញ្ញិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, គាមន្តេ វិហរតុ។ យោ ឥច្ឆតិ, បិណ្ឌបាតិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, និមន្តនំ សាទិយតុ។ យោ ឥច្ឆតិ, បំសុកូលិកោ ហោតុ; យោ ឥច្ឆតិ, គហបតិចីវរំ សាទិយតុ។ អដ្ឋមាសេ ខោ មយា, ទេវទត្ត, រុក្ខមូលសេនាសនំ អនុញ្ញាតំ; តិកោដិបរិសុទ្ធំ មច្ឆមំសំ – អទិដ្ឋំ, អស្សុតំ, អបរិសង្កិត’’ន្តិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ – ន ភគវា ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ អនុជានាតីតិ – ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ សបរិសោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ។
អថ ខោ ទេវទត្តោ សបរិសោ រាជគហំ បវិសិត្វា បញ្ចហិ វត្ថូហិ ជនំ សញ្ញាបេសិ – ‘‘មយំ, អាវុសោ, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិម្ហា – ‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស…បេ.… វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី។ ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ…បេ.… វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ។ សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ…បេ.… យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’តិ។ ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ សមណោ គោតមោ នានុជានាតិ។ តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមាទាយ វត្តាមា’’តិ។
តត្ថ យេ តេ មនុស្សា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា ទុព្ពុទ្ធិនោ, តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘ឥមេ ខោ សមណា សក្យបុត្តិយា ធុតា សល្លេខវុត្តិនោ។ សមណោ បន គោតមោ ពាហុល្លិកោ ពាហុល្លាយ ចេតេតី’’តិ។ យេ បន តេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិមន្តោ, តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ ភគវតោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមិស្សតិ ចក្កភេទាយា’’តិ! អស្សោសុំ ខោ ភិក្ខូ តេសំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយន្តានំ ខិយ្យន្តានំ វិបាចេន្តានំ។ យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ.… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម ទេវទត្តោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមិស្សតិ ចក្កភេទាយា’’តិ! អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ…បេ.… ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទាយ បរក្កមសិ ចក្កភេទាយា’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ។ ‘‘អលំ, ទេវទត្ត។ មា តេ រុច្ចិ សង្ឃភេទោ។ គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ។ យោ ខោ, ទេវទត្ត, សមគ្គំ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, កប្បដ្ឋិកំ កប្បដ្ឋិតិកំ (ស្យា.) កិព្ពិសំ បសវតិ, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតិ។ យោ ច ខោ, ទេវទត្ត, ភិន្នំ សង្ឃំ សមគ្គំ ករោតិ, ព្រហ្មំ បុញ្ញំ បសវតិ, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតិ។ អលំ, ទេវទត្ត។ មា តេ រុច្ចិ សង្ឃភេទោ។ គរុកោ ខោ, ទេវទត្ត, សង្ឃភេទោ’’តិ។
ឧទា. ៤៨ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អទ្ទសា ខោ ទេវទត្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ។ ទិស្វាន យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អជ្ជតគ្គេទានាហំ , អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា, អញ្ញត្រេវ ភិក្ខុសង្ឃា, ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ។
អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ។ អទ្ទសា ខោ មំ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ។ ទិស្វាន យេនាហំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘អជ្ជតគ្គេទានាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អញ្ញត្រេវ ភគវតា, អញ្ញត្រេវ ភិក្ខុសង្ឃា, ឧបោសថំ ករិស្សាមិ សង្ឃកម្មំ ករិស្សាមី’តិ។ អជ្ជតគ្គេ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិស្សតី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –
ឧទា. ៤៨ ‘‘សុករំ សាធុនា សាធុំ, សាធុំ បាបេន ទុក្ករំ;
បាបំ បាបេន សុករំ, បាបមរិយេហិ ទុក្ករ’’ន្តិ។
ទុតិយភាណវារោ និដ្ឋិតោ។
៣. តតិយភាណវារោ
សង្ឃភេទកថា
៣៤៤. អថ ខោ ទេវទត្តោ តទហុបោសថេ ឧដ្ឋាយាសនា សលាកំ គាហេសិ – ‘‘មយំ, អាវុសោ, សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិម្ហា – ‘ភគវា, ភន្តេ, អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆស្ស…បេ.… វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី។ ឥមានិ, ភន្តេ, បញ្ច វត្ថូនិ អនេកបរិយាយេន អប្បិច្ឆតាយ…បេ.… វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ។ សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សុ; យោ គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យ…បេ.… យាវជីវំ មច្ឆមំសំ ន ខាទេយ្យុំ; យោ មច្ឆមំសំ ខាទេយ្យ, វជ្ជំ នំ ផុសេយ្យា’តិ។ ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ សមណោ គោតមោ នានុជានាតិ។ តេ មយំ ឥមេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ សមាទាយ វត្តាម។ យស្សាយស្មតោ ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ ខមន្តិ, សោ សលាកំ គណ្ហាតូ’’តិ។
តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិកា វជ្ជិបុត្តកា បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានិ នវកា ចេវ ហោន្តិ អប្បកតញ្ញុនោ ច។ តេ – ‘អយំ ធម្មោ , អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសន’ន្តិ – សលាកំ គណ្ហិំសុ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានិ អាទាយ យេន គយាសីសំ តេន បក្កាមិ។ អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទេវទត្តោ, ភន្តេ, សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានិ អាទាយ យេន គយាសីសំ តេន បក្កន្តោ’’តិ។ ‘‘ន ហិ នាម តុម្ហាកំ, សារិបុត្តា, តេសុ នវកេសុ ភិក្ខូសុ ការុញ្ញម្បិ ភវិស្សតិ? គច្ឆថ តុម្ហេ, សារិបុត្តា, បុរា តេ ភិក្ខូ អនយព្យសនំ អាបជ្ជន្តី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន គយាសីសំ តេនុបសង្កមិំសុ។
តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតោ អវិទូរេ រោទមានោ ឋិតោ ហោតិ។ អថ ខោ ភគវា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិស្ស ត្វំ, ភិក្ខុ, រោទសី’’តិ? ‘‘យេបិ តេ, ភន្តេ, ភគវតោ អគ្គសាវកា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា តេបិ ទេវទត្តស្ស សន្តិកេ គច្ឆន្តិ ទេវទត្តស្ស ធម្មំ រោចេន្តា’’តិ។ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខុ, អនវកាសោ, យំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា ទេវទត្តស្ស ធម្មំ រោចេយ្យុំ, អបិ ច តេ គតា ភិក្ខូនំ សញ្ញត្តិយា’’តិ ភិក្ខុសញ្ញត្តិយាតិ (សី. ស្យា.), ភិក្ខូ សញ្ញត្តិយា (ក.)។
៣៤៥. តេន ខោ បន សមយេន ទេវទត្តោ មហតិយា បរិសាយ បរិវុត្តោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ។ អទ្ទសា ខោ ទេវទត្តោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ។ ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, យាវ ស្វាក្ខាតោ មយា ធម្មោ, យេបិ តេ សមណស្ស គោតមស្ស អគ្គសាវកា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា តេបិ មម សន្តិកេ អាគច្ឆន្តិ។ មម ធម្មំ រោចេន្តា’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ កោកាលិកោ ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘មា, អាវុសោ ទេវទត្ត, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ វិស្សសិ ។ បាបិច្ឆា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា , បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’តិ។ ‘‘អលំ, អាវុសោ។ ស្វាគតំ តេសំ យតោ មេ ធម្មំ រោចេន្តី’’តិ។
អថ ខោ ទេវទត្តោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧបឌ្ឍាសនេន និមន្តេសិ – ‘‘ឯហាវុសោ សារិបុត្ត, ឥធ និសីទាហី’’តិ។ ‘‘អលំ អាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អញ្ញតរំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ អាយស្មាបិ ខោ មហាមោគ្គល្លានោ អញ្ញតរំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ ពហុទេវ រត្តិំ ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អជ្ឈេសិ – ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុសង្ឃោ។ បដិភាតុ តំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខូនំ ធម្មី កថា, បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ទេវទត្តស្ស បច្ចស្សោសិ។ អថ ខោ ទេវទត្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សេយ្យំ កប្បេសិ។ តស្ស កិលមន្តស្ស មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស មុហុត្តកេនេវ និទ្ទា ឱក្កមិ។
អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយា ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ ឱវទិ អនុសាសិ។ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឥទ្ធិបាដិហារិយានុសាសនិយា ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ ឱវទិ អនុសាសិ។ អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយា អាយស្មតា ច មហាមោគ្គល្លានេន ឥទ្ធិបាដិហារិយានុសាសនិយា ឱវទិយមានានំ អនុសាសិយមានានំ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ។
អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆាម មយំ, អាវុសោ, ភគវតោ សន្តិកេ។ យោ តស្ស ភគវតោ ធម្មំ រោចេសិ សោ អាគច្ឆតូ’’តិ។ អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា តានិ បញ្ចភិក្ខុសតានិ អាទាយ យេន វេឡុវនំ តេនុបសង្កមិំសុ។ អថ ខោ កោកាលិកោ ទេវទត្តំ ឧដ្ឋាបេសិ – ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ ទេវទត្ត, នីតា តេ ភិក្ខូ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេហិ។ ននុ ត្វំ, អាវុសោ ទេវទត្ត, មយា វុត្តោ – ‘មា, អាវុសោ ទេវទត្ត, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ វិស្សាសិ។ បាបិច្ឆា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា, បាបិកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតា’’’តិ? អថ ខោ ទេវទត្តស្ស តត្ថេវ ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ។
អថ ខោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិសុំ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ, ភន្តេ , ភេទកានុវត្តកា ភិក្ខូ បុន ឧបសម្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ។ ‘‘អលំ, សារិបុត្ត។ មា តេ រុច្ចិ ភេទកានុវត្តកានំ ភិក្ខូនំ បុន ឧបសម្បទា។ តេន ហិ ត្វំ, សារិបុត្ត, ភេទកានុវត្តកេ ភិក្ខូ ថុល្លច្ចយំ ទេសាបេហិ។ កថំ បន តេ, សារិបុត្ត, ទេវទត្តោ បដិបជ្ជី’’តិ? ‘‘យថេវ, ភន្តេ, ភគវា ពហុទេវ រត្តិំ ភិក្ខូ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា មំ អជ្ឈេសតិ – ‘វិគតថិនមិទ្ធោ ខោ , សារិបុត្ត, ភិក្ខុសង្ឃោ; បដិភាតុ តំ, សារិបុត្ត, ភិក្ខូនំ ធម្មី កថា, បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’តិ, ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, ទេវទត្តោ បដិបជ្ជី’’តិ។
៣៤៦. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អរញ្ញាយតនេ មហាសរសី។ តំ នាគា ឧបនិស្សាយ វិហរិំសុ។ តេ តំ សរសិំ ឱគាហេត្វា, សោណ្ឌាយ ភិសមុឡាលំ អព្ពុហិត្វា, សុវិក្ខាលិតំ វិក្ខាលេត្វា, អកទ្ទមំ សង្ខាទិត្វា, អជ្ឈោហរន្តិ។ តេសំ តំ វណ្ណាយ ចេវ ហោតិ, ពលាយ ច។ ន ច តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆន្តិ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។ តេសំយេវ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានាគានំ អនុសិក្ខមានា តរុណា ភិង្កច្ឆាបា។ តេ តំ សរសិំ ឱគាហេត្វា, សោណ្ឌាយ ភិសមុឡាលំ អព្ពុហិត្វា, ន សុវិក្ខាលិតំ វិក្ខាលេត្វា, សកទ្ទមំ សង្ខាទិត្វា, អជ្ឈោហរន្តិ។ តេសំ តំ នេវ វណ្ណាយ ហោតិ, ន ពលាយ។ តតោនិទានញ្ច មរណំ វា និគច្ឆន្តិ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ មមានុក្រុព្ពំ មមានុកុព្ពំ (សី. ស្យា.) កបណោ មរិស្សតីតិ។
‘‘មហាវរាហស្ស មហិំ វិក្រុព្ពតោ វិកុព្ពតោ (សី. ស្យា.), ភិសំ ឃសានស្ស ឃសមានស្ស (ក.) នទីសុ ជគ្គតោ;
ភិង្កោវ បង្កំ អភិភក្ខយិត្វា, មមានុក្រុព្ពំ កបណោ មរិស្សតី’’តិ។
៣៤៧. អ. និ. ៨.១៦ ‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតិ។ កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ច ហោតិ, សាវេតា ច, ឧគ្គហេតា ច, ធារេតា ច, វិញ្ញាតា ច, វិញ្ញាបេតា ច, កុសលោ ច សហិតាសហិតស្ស, នោ ច កលហការកោ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតិ។
អ. និ. ៨.១៦ ‘‘អដ្ឋហិ , ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ សារិបុត្តោ ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតិ។ កតមេហិ អដ្ឋហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ សោតា ច ហោតិ, សាវេតា ច, ឧគ្គហេតា ច, ធារេតា ច, វិញ្ញាតា ច, វិញ្ញាបេតា ច, កុសលោ ច សហិតាសហិតស្ស, នោ ច កលហការកោ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ សារិបុត្តោ ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតីតិ។
អ. និ. ៨.១៦ ‘‘យោ វេ ន ព្យថតិ ព្យាធតិ (សី. ស្យា.) បត្វា, បរិសំ ឧគ្គវាទិនិំ;
ន ច ហាបេតិ វចនំ, ន ច ឆាទេតិ សាសនំ។
‘‘អសន្ទិទ្ធោ ច អក្ខាតិ អក្ខាតា (ក.), បុច្ឆិតោ ច ន កុប្បតិ;
ស វេ តាទិសកោ ភិក្ខុ, ទូតេយ្យំ គន្តុមរហតី’’តិ។
៣៤៨. អ. និ. ៨.៧ ‘‘អដ្ឋហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ។ កតមេហិ អដ្ឋហិ ? លាភេន, ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ; អលាភេន, ភិក្ខវេ…បេ.… យសេន, ភិក្ខវេ…បេ.… អយសេន, ភិក្ខវេ…បេ.… សក្ការេន, ភិក្ខវេ…បេ.… អសក្ការេន, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិច្ឆតាយ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបមិត្តតាយ ភិក្ខវេ, អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋហិ អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ។
៣៤៩. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ.… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ។ កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ.… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ? យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ លាភំ អនភិភុយ្យ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរតោ ឯវំសតេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ។ យំ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ.… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អនភិភុយ្យ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរតោ ឯវំសតេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ។ ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ.… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរេយ្យ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ លាភំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាម, ឧប្បន្នំ អលាភំ…បេ.… ឧប្បន្នំ យសំ… ឧប្បន្នំ អយសំ… ឧប្បន្នំ សក្ការំ… ឧប្បន្នំ អសក្ការំ… ឧប្បន្នំ បាបិច្ឆតំ… ឧប្បន្នំ បាបមិត្តតំ អភិភុយ្យ អភិភុយ្យ វិហរិស្សាមាតិ; ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពន្តិ។
៣៥០. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ។ កតមេហិ តីហិ? បាបិច្ឆតា, បាបមិត្តតា, ឱរមត្តកេន វិសេសាធិគមេន អន្តរា វោសានំ អាបាទិ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទេវទត្តោ អាបាយិកោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោតិ។
‘‘មា ជាតុ កោចិ លោកស្មិំ, បាបិច្ឆោ ឧទបជ្ជថ;
តទមិនាបិ ជានាថ, បាបិច្ឆានំ យថាគតិ។
‘‘បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោ, ភាវិតត្តោតិ សម្មតោ;
ជលំវ យសសា អដ្ឋា, ទេវទត្តោតិ មេ សុតំ។
‘‘សោ បមាទំ អនុចិណ្ណោ, អាសជ្ជ នំ តថាគតំ;
អវីចិនិរយំ បត្តោ, ចតុទ្វារំ ភយានកំ។
‘‘អទុដ្ឋស្ស ហិ យោ ទុព្ភេ, បាបកម្មំ អក្រុព្ពតោ;
តមេវ បាបំ ផុសតិ, ទុដ្ឋចិត្តំ អនាទរំ។
‘‘សមុទ្ទំ វិសកុម្ភេន, យោ មញ្ញេយ្យ បទូសិតុំ បទុស្សិតុំ (ក.);
ន សោ តេន បទូសេយ្យ, ភេស្មា ហិ ឧទធី មហា។
‘‘ឯវមេវ តថាគតំ, យោ វាទេនុបហិំសតិ;
សមគ្គតំ សម្មាគតំ (សី.), សមគតំ (ស្យា.) សន្តចិត្តំ, វាទោ តម្ហិ ន រូហតិ។
‘‘តាទិសំ មិត្តំ ក្រុព្ពេថ កុព្ពេថ (សី. ស្យា.), តញ្ច សេវេថ បណ្ឌិតោ;
យស្ស មគ្គានុគោ ភិក្ខុ, ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេ’’តិ។
ឧបាលិបញ្ហា
៣៥១. អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧបាលិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សង្ឃរាជិ សង្ឃរាជីតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ។ កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ? កិត្តាវតា ច បន សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ចា’’តិ?
‘‘ឯកតោ , ឧបាលិ, ឯកោ ហោតិ, ឯកតោ ទ្វេ, ចតុត្ថោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ។ ឯកតោ, ឧបាលិ, ទ្វេ ហោន្តិ, ឯកតោ ទ្វេ, បញ្ចមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ។ ឯកតោ, ឧបាលិ, ទ្វេ ហោន្តិ, ឯកតោ តយោ, ឆដ្ឋោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ ។ ឯកតោ, ឧបាលិ, តយោ ហោន្តិ, ឯកតោ តយោ, សត្តមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ។ ឯកតោ, ឧបាលិ, តយោ ហោន្តិ, ឯកតោ ចត្តារោ, អដ្ឋមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ហោតិ, នោ ច សង្ឃភេទោ។ ឯកតោ, ឧបាលិ, ចត្តារោ ហោន្តិ, ឯកតោ ចត្តារោ, នវមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ ។ ឯវំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ច។ នវន្នំ វា, ឧបាលិ, អតិរេកនវន្នំ វា សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ច។ ន ខោ, ឧបាលិ, ភិក្ខុនី សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អបិ ច ភេទាយ បរក្កមតិ, ន សិក្ខមានា សង្ឃំ ភិន្ទតិ…បេ.… ន សាមណេរោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន សាមណេរី សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន ឧបាសកោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន ឧបាសិកា សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អបិ ច ភេទាយ បរក្កមតិ។ ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ, បកតត្តោ, សមានសំវាសកោ, សមានសីមាយំ ឋិតោ, សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិ។
៣៥២. អ. និ. ១០.៣៧ ‘‘សង្ឃភេទោ សង្ឃភេទោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ។ កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតី’’តិ?
‘‘ឥធុបាលិ, ភិក្ខូ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តិ, ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តិ, អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តិ, វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុលា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ។ តេ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ អបកស្សន្តិ, អវបកស្សន្តិ, អាវេនិំ អាវេណិ (សី.), អាវេណិកំ (ស្យា.) ឧបោសថំ ករោន្តិ, អាវេនិំ បវារណំ ករោន្តិ, អាវេនិំ សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ។ ឯត្តាវតា ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតី’’តិ។
៣៥៣. អ. និ. ១០.៣៧ ‘‘សង្ឃសាមគ្គី សង្ឃសាមគ្គីតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ។ កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃោ សមគ្គោ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធុបាលិ, ភិក្ខូ អធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេន្តិ, ធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេន្តិ, អវិនយំ អវិនយោតិ ទីបេន្តិ, វិនយំ វិនយោតិ ទីបេន្តិ, អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អបញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេន្តិ, អនាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, លហុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, គរុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, សាវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ , ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេន្តិ។ តេ ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ ន អបកស្សន្តិ, ន អវបកស្សន្តិ, ន អាវេនិំ ឧបោសថំ ករោន្តិ, ន អាវេនិំ បវារណំ ករោន្តិ, ន អាវេនិំ សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ។ ឯត្តាវតា ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃោ សមគ្គោ ហោតី’’តិ។
៣៥៤. ‘‘សមគ្គំ បន, ភន្តេ, សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា កិំ សោ បសវតី’’តិ? ‘‘សមគ្គំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា កប្បដ្ឋិកំ កិព្ពិសំ បសវតិ, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតី’’តិ។
ឥតិវុ. ១៨; អ. និ. ១០.៣៩ ‘‘អាបាយិកោ នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ សង្ឃភេទកោ;
វគ្គរតោ អធម្មដ្ឋោ, យោគក្ខេមា បធំសតិ;
សង្ឃំ សមគ្គំ ភិន្ទិត្វា, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតី’’តិ។
‘‘ភិន្នំ បន, ភន្តេ, សង្ឃំ សមគ្គំ កត្វា កិំ សោ បសវតី’’តិ? ‘‘ភិន្នំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃំ សមគ្គំ កត្វា ព្រហ្មំ បុញ្ញំ បសវតិ, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតី’’តិ។
ឥត្តិវុ. ១៨; អ. និ. ១០.៤០ ‘‘សុខា សង្ឃស្ស សាមគ្គី, សមគ្គានញ្ច អនុគ្គហោ;
សមគ្គរតោ ធម្មដ្ឋោ, យោគក្ខេមា ន ធំសតិ;
សង្ឃំ សមគ្គំ កត្វាន, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតី’’តិ។
៣៥៥. បរិ. ៤៥៩ ‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ’’តិ? ‘‘សិយា, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ’’តិ។
បរិ. ៤៥៩ ‘‘សិយា សិយា នុ ខោ (ស្យា. កំ.) បន, ភន្តេ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ, ន នេរយិកោ, ន កប្បដ្ឋោ, ន អតេកិច្ឆោ’’តិ? ‘‘សិយា, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ, ន នេរយិកោ, ន កប្បដ្ឋោ, ន អតេកិច្ឆោ’’តិ។
‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ’’តិ? ‘‘ឥធុបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ។
‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ។
‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ វេមតិកោ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ។
‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ…បេ.… (តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ) ( ) ស្យាមបោត្ថកេ នត្ថិ, វិមតិវិនោទនីដីកាយ សមេតិ។ តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ ភេទេ វេមតិកោ។ តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ។ តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ។ តស្មិំ វេមតិកោ ភេទេ វេមតិកោ វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ។
‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… អវិនយំ វិនយោតិ ទីបេតិ… វិនយំ អវិនយោតិ ទីបេតិ… អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… អនាចិណ្ណំ តថាគតេន អាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… អាចិណ្ណំ តថាគតេន អនាចិណ្ណំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… បញ្ញត្តំ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតិ… អនាបត្តិំ អាបត្តីតិ ទីបេតិ… អាបត្តិំ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ… លហុកំ អាបត្តិំ គរុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… គរុកំ អាបត្តិំ លហុកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… សាវសេសំ អាបត្តិំ អនវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… អនវសេសំ អាបត្តិំ សាវសេសា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ… តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ…បេ.… តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ … តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ វេមតិកោ… តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ… (តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ) ( ) ស្យាមបោត្ថកេ នត្ថិ … តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ វេមតិកោ… តស្មិំ វេមតិកោ, ភេទេ អធម្មទិដ្ឋិ… តស្មិំ វេមតិកោ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ… តស្មិំ វេមតិកោ, ភេទេ វេមតិកោ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, វិនិធាយ ខន្តិំ, វិនិធាយ រុចិំ, វិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ អាបាយិកោ, នេរយិកោ, កប្បដ្ឋោ, អតេកិច្ឆោ’’តិ។
‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ, ន នេរយិកោ, ន កប្បដ្ឋោ , ន អតេកិច្ឆោ’’តិ? ‘‘ឥធុបាលិ, ភិក្ខុ អធម្មំ ធម្មោតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ , អវិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, អវិនិធាយ ខន្តិំ, អវិនិធាយ រុចិំ, អវិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ, ន នេរយិកោ, ន កប្បដ្ឋោ, ន អតេកិច្ឆោ។
‘‘បុន ចបរំ, ឧបាលិ, ភិក្ខុ ធម្មំ អធម្មោតិ ទីបេតិ…បេ.… ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តីតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ ធម្មទិដ្ឋិ, ភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ, អវិនិធាយ ទិដ្ឋិំ, អវិនិធាយ ខន្តិំ, អវិនិធាយ រុចិំ, អវិនិធាយ ភាវំ, អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ – ‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥមំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ។ អយម្បិ ខោ , ឧបាលិ, សង្ឃភេទកោ ន អាបាយិកោ, ន នេរយិកោ, ន កប្បដ្ឋោ, ន អតេកិច្ឆោ’’តិ។
តតិយភាណវារោ និដ្ឋិតោ។
សង្ឃភេទកក្ខន្ធកោ សត្តមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
អនុបិយេ អភិញ្ញាតា, សុខុមាលោ ន ឥច្ឆតិ;
កសា វបា អភិ និន្នេ, និទ្ធា លាវេ ច ឧព្ពហេ។
បុញ្ជមទ្ទបលាលញ្ច, ភុសឱផុណនីហរេ;
អាយតិម្បិ ន ខីយន្តិ, បិតរោ ច បិតាមហា។
ភទ្ទិយោ អនុរុទ្ធោ ច, អានន្ទោ ភគុ កិមិលោ;
សក្យមានោ ច កោសម្ពិំ, បរិហាយិ កកុធេន ច។
បកាសេសិ បិតុនោ ច, បុរិសេ សិលំ នាឡាគិរិំ;
តិកបញ្ចគរុកោ ខោ, ភិន្ទិ ថុល្លច្ចយេន ច;
តយោ អដ្ឋ បុន តីណិ, រាជិ ភេទា សិយា នុ ខោតិ។
សង្ឃភេទកក្ខន្ធកំ និដ្ឋិតំ។