១១. បញ្ចសតិកក្ខន្ធកំ
១. សង្គីតិនិទានំ
៤៣៧. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯកមិទាហំ, អាវុសោ, សមយំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ។ អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិំ។
ទី. និ. ២.២៣១ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ អាជីវកោ កុសិនារាយ មន្ទារវបុប្ផំ គហេត្វា បាវំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ។ អទ្ទសំ ខោ អហំ, អាវុសោ, តំ អាជីវកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន តំ អាជីវកំ ឯតទវោចំ – ‘អបាវុសោ, អម្ហាកំ សត្ថារំ ជានាសី’តិ? ‘អាមាវុសោ, ជានាមិ។ អជ្ជ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ សមណោ គោតមោ។ តតោ មេ ឥទំ មន្ទារវបុប្ផំ គហិត’ន្តិ។ តត្រាវុសោ, យេ តេ ភិក្ខូ អវីតរាគា អប្បេកច្ចេ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តិ, ឆិន្នបាតំ បបតន្តិ, អាវដ្ដន្តិ, វិវដ្ដន្តិ – អតិខិប្បំ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, អតិខិប្បំ សុគតោ បរិនិព្ពុតោ, អតិខិប្បំ ចក្ខុំ លោកេ អន្តរហិតន្តិ។ យេ បន តេ ភិក្ខូ វីតរាគា តេ សតា សម្បជានា អធិវាសេន្តិ – អនិច្ចា សង្ខារា, តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ។
‘‘អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, តេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘អលំ, អាវុសោ, មា សោចិត្ថ; មា បរិទេវិត្ថ។ នន្វេតំ, អាវុសោ, ភគវតា បដិកច្ចេវ អក្ខាតំ – សព្ពេហេវ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ អញ្ញថាភាវោ។ តំ កុតេត្ថ អាវុសោ លព្ភា, យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ។
‘‘តេន ខោ បនាវុសោ, សមយេន សុភទ្ទោ នាម វុឌ្ឍបព្ពជិតោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ ។ អថ ខោ, អាវុសោ, សុភទ្ទោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘អលំ, អាវុសោ, មា សោចិត្ថ; មា បរិទេវិត្ថ។ សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេន ; ឧបទ្ទុតា ច មយំ ហោម – ឥទំ វោ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតីតិ។ ឥទានិ បន មយំ យំ ឥច្ឆិស្សាម តំ ករិស្សាម, យំ ន ឥច្ឆិស្សាម ន តំ ករិស្សាមា’តិ។ ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយាម។ បុរេ អធម្មោ ទិប្បតិ ទិព្ពតិ (ក.), ធម្មោ បដិពាហិយ្យតិ; បុរេ អវិនយោ ទិប្បតិ វិនយោ បដិពាហិយ្យតិ; បុរេ អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តិ; បុរេ អវិនយវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ។
‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ ភិក្ខូ ឧច្ចិនតូ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ឯកេនូនបញ្ចអរហន្តសតានិ ឧច្ចិនិ។ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, អភព្ពោ ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ។ ពហុ ច អនេន ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មោ ច វិនយោ ច បរិយត្តោ។ តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូ’’តិ ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនិ។
អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ មយំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាមា’’តិ? អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘រាជគហំ ខោ មហាគោចរំ បហូតសេនាសនំ, យំនូន មយំ រាជគហេ វស្សំ វសន្តា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម។ ន អញ្ញេ ភិក្ខូ រាជគហេ វស្សំ ឧបគច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ។
អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –
៤៣៨. ‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សម្មន្នេយ្យ – រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ពន្តិ។ ឯសា ញត្តិ។
‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សម្មន្នតិ – រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ពន្តិ។ យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ សម្មុតិ – រាជគហេ វស្សំ វសន្តានំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ពន្តិ – សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ។
‘‘សម្មតានិ សង្ឃេន ឥមានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ រាជគហេ វស្សំ វសន្តានិ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ, ន អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ រាជគហេ វស្សំ វសិតព្ពន្តិ។ ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ។
អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ រាជគហំ អគមំសុ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិតុំ។ អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘ភគវតា ខោ, អាវុសោ, ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ វណ្ណិតំ។ ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, បឋមំ មាសំ ខណ្ឌផុល្លំ បដិសង្ខរោម; មជ្ឈិមំ មាសំ សន្និបតិត្វា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិស្សាមា’’តិ។
អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ បឋមំ មាសំ ខណ្ឌផុល្លំ បដិសង្ខរិំសុ។ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ – ស្វេ សន្និបាតោ សន្និបាតោតិ (ក.) ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យោហំ សេក្ខោ សមានោ សន្និបាតំ គច្ឆេយ្យន្តិ – ពហុទេវ រត្តិំ កាយគតាយ សតិយា វីតិនាមេត្វា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ ‘និបជ្ជិស្សាមី’តិ កាយំ អាវជ្ជេសិ។ អប្បត្តញ្ច សីសំ ពិព្ពោហនំ, ភូមិតោ ច បាទា មុត្តា។ ឯតស្មិំ អន្តរេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ។
៤៣៩. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អរហា សមានោ សន្និបាតំ អគមាសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –
‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឧបាលិំ វិនយំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ។
អាយស្មា ឧបាលិ សង្ឃំ ញាបេសិ –
‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អាយស្មតា មហាកស្សបេន វិនយំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ។
អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ ឯតទវោច – ‘‘បឋមំ, អាវុសោ ឧបាលិ , បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ? ‘‘វេសាលិយំ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘សុទិន្នំ កលន្ទបុត្តំ អារព្ភា’’តិ។ ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ? ‘‘មេថុនធម្មេ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ បឋមស្ស បារាជិកស្ស វត្ថុម្បិ បុច្ឆិ, និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ, បញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនុបញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ។ ‘‘ទុតិយំ បនាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ? ‘‘រាជគហេ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘ធនិយំ កុម្ភការបុត្តំ អារព្ភា’’តិ។ ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ? ‘‘អទិន្នាទានេ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ ទុតិយស្ស បារាជិកស្ស វត្ថុម្បិ បុច្ឆិ, និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ, បញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនុបញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ។ ‘‘តតិយំ បនាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ? ‘‘វេសាលិយំ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភា’’តិ។ ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ? ‘‘មនុស្សវិគ្គហេ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ តតិយស្ស បារាជិកស្ស វត្ថុម្បិ បុច្ឆិ, និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ, បញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនុបញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ។ ‘‘ចតុត្ថំ បនាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ? ‘‘វេសាលិយំ ភន្តេ’’តិ។ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘វគ្គុមុទាតីរិយេ ភិក្ខូ អារព្ភា’’តិ។ ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ? ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ ចតុត្ថស្ស បារាជិកស្ស វត្ថុម្បិ បុច្ឆិ, និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ, បញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនុបញ្ញត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ, អនាបត្តិម្បិ បុច្ឆិ។ ឯតេនេវ ឧបាយេន ឧភតោវិភង្គេ បុច្ឆិ។ បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា ឧបាលិ វិស្សជ្ជេសិ។
៤៤០. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –
‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អានន្ទំ ធម្មំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ។
អាយស្មា អានន្ទោ សង្ឃំ ញាបេសិ –
‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អាយស្មតា មហាកស្សបេន ធម្មំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ។
អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រហ្មជាលំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ? ‘‘អន្តរា ច, ភន្តេ, រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ រាជាគារកេ អម្ពលដ្ឋិកាយា’’តិ។ ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘សុប្បិយញ្ច បរិព្ពាជកំ ព្រហ្មទត្តញ្ច មាណវ’’ន្តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ព្រហ្មជាលស្ស និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ។ ‘‘សាមញ្ញផលំ បនាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ? ‘‘រាជគហេ, ភន្តេ, ជីវកម្ពវនេ’’តិ។ ‘‘កេន សទ្ធិ’’ន្តិ? ‘‘អជាតសត្តុនា វេទេហិបុត្តេន សទ្ធិ’’ន្តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សាមញ្ញផលស្ស និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ។ ឯតេនេវ ឧបាយេន បញ្ចបិ និកាយេ បុច្ឆិ។ បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា អានន្ទោ វិស្សជ្ជេសិ។
២. ខុទ្ទានុខុទ្ទកសិក្ខាបទកថា
៤៤១. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា មំ, ភន្តេ, បរិនិព្ពានកាលេ ឯវមាហ – ‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនេយ្យា’’’តិ។ ‘‘បុច្ឆិ បន ត្វំ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវន្តំ – ‘កតមានិ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’’តិ? ‘‘ន ខោហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ បុច្ឆិំ – ‘កតមានិ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា , តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា, តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា, ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា, តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា, ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា, តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា, តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា, ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា, តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា, ទ្វេនវុតិ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘‘ចត្តារិ បារាជិកានិ ឋបេត្វា, តេរស សង្ឃាទិសេសេ ឋបេត្វា, ទ្វេ អនិយតេ ឋបេត្វា, តិំស និស្សគ្គិយេ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា, ទ្វេនវុតិ បាចិត្តិយេ ឋបេត្វា, ចត្តារោ បាដិទេសនីយេ ឋបេត្វា, អវសេសានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’’តិ។
៤៤២. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –
‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ សន្តម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ គិហិគតានិ។ គិហិនោបិ ជានន្តិ – ‘ឥទំ វោ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ។ សចេ មយំ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនិស្សាម, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘ធូមកាលិកំ សមណេន គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ។ យាវិមេសំ សត្ថា អដ្ឋាសិ តាវិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិំសុ។ យតោ ឥមេសំ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, ន ទានិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខន្តី’តិ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អប្បញ្ញត្តំ នប្បញ្ញបេយ្យ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តេយ្យ។ ឯសា ញត្តិ។
‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ។ សន្តម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ គិហិគតានិ។ គិហិនោបិ ជានន្តិ – ‘ឥទំ វោ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ។ សចេ មយំ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនិស្សាម, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘ធូមកាលិកំ សមណេន គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ។ យាវិមេសំ សត្ថា អដ្ឋាសិ តាវិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិំសុ។ យតោ ឥមេសំ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, ន ទានិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខន្តី’តិ។ សង្ឃោ អប្បញ្ញត្តំ នប្បញ្ញបេតិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទតិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តតិ។ យស្សាយស្មតោ ខមតិ អប្បញ្ញត្តស្ស អប្បញ្ញាបនា, បញ្ញត្តស្ស អសមុច្ឆេទោ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តនា, សោ តុណ្ហស្ស; យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ។
‘‘សង្ឃោ អប្បញ្ញត្តំ នប្បញ្ញបេតិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទតិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តតិ។ ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ។
៤៤៣. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥទំ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ ភគវន្តំ ន បុច្ឆិ – ‘កតមានិ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ។ ទេសេហិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, អស្សតិយា ភគវន្តំ ន បុច្ឆិំ – ‘កតមានិ បន, ភន្តេ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានី’តិ។ នាហំ តំ ទុក្កដំ បស្សាមិ, អបិ ចាយស្មន្តានំ សទ្ធាយ ទេសេមិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ឥទម្បិ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ ភគវតោ វស្សិកសាដិកំ អក្កមិត្វា សិព្ពេសិ។ ទេសេហិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, ន អគារវេន ភគវតោ វស្សិកសាដិកំ អក្កមិត្វា សិព្ពេសិំ។ នាហំ តំ ទុក្កដំ បស្សាមិ, អបិ ចាយស្មន្តានំ សទ្ធាយ ទេសេមិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ឥទម្បិ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ មាតុគាមេហិ ភគវតោ សរីរំ បឋមំ វន្ទាបេសិ, តាសំ រោទន្តីនំ ភគវតោ សរីរំ អស្សុកេន មក្ខិតំ។ ទេសេហិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ អហំ ខោ, ភន្តេ – មាយិមាសំ មាយិមា (សី. ស្យា.) វិកាលេ អហេសុន្តិ – មាតុគាមេហិ ភគវតោ សរីរំ បឋមំ វន្ទាបេសិំ។ នាហំ តំ ទុក្កដំ បស្សាមិ, អបិ ចាយស្មន្តានំ សទ្ធាយ ទេសេមិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ឥទម្បិ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ ភគវតា ឱឡារិកេ និមិត្តេ កយិរមានេ, ឱឡារិកេ ឱភាសេ កយិរមានេ, ន ភគវន្តំ យាចិ – ‘តិដ្ឋតុ ភគវា កប្បំ, តិដ្ឋតុ សុគតោ កប្បំ, ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’ន្តិ។ ទេសេហិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ ន ភគវន្តំ យាចិំ – ‘តិដ្ឋតុ ភគវា កប្បំ, តិដ្ឋតុ សុគតោ កប្បំ, ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’ន្តិ។ នាហំ តំ ទុក្កដំ បស្សាមិ, អបិ ចាយស្មន្តានំ សទ្ធាយ ទេសេមិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ឥទម្បិ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ យំ ត្វំ មាតុគាមស្ស តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ ឧស្សុក្កំ អកាសិ។ ទេសេហិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, អយំ មហាបជាបតិ គោតមី ភគវតោ មាតុច្ឆា អាបាទិកា បោសិកា ខីរស្ស ទាយិកា ភគវន្តំ ជនេត្តិយា កាលង្កតាយ ថញ្ញំ បាយេសីតិ មាតុគាមស្ស តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ ឧស្សុក្កំ អកាសិំ។ នាហំ តំ ទុក្កដំ បស្សាមិ, អបិ ចាយស្មន្តានំ សទ្ធាយ ទេសេមិ តំ ទុក្កដ’’ន្តិ។
៤៤៤. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា បុរាណោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ។ អថ ខោ អាយស្មា បុរាណោ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ធម្មេ ច វិនយេ ច សង្គីតេ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន រាជគហំ យេន វេឡុវនំ កលន្ទកនិវាបោ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ថេរេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បដិសម្មោទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ បុរាណំ ថេរា ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘ថេរេហិ, អាវុសោ បុរាណ, ធម្មោ ច វិនយោ ច សង្គីតោ។ ឧបេហិ តំ សង្គីតិ’’ន្តិ។ ‘‘សុសង្គីតាវុសោ, ថេរេហិ ធម្មោ ច វិនយោ ច។ អបិច យថេវ មយា ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ, តថេវាហំ ធារេស្សាមី’’តិ។
៣. ព្រហ្មទណ្ឌកថា
៤៤៥. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា មំ, ភន្តេ, បរិនិព្ពានកាលេ ឯវមាហ – ‘តេន ហានន្ទ, សង្ឃោ មមច្ចយេន ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេតូ’’’តិ ។ ‘‘បុច្ឆិ បន ត្វំ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវន្តំ – ‘កតមោ បន, ភន្តេ, ព្រហ្មទណ្ឌោ’’’តិ? ‘‘បុច្ឆិំ ខោហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ – ‘កតមោ បន, ភន្តេ, ព្រហ្មទណ្ឌោ’’’តិ? ‘‘ឆន្នោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ យំ ឥច្ឆេយ្យ តំ វទេយ្យ។ ភិក្ខូហិ ឆន្នោ ភិក្ខុ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ។ ‘‘តេន ហាវុសោ អានន្ទ, ត្វំយេវ ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេហី’’តិ។ ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌំ អាណាបេមិ, ចណ្ឌោ សោ ភិក្ខុ ផរុសោ’’តិ? ‘តេន ហាវុសោ អានន្ទ, ពហុកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ គច្ឆាហី’’តិ។ ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ នាវាយ ឧជ្ជវនិកាយ កោសម្ពិំ ឧជ្ជវិ, នាវាយ បច្ចោរោហិត្វា រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឧតេនស្ស (ក.) ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ។ តេន ខោ បន សមយេន រាជា ឧទេនោ ឧយ្យានេ បរិចារេសិ សទ្ធិំ ឱរោធេន។ អស្សោសិ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ – ‘‘អម្ហាកំ កិរ អាចរិយោ អយ្យោ អានន្ទោ ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ’’តិ។ អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ រាជានំ ឧទេនំ ឯតទវោច – ‘‘អម្ហាកំ កិរ, ទេវ, អាចរិយោ អយ្យោ អានន្ទោ ឧយ្យានស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ។ ឥច្ឆាម មយំ, ទេវ, អយ្យំ អានន្ទំ បស្សិតុ’’ន្តិ។ ‘‘តេន ហិ តុម្ហេ សមណំ អានន្ទំ បស្សថា’’តិ។
អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធំ អាយស្មា អានន្ទោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ ។ អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ អាយស្មតា អានន្ទេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានិ បាទាសិ។ អថ ខោ រញ្ញោ ឧទេនស្ស ឱរោធោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន រាជា ឧទេនោ តេនុបសង្កមិ។ អទ្ទសា ខោ រាជា ឧទេនោ ឱរោធំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ឱរោធំ ឯតទវោច – ‘‘អបិ នុ ខោ តុម្ហេ សមណំ អានន្ទំ បស្សិត្ថា’’តិ? ‘‘អបស្សិម្ហា ខោ មយំ, ទេវ, អយ្យំ អានន្ទ’’ន្តិ។ ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ សមណស្ស អានន្ទស្ស កិញ្ចិ អទត្ថា’’តិ? ‘‘អទម្ហា ខោ មយំ, ទេវ, អយ្យស្ស អានន្ទស្ស បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានី’’តិ។ រាជា ឧទេនោ ឧជ្ឈាយតិ ខិយ្យតិ វិបាចេតិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណោ អានន្ទោ តាវ ពហុំ ចីវរំ បដិគ្គហេស្សតិ! ទុស្សវាណិជ្ជំ វា សមណោ អានន្ទោ ករិស្សតិ, បគ្គាហិកសាលំ វា បសារេស្សតី’’តិ!
អថ ខោ រាជា ឧទេនោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា ឧទេនោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមា នុ ខ្វិធ, ភោ អានន្ទ, អម្ហាកំ ឱរោធោ’’តិ? ‘‘អាគមាសិ ខោ តេ ឥធ, មហារាជ, ឱរោធោ’’តិ។ ‘‘អបិ បន ភោតោ អានន្ទស្ស កិញ្ចិ អទាសី’’តិ? ‘‘អទាសិ ខោ មេ, មហារាជ, បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានី’’តិ។ ‘‘កិំ បន ភវំ អានន្ទោ តាវ ពហុំ ចីវរំ ករិស្សតី’’តិ? ‘‘យេ យេ បន (ក.) តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ទុព្ពលចីវរា តេហិ សទ្ធិំ សំវិភជិស្សាមី’’តិ។ ‘‘យានិ ខោ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ទុព្ពលចីវរានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, ឧត្តរត្ថរណំ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ឧត្តរត្ថរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, ភិសិច្ឆវិយោ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘យា បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកា ភិសិច្ឆវិយោ តា កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តា, មហារាជ, ភូមត្ថរណំ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ ភូមត្ថរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, បាទបុញ្ឆនិយោ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘យា បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកា បាទបុញ្ឆនិយោ តា កថំ ករិស្សថា’’តិ?។ ‘‘តា, មហារាជ, រជោហរណំ ករិស្សាមា’’តិ។ ‘‘យានិ បន, ភោ អានន្ទ, បោរាណកានិ រជោហរណានិ តានិ កថំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តានិ, មហារាជ, កោដ្ដេត្វា ចិក្ខល្លេន មទ្ទិត្វា បរិភណ្ឌំ លិម្បិស្សាមា’’តិ។
អថ ខោ រាជា ឧទេនោ – សព្ពេវិមេ សមណា សក្យបុត្តិយា យោនិសោ ឧបនេន្តិ, ន កុលវំ គមេន្តីតិ – អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អញ្ញានិបិ បញ្ច ទុស្សសតានិ បាទាសិ។ អយញ្ចរហិ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បឋមំ ចីវរភិក្ខា ឧប្បជ្ជិ ចីវរសហស្សំ។ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ឃោសិតារាមោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច – ‘‘សង្ឃេន តេ, អាវុសោ ឆន្ន, ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណាបិតោ’’តិ។
‘‘កតមោ បន, ភន្តេ អានន្ទ, ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណាបិតោ’’តិ? ‘‘ត្វំ, អាវុសោ ឆន្ន, ភិក្ខូ យំ ឥច្ឆេយ្យាសិ តំ វទេយ្យាសិ។ ភិក្ខូហិ ត្វំ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ។ ‘‘នន្វាហំ, ភន្តេ អានន្ទ, ហតោ ឯត្តាវតា, យតោហំ ភិក្ខូហិ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ, នានុសាសិតព្ពោ’’តិ តត្ថេវ មុច្ឆិតោ បបតោ។ អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ ព្រហ្មទណ្ឌេន អដ្ដីយមានោ ហរាយមានោ ជិគុច្ឆមានោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ។ អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ឆន្នោ អរហតំ អហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ អរហត្តំ បត្តោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘បដិប្បស្សម្ភេហិ ទានិ មេ, ភន្តេ អានន្ទ, ព្រហ្មទណ្ឌ’’ន្តិ។ ‘‘យទគ្គេន តយា, អាវុសោ ឆន្ន, អរហត្តំ សច្ឆិកតំ តទគ្គេន តេ ព្រហ្មទណ្ឌោ បដិប្បស្សទ្ធោ’’តិ។ ឥមាយ ខោ បន វិនយសង្គីតិយា បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អនូនានិ អនធិកានិ អហេសុំ។ តស្មា អយំ វិនយសង្គីតិ ‘‘បញ្ចសតិកា’’តិ វុច្ចតីតិ។
បញ្ចសតិកក្ខន្ធកោ ឯកាទសមោ។
ឥមម្ហិ ខន្ធកេ វត្ថូ តេវីសតិ។
តស្សុទ្ទានំ –
បរិនិព្ពុតេ សម្ពុទ្ធេ, ថេរោ កស្សបសវ្ហយោ;
អាមន្តយិ ភិក្ខុគណំ, សទ្ធម្មមនុបាលកោ;
បាវាយទ្ធានមគ្គម្ហិ, សុភទ្ទេន បវេទិតំ;
សង្គាយិស្សាម សទ្ធម្មំ, អធម្មោ បុរេ ទិប្បតិ។
ឯកេនូន បញ្ចសតំ, អានន្ទម្បិ ច ឧច្ចិនិ;
ធម្មវិនយសង្គីតិំ, វសន្តោ គុហមុត្តមេ។
ឧបាលិំ វិនយំ បុច្ឆិ, សុត្តន្តានន្ទបណ្ឌិតំ;
បិដកំ តីណិ សង្គីតិំ, អកំសុ ជិនសាវកា។
ន បុច្ឆិ អក្កមិត្វាន, វន្ទាបេសិ ន យាចិ ច។
បព្ពជ្ជំ មាតុគាមស្ស, សទ្ធាយ ទុក្កដានិ មេ;
បុរាណោ ព្រហ្មទណ្ឌញ្ច, ឱរោធោ ឧទេនេន សហ។
តាវ ពហុ ទុព្ពលញ្ច, ឧត្តរត្ថរណា ភិសិ;
ភូមត្ថរណា បុញ្ឆនិយោ, រជោ ចិក្ខល្លមទ្ទនា។
សហស្សចីវរំ ឧប្បជ្ជិ, បឋមានន្ទសវ្ហយោ;
តជ្ជិតោ ព្រហ្មទណ្ឌេន, ចតុស្សច្ចំ អបាបុណិ;
វសីភូតា បញ្ចសតា, តស្មា បញ្ចសតី ឥតិ។
បញ្ចសតិកក្ខន្ធកំ និដ្ឋិតំ។