៣. សុញ្ញតវគ្គោ

៣. សុញ្ញតវគ្គោ

១. ចូឡសុញ្ញតសុត្តំ

១៧៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯកមិទំ, ភន្តេ, សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ នគរកំ នាម សក្យានំ និគមោ។ តត្ថ មេ, ភន្តេ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សុញ្ញតាវិហារេនាហំ, អានន្ទ, ឯតរហិ ពហុលំ វិហរាមី’តិ។ កច្ចិ មេតំ, ភន្តេ, សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិត’’ន្តិ? ‘‘តគ្ឃ តេ ឯតំ, អានន្ទ, សុស្សុតំ សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ។ បុព្ពេបាហំ [បុព្ពេចាហំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], អានន្ទ, ឯតរហិបិ [ឯតរហិ ច (សព្ពត្ថ)] សុញ្ញតាវិហារេន ពហុលំ វិហរាមិ។ សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, អយំ មិគារមាតុបាសាទោ សុញ្ញោ ហត្ថិគវស្សវឡវេន, សុញ្ញោ ជាតរូបរជតេន, សុញ្ញោ ឥត្ថិបុរិសសន្និបាតេន អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – ភិក្ខុសង្ឃំ បដិច្ច ឯកត្តំ; ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា គាមសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា មនុស្សសញ្ញំ, អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ ។ តស្ស អរញ្ញសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា គាមសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា មនុស្សសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ គាមសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ មនុស្សសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’’’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៧៧. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា មនុស្សសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា អរញ្ញសញ្ញំ, បថវីសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស បថវីសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, អាសភចម្មំ សង្កុសតេន សុវិហតំ វិគតវលិកំ; ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ យំ ឥមិស្សា បថវិយា ឧក្កូលវិក្កូលំ នទីវិទុគ្គំ ខាណុកណ្ដកដ្ឋានំ បព្ពតវិសមំ តំ សព្ពំ [សព្ពំ (ក.)] អមនសិករិត្វា បថវីសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស បថវីសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា មនុស្សសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – បថវីសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ មនុស្សសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អរញ្ញសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – បថវីសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៧៨. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា អរញ្ញសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា បថវីសញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា អរញ្ញសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា បថវីសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អរញ្ញសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ បថវីសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ , យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៧៩. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា បថវីសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា បថវីសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ បថវីសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៨០. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៨១. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច ឯកត្ត’ន្តិ ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៨២. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ, អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស អនិមិត្តេ ចេតោសមាធិម្ហិ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច សឡាយតនិកំ ជីវិតបច្ចយា’តិ ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាយា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច សឡាយតនិកំ ជីវិតបច្ចយា’តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៨៣. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អមនសិករិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ, អមនសិករិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញំ, អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ បដិច្ច មនសិ ករោតិ ឯកត្តំ។ តស្ស អនិមិត្តេ ចេតោសមាធិម្ហិ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘អយម្បិ ខោ អនិមិត្តោ ចេតោសមាធិ អភិសង្ខតោ អភិសញ្ចេតយិតោ’។ ‘យំ ខោ បន កិញ្ចិ អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតំ តទនិច្ចំ និរោធធម្ម’ន្តិ បជានាតិ។ តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ។ វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យេ អស្សុ ទរថា កាមាសវំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា ភវាសវំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, យេ អស្សុ ទរថា អវិជ្ជាសវំ បដិច្ច តេធ ន សន្តិ, អត្ថិ ចេវាយំ ទរថមត្តា យទិទំ – ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច សឡាយតនិកំ ជីវិតបច្ចយា’តិ។ សោ ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ កាមាសវេនា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ ភវាសវេនា’តិ បជានាតិ, ‘សុញ្ញមិទំ សញ្ញាគតំ អវិជ្ជាសវេនា’តិ បជានាតិ, ‘អត្ថិ ចេវិទំ អសុញ្ញតំ យទិទំ – ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច សឡាយតនិកំ ជីវិតបច្ចយា’តិ។ ឥតិ យញ្ហិ ខោ តត្ថ ន ហោតិ តេន តំ សុញ្ញំ សមនុបស្សតិ, យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ តំ ‘សន្តមិទំ អត្ថី’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិស្ស ឯសា, អានន្ទ, យថាភុច្ចា អវិបល្លត្ថា បរិសុទ្ធា បរមានុត្តរា សុញ្ញតាវក្កន្តិ ភវតិ។

១៨៤. ‘‘យេបិ ហិ កេចិ, អានន្ទ, អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិំសុ, សព្ពេ តេ ឥមំយេវ បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិំសុ។ យេបិ [យេ (សី. បី.)] ហិ កេចិ, អានន្ទ, អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សន្តិ, សព្ពេ តេ ឥមំយេវ បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សន្តិ។ យេបិ [យេ (សី. បី.)] ហិ កេចិ, អានន្ទ, ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ, សព្ពេ តេ ឥមំយេវ បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ។ តស្មាតិហ, អានន្ទ, ‘បរិសុទ្ធំ បរមានុត្តរំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមា’តិ [វិហរិស្សាមីតិ (បី. ក.)] – ឯវញ្ហិ វោ [តេ (ក.)], អានន្ទ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

ចូឡសុញ្ញតសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ។

២. មហាសុញ្ញតសុត្តំ

១៨៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ។ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កបិលវត្ថុំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ កបិលវត្ថុស្មិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារោ តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយ។ តេន ខោ បន សមយេន កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារេ សម្ពហុលានិ សេនាសនានិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ។ អទ្ទសា ខោ ភគវា កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារេ សម្ពហុលានិ សេនាសនានិ បញ្ញត្តានិ។ ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘សម្ពហុលានិ ខោ កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារេ សេនាសនានិ បញ្ញត្តានិ។ សម្ពហុលា នុ ខោ ឥធ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ។

១៨៦. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អានន្ទោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឃដាយ សក្កស្ស វិហារេ ចីវរកម្មំ ករោតិ។ អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ឃដាយ សក្កស្ស វិហារោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘សម្ពហុលានិ ខោ, អានន្ទ, កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារេ សេនាសនានិ បញ្ញត្តានិ។ សម្ពហុលា នុ ខោ ឯត្ថ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ? ‘‘សម្ពហុលានិ, ភន្តេ, កាឡខេមកស្ស សក្កស្ស វិហារេ សេនាសនានិ បញ្ញត្តានិ។ សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឯត្ថ វិហរន្តិ។ ចីវរការសមយោ នោ, ភន្តេ, វត្តតី’’តិ។

‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សោភតិ សង្គណិការាមោ សង្គណិករតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ គណារាមោ គណរតោ គណសម្មុទិតោ។ សោ វតានន្ទ, ភិក្ខុ សង្គណិការាមោ សង្គណិករតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ គណារាមោ គណរតោ គណសម្មុទិតោ យំ តំ នេក្ខម្មសុខំ បវិវេកសុខំ ឧបសមសុខំ សម្ពោធិសុខំ [សម្ពោធសុខំ (សី. បី.), សម្ពោធសុខំ ចិត្តេកគ្គតាសុខំ (ក.) ឧបរិ អរណវិភង្គសុត្តេ បន សម្ពោធិសុខន្ត្វេវ ទិស្សតិ] តស្ស សុខស្ស និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ យោ ច ខោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯកោ គណស្មា វូបកដ្ឋោ វិហរតិ តស្សេតំ ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ យំ តំ នេក្ខម្មសុខំ បវិវេកសុខំ ឧបសមសុខំ សម្ពោធិសុខំ តស្ស សុខស្ស និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភីតិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ។

‘‘សោ វតានន្ទ, ភិក្ខុ សង្គណិការាមោ សង្គណិករតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ គណារាមោ គណរតោ គណសម្មុទិតោ សាមាយិកំ វា កន្តំ ចេតោវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ អសាមាយិកំ វា អកុប្បន្តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ យោ ច ខោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯកោ គណស្មា វូបកដ្ឋោ វិហរតិ តស្សេតំ ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ សាមាយិកំ វា កន្តំ ចេតោវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ អសាមាយិកំ វា អកុប្បន្តិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ។

‘‘នាហំ, អានន្ទ, ឯកំ រូបម្បិ [ឯករូបម្បិ (សី.)] សមនុបស្សាមិ យត្ថ រត្តស្ស យថាភិរតស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា។

១៨៧. ‘‘អយំ ខោ បនានន្ទ, វិហារោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ យទិទំ – សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ [វិហរតំ (ក. សី.), វិហរតិ (ស្យា. កំ. ក.)]។ តត្រ ចេ, អានន្ទ, តថាគតំ ឥមិនា វិហារេន វិហរន្តំ ភវន្តិ [ភគវន្តំ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] ឧបសង្កមិតារោ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ រាជានោ រាជមហាមត្តា តិត្ថិយា តិត្ថិយសាវកា។ តត្រានន្ទ, តថាគតោ វិវេកនិន្នេនេវ ចិត្តេន វិវេកបោណេន វិវេកបព្ភារេន វូបកដ្ឋេន នេក្ខម្មាភិរតេន ព្យន្តីភូតេន សព្ពសោ អាសវដ្ឋានីយេហិ ធម្មេហិ អញ្ញទត្ថុ ឧយ្យោជនិកបដិសំយុត្តំយេវ កថំ កត្តា ហោតិ។ តស្មាតិហានន្ទ, ភិក្ខុ ចេបិ អាកង្ខេយ្យ – ‘អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’ន្តិ, តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ សន្និសាទេតព្ពំ ឯកោទិ កាតព្ពំ សមាទហាតព្ពំ។

១៨៨. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ [ឯកោទិករោតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សមាទហតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ…បេ.… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ.… ទុតិយំ ឈានំ… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ សមាទហតិ។ សោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ។ តស្ស អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ ។ ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ខោ មេ មនសិករោតោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ សោ ពហិទ្ធា សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ…បេ.… សោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ …បេ.… សោ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ។ តស្ស អានេញ្ជំ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ។ ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘អានេញ្ជំ ខោ មេ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

‘‘តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ សន្និសាទេតព្ពំ ឯកោទិ កាតព្ពំ សមាទហាតព្ពំ។ សោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ។ តស្ស អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ។ ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ខោ មេ មនសិករោតោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ សោ ពហិទ្ធា សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ…បេ.… សោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ…បេ.… សោ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ។ តស្ស អានេញ្ជំ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ។ ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘អានេញ្ជំ ខោ មេ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

១៨៩. ‘‘តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ ចង្កមាយ ចិត្តំ នមតិ, សោ ចង្កមតិ – ‘ឯវំ មំ ចង្កមន្តំ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ ឋានាយ ចិត្តំ នមតិ, សោ តិដ្ឋតិ – ‘ឯវំ មំ ឋិតំ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ និសជ្ជាយ ចិត្តំ នមតិ, សោ និសីទតិ – ‘ឯវំ មំ និសិន្នំ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ សយនាយ ចិត្តំ នមតិ , សោ សយតិ – ‘ឯវំ មំ សយន្តំ នាភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

‘‘តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ កថាយ [ភស្សាយ (សី.), ភាសាយ (ស្យា. កំ. បី.)] ចិត្តំ នមតិ, សោ – ‘យាយំ កថា ហីនា គម្មា បោថុជ្ជនិកា អនរិយា អនត្ថសំហិតា ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, សេយ្យថិទំ – រាជកថា ចោរកថា មហាមត្តកថា សេនាកថា ភយកថា យុទ្ធកថា អន្នកថា បានកថា វត្ថកថា សយនកថា មាលាកថា គន្ធកថា ញាតិកថា យានកថា គាមកថា និគមកថា នគរកថា ជនបទកថា ឥត្ថិកថា សុរាកថា វិសិខាកថា កុម្ភដ្ឋានកថា បុព្ពបេតកថា នានត្តកថា លោកក្ខាយិកា សមុទ្ទក្ខាយិកា ឥតិភវាភវកថា ឥតិ វា ឥតិ – ឯវរូបិំ កថំ ន កថេស្សាមី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ យា ច ខោ អយំ, អានន្ទ, កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិនីវរណសប្បាយា [ចេតោវិចារណសប្បាយា (សី. ស្យា. កំ.), ចេតោវិវរណសប្បាយា (បី.)] ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា ឥតិ – ‘ឯវរូបិំ កថំ កថេស្សាមី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

‘‘តស្ស ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ វិតក្កាយ ចិត្តំ នមតិ, សោ – ‘យេ តេ វិតក្កា ហីនា គម្មា បោថុជ្ជនិកា អនរិយា អនត្ថសំហិតា ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ, សេយ្យថិទំ – កាមវិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ ឥតិ ឯវរូបេ វិតក្កេ [ឯវរូបេន វិតក្កេន (សី. ស្យា. កំ. ក.)] ន វិតក្កេស្សាមី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ យេ ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, វិតក្កា អរិយា និយ្យានិកា និយ្យន្តិ តក្ករស្ស សម្មាទុក្ខក្ខយាយ, សេយ្យថិទំ – នេក្ខម្មវិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ ឥតិ – ‘ឯវរូបេ វិតក្កេ [ឯវរូបេន វិតក្កេន (ក.)] វិតក្កេស្សាមី’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

១៩០. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, កាមគុណា។ កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – ឥមេ ខោ, អានន្ទ, បញ្ច កាមគុណា យត្ថ ភិក្ខុនា អភិក្ខណំ សកំ ចិត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘អត្ថិ នុ ខោ មេ ឥមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អញ្ញតរស្មិំ វា អញ្ញតរស្មិំ វា អាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ ចេតសោ សមុទាចារោ’តិ? សចេ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘អត្ថិ ខោ មេ ឥមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អញ្ញតរស្មិំ វា អញ្ញតរស្មិំ វា អាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ ចេតសោ សមុទាចារោ’តិ, ឯវំ សន្តមេតំ [ឯវំ សន្តំ (អដ្ឋ.)], អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘យោ ខោ ឥមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ សោ មេ នប្បហីនោ’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ សចេ បនានន្ទ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘នត្ថិ ខោ មេ ឥមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អញ្ញតរស្មិំ វា អញ្ញតរស្មិំ វា អាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ ចេតសោ សមុទាចារោ’តិ, ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘យោ ខោ ឥមេសុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ សោ មេ បហីនោ’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។

១៩១. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, អានន្ទ, ឧបាទានក្ខន្ធា យត្ថ ភិក្ខុនា ឧទយព្ពយានុបស្សិនា វិហាតព្ពំ – ‘ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ។ តស្ស ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោ យោ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្មិមានោ សោ បហីយតិ។ ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បជានាតិ – ‘យោ ខោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្មិមានោ សោ មេ បហីនោ’តិ។ ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ។ ឥមេ ខោ តេ, អានន្ទ, ធម្មា ឯកន្តកុសលា កុសលាយាតិកា [ធម្មា ឯកន្តកុសលាយតិកា (សព្ពត្ថ) អដ្ឋកថាដីកា ឱលោកេតព្ពា] អរិយា លោកុត្តរា អនវក្កន្តា បាបិមតា។ តំ កិំ មញ្ញសិ, អានន្ទ, កំ អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ អរហតិ សាវកោ សត្ថារំ អនុពន្ធិតុំ អបិ បណុជ្ជមានោ’’តិ [អបិ បនុជ្ជមានោបីតិ (ក. សី.), អបិ បយុជ្ជមានោតិ (ស្យា. កំ. បី.)]? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា ។ សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ។ ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ។

១៩២. ‘‘ន ខោ, អានន្ទ, អរហតិ សាវកោ សត្ថារំ អនុពន្ធិតុំ, យទិទំ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ តស្ស ហេតុ [វេយ្យាករណស្ស ហេតុ (ក.)]។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តស្ស [ទីឃរត្តំ + អស្សាតិ បទច្ឆេទោ] ហិ តេ, អានន្ទ, ធម្មា សុតា ធាតា វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា។ យា ច ខោ អយំ, អានន្ទ, កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិនីវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ, សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា – ឯវរូបិយា ខោ, អានន្ទ, កថាយ ហេតុ អរហតិ សាវកោ សត្ថារំ អនុពន្ធិតុំ អបិ បណុជ្ជមានោ។

‘‘ឯវំ សន្តេ ខោ, អានន្ទ, អាចរិយូបទ្ទវោ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ អន្តេវាសូបទ្ទវោ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ ព្រហ្មចារូបទ្ទវោ ហោតិ។

១៩៣. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, អាចរិយូបទ្ទវោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ឯកច្ចោ សត្ថា វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ តស្ស តថាវូបកដ្ឋស្ស វិហរតោ អន្វាវត្តន្តិ [អន្វាវដ្ដន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមា ចេវ ជានបទា ច។ សោ អន្វាវត្តន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច មុច្ឆំ និកាមយតិ [មុច្ឆតិ កាមយតិ (សី. បី.) អដ្ឋកថាយំ បន ន តថា ទិស្សតិ], គេធំ អាបជ្ជតិ, អាវត្តតិ ពាហុល្លាយ។ អយំ វុច្ចតានន្ទ, ឧបទ្ទវោ [ឧបទ្ទុតោ (សី. បី.)] អាចរិយោ។ អាចរិយូបទ្ទវេន អវធិំសុ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោព្ភវិកា [បោនោភវិកា (សី. បី.)] សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, អាចរិយូបទ្ទវោ ហោតិ។

១៩៤. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, អន្តេវាសូបទ្ទវោ ហោតិ? តស្សេវ ខោ បនានន្ទ, សត្ថុ សាវកោ តស្ស សត្ថុ វិវេកមនុព្រូហយមានោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ តស្ស តថាវូបកដ្ឋស្ស វិហរតោ អន្វាវត្តន្តិ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមា ចេវ ជានបទា ច។ សោ អន្វាវត្តន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច មុច្ឆំ និកាមយតិ, គេធំ អាបជ្ជតិ, អាវត្តតិ ពាហុល្លាយ។ អយំ វុច្ចតានន្ទ, ឧបទ្ទវោ អន្តេវាសី។ អន្តេវាសូបទ្ទវេន អវធិំសុ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោព្ភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, អន្តេវាសូបទ្ទវោ ហោតិ។

១៩៥. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, ព្រហ្មចារូបទ្ទវោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។ សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ តស្ស តថាវូបកដ្ឋស្ស វិហរតោ អន្វាវត្តន្តិ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមា ចេវ ជានបទា ច។ សោ អន្វាវត្តន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច ន មុច្ឆំ និកាមយតិ, ន គេធំ អាបជ្ជតិ, ន អាវត្តតិ ពាហុល្លាយ។ តស្សេវ ខោ បនានន្ទ, សត្ថុ សាវកោ តស្ស សត្ថុ វិវេកមនុព្រូហយមានោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ តស្ស តថាវូបកដ្ឋស្ស វិហរតោ អន្វាវត្តន្តិ ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមា ចេវ ជានបទា ច។ សោ អន្វាវត្តន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច មុច្ឆំ និកាមយតិ, គេធំ អាបជ្ជតិ, អាវត្តតិ ពាហុល្លាយ។ អយំ វុច្ចតានន្ទ, ឧបទ្ទវោ ព្រហ្មចារី។ ព្រហ្មចារូបទ្ទវេន អវធិំសុ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោព្ភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ព្រហ្មចារូបទ្ទវោ ហោតិ។

‘‘តត្រានន្ទ, យោ ចេវាយំ អាចរិយូបទ្ទវោ, យោ ច អន្តេវាសូបទ្ទវោ អយំ តេហិ ព្រហ្មចារូបទ្ទវោ ទុក្ខវិបាកតរោ ចេវ កដុកវិបាកតរោ ច, អបិ ច វិនិបាតាយ សំវត្តតិ។

១៩៦. ‘‘តស្មាតិហ មំ, អានន្ទ, មិត្តវតាយ សមុទាចរថ, មា សបត្តវតាយ។ តំ វោ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ។

‘‘កថញ្ចានន្ទ , សត្ថារំ សាវកា សបត្តវតាយ សមុទាចរន្តិ, នោ មិត្តវតាយ? ឥធានន្ទ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ – ‘ឥទំ វោ ហិតាយ, ឥទំ វោ សុខាយា’តិ។ តស្ស សាវកា ន សុស្សូសន្តិ, ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, វោក្កម្ម ច សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, សត្ថារំ សាវកា សបត្តវតាយ សមុទាចរន្តិ, នោ មិត្តវតាយ។

‘‘កថញ្ចានន្ទ, សត្ថារំ សាវកា មិត្តវតាយ សមុទាចរន្តិ, នោ សបត្តវតាយ? ឥធានន្ទ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ – ‘ឥទំ វោ ហិតាយ, ឥទំ វោ សុខាយា’តិ។ តស្ស សាវកា សុស្សូសន្តិ, សោតំ ឱទហន្តិ, អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, ន ច វោក្កម សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, សត្ថារំ សាវកា មិត្តវតាយ សមុទាចរន្តិ, នោ សបត្តវតាយ។

‘‘តស្មាតិហ មំ, អានន្ទ, មិត្តវតាយ សមុទាចរថ, មា សបត្តវតាយ។ តំ វោ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ។ ន វោ អហំ, អានន្ទ, តថា បរក្កមិស្សាមិ យថា កុម្ភការោ អាមកេ អាមកមត្តេ។ និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ; បវយ្ហ បវយ្ហ, អានន្ទ, វក្ខាមិ [បវយ្ហ បវយ្ហ (សី. បី.), បគ្គយ្ហ បគ្គយ្ហ អានន្ទ វក្ខាមិ (ក.)]។ យោ សារោ សោ ឋស្សតី’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

មហាសុញ្ញតសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ។

៣. អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តំ

១៩៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ, អព្ភុតំ, អាវុសោ, តថាគតស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា, យត្រ ហិ នាម តថាគតោ អតីតេ ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ ឆិន្នបបញ្ចេ ឆិន្នវដុមេ បរិយាទិន្នវដ្ដេ សព្ពទុក្ខវីតិវត្តេ ជានិស្សតិ [អនុស្សរិស្សតិ ជានិស្សតិ (ក.)] – ‘ឯវំជច្ចា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំនាមា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំគោត្តា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំសីលា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំបញ្ញា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំវិហារី តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបិ, ‘ឯវំវិមុត្តា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិបី’’តិ! ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយា ចេវ, អាវុសោ, តថាគតា អច្ឆរិយធម្មសមន្នាគតា ច; អព្ភុតា ចេវ, អាវុសោ, តថាគតា អព្ភុតធម្មសមន្នាគតា ចា’’តិ។ អយញ្ច ហិទំ តេសំ ភិក្ខូនំ អន្តរាកថា វិប្បកតា ហោតិ។

១៩៨. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ ។ និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានំ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ, អព្ភុតំ, អាវុសោ, តថាគតស្ស មហិទ្ធិកតា មហានុភាវតា, យត្រ ហិ នាម តថាគតោ អតីតេ ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ ឆិន្នបបញ្ចេ ឆិន្នវដុមេ បរិយាទិន្នវដ្ដេ សព្ពទុក្ខវីតិវត្តេ ជានិស្សតិ – ឯវំជច្ចា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ ឥតិបិ, ឯវំនាមា… ឯវំគោត្តា… ឯវំសីលា… ឯវំធម្មា.. ឯវំបញ្ញា… ឯវំវិហារី… ឯវំវិមុត្តា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ ឥតិបី’តិ! ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ អម្ហេ ឯតទវោច – ‘អច្ឆរិយា ចេវ, អាវុសោ, តថាគតា អច្ឆរិយធម្មសមន្នាគតា ច, អព្ភុតា ចេវ, អាវុសោ, តថាគតា អព្ភុតធម្មសមន្នាគតា ចា’តិ។ អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, អន្តរាកថា វិប្បកតា; អថ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ។

១៩៩. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘តស្មាតិហ តំ, អានន្ទ, ភិយ្យោសោមត្តាយ បដិភន្តុ តថាគតស្ស អច្ឆរិយា អព្ភុតធម្មា’’តិ [អព្ភុតា ធម្មាតិ (?)]។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សតោ សម្បជានោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតំ កាយំ ឧបបជ្ជី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ, សតោ សម្បជានោ ពោធិសត្តោ តុសិតំ កាយំ ឧបបជ្ជិ ឥទំបាហំ , ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សតោ សម្បជានោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ, សតោ សម្បជានោ ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសិ ឥទំបាហំ [ឥទំបហំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០០. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យាវតាយុកំ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ, យាវតាយុកំ ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសិ ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សតោ សម្បជានោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតា, កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ , សតោ សម្បជានោ ពោធិសត្តោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមិ ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០១. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ។ យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា, យត្ថបិមេ ចន្ទិមសូរិយា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា អាភាយ នានុភោន្តិ តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ។ យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នាតិ។ អយញ្ច ទសសហស្សី លោកធាតុ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ អប្បមាណោ ច ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវ’ន្តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០២. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ, ចត្តារោ ទេវបុត្តា ចតុទ្ទិសំ អារក្ខាយ ឧបគច្ឆន្តិ – មា នំ ពោធិសត្តំ វា ពោធិសត្តមាតរំ វា មនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា កោចិ វា វិហេឋេសី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០៣. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ, បកតិយា សីលវតី ពោធិសត្តមាតា ហោតិ វិរតា បាណាតិបាតា វិរតា អទិន្នាទានា វិរតា កាមេសុមិច្ឆាចារា វិរតា មុសាវាទា វិរតា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា , អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ, ន ពោធិសត្តមាតុ បុរិសេសុ មានសំ ឧប្បជ្ជតិ កាមគុណូបសំហិតំ, អនតិក្កមនីយា ច ពោធិសត្តមាតា ហោតិ កេនចិ បុរិសេន រត្តចិត្តេនា’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ, លាភិនី ពោធិសត្តមាតា ហោតិ បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ។ សា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេតី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០៤. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ, ន ពោធិសត្តមាតុ កោចិទេវ អាពាធោ ឧប្បជ្ជតិ; សុខិនី ពោធិសត្តមាតា ហោតិ អកិលន្តកាយា; ពោធិសត្តញ្ច ពោធិសត្តមាតា តិរោកុច្ឆិគតំ បស្សតិ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ។ សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ។ តត្រាស្ស សុត្តំ អាវុតំ នីលំ វា បីតំ វា លោហិតំ វា ឱទាតំ វា បណ្ឌុសុត្តំ វា។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ហត្ថេ ករិត្វា បច្ចវេក្ខេយ្យ – អយំ ខោ មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ, តត្រិទំ សុត្តំ អាវុតំ នីលំ វា បីតំ វា លោហិតំ វា ឱទាតំ វា បណ្ឌុសុត្តំ វាតិ។ ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ , ន ពោធិសត្តមាតុ កោចិទេវ អាពាធោ ឧប្បជ្ជតិ; សុខិនី ពោធិសត្តមាតា ហោតិ អកិលន្តកាយា; ពោធិសត្តញ្ច ពោធិសត្តមាតា តិរោកុច្ឆិគតំ បស្សតិ សព្ពង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយ’ន្តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០៥. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សត្តាហជាតេ, អានន្ទ, ពោធិសត្តេ ពោធិសត្តមាតា កាលំ ករោតិ, តុសិតំ កាយំ ឧបបជ្ជតី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យថា ខោ បនានន្ទ, អញ្ញា ឥត្ថិកា នវ វា ទស វា មាសេ គព្ភំ កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា វិជាយន្តិ, ន ហេវំ ពោធិសត្តំ ពោធិសត្តមាតា វិជាយតិ។ ទសេវ មាសានិ ពោធិសត្តំ ពោធិសត្តមាតា កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា វិជាយតី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យថា ខោ បនានន្ទ, អញ្ញា ឥត្ថិកា និសិន្នា វា និបន្នា វា វិជាយន្តិ, ន ហេវំ ពោធិសត្តំ ពោធិសត្តមាតា វិជាយតិ។ ឋិតាវ ពោធិសត្តំ ពោធិសត្តមាតា វិជាយតី’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា , អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តិ បច្ឆា មនុស្សា’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០៦. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អប្បត្តោវ ពោធិសត្តោ បថវិំ ហោតិ, ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តា បដិគ្គហេត្វា មាតុ បុរតោ ឋបេន្តិ – អត្តមនា, ទេវិ, ហោហិ; មហេសក្ខោ តេ បុត្តោ ឧប្បន្នោ’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, វិសទោវ និក្ខមតិ អមក្ខិតោ ឧទេន [ឧទ្ទេន (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អមក្ខិតោ សេម្ហេន អមក្ខិតោ រុហិរេន អមក្ខិតោ កេនចិ អសុចិនា សុទ្ធោ វិសទោ [វិសុទ្ធោ (ស្យា.)]។ សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, មណិរតនំ កាសិកេ វត្ថេ និក្ខិត្តំ នេវ មណិរតនំ កាសិកំ វត្ថំ មក្ខេតិ នាបិ កាសិកំ វត្ថំ មណិរតនំ មក្ខេតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ឧភិន្នំ សុទ្ធត្តា។ ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, វិសទោវ និក្ខមតិ អមក្ខិតោ ឧទេន អមក្ខិតោ សេម្ហេន អមក្ខិតោ រុហិរេន អមក្ខិតោ កេនចិ អសុចិនា សុទ្ធោ វិសទោ’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, ទ្វេ ឧទកស្ស ធារា អន្តលិក្ខា បាតុភវន្តិ – ឯកា សីតស្ស, ឯកា ឧណ្ហស្ស; យេន ពោធិសត្តស្ស ឧទកកិច្ចំ ករោន្តិ មាតុ ចា’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

២០៧. ‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គច្ឆតិ, សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេ, សព្ពា ច ទិសា វិលោកេតិ, អាសភិញ្ច វាចំ ភាសតិ – អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស។ អយមន្តិមា ជាតិ , នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមិ។

‘‘សម្មុខា មេតំ, ភន្តេ, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ – ‘យទា, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អថ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ។ យាបិ តា លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា យត្ថបិមេ ចន្ទិមសូរិយា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា អាភាយ នានុភោន្តិ តត្ថបិ អប្បមាណោ ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ។ យេបិ តត្ថ សត្តា ឧបបន្នា តេបិ តេនោភាសេន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានន្តិ – អញ្ញេបិ កិរ, ភោ, សន្តិ សត្តា ឥធូបបន្នាតិ។ អយញ្ច ទសសហស្សី លោកធាតុ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ, អប្បមាណោ ច ឧឡារោ ឱភាសោ លោកេ បាតុភវតិ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវ’ន្តិ។ យម្បិ, ភន្តេ…បេ.… ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមី’’តិ។

២០៨. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, អានន្ទ, ឥទម្បិ តថាគតស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេហិ។ ឥធានន្ទ, តថាគតស្ស វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ; វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ; វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ។ ឥទម្បិ ខោ, ត្វំ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេហី’’តិ។ ‘‘យម្បិ, ភន្តេ, ភគវតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ; វិទិតា សញ្ញា… វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ។ ឥទំបាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមី’’តិ។

ឥទមវោច អាយស្មា អានន្ទោ។ សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ; អត្តមនា ច តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ។

៤. ពាកុលសុត្តំ

២០៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា ពាកុលោ [ពក្កុលោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ អថ ខោ អចេលកស្សបោ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស បុរាណគិហិសហាយោ យេនាយស្មា ពាកុលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា ពាកុលេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អចេលកស្សបោ អាយស្មន្តំ ពាកុលំ ឯតទវោច –

‘‘កីវចិរំ បព្ពជិតោសិ, អាវុសោ ពាកុលា’’តិ? ‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្សា’’តិ។ ‘‘ឥមេហិ បន តេ, អាវុសោ ពាកុល, អសីតិយា វស្សេហិ កតិក្ខត្តុំ មេថុនោ ធម្មោ បដិសេវិតោ’’តិ? ‘‘ន ខោ មំ, អាវុសោ កស្សប, ឯវំ បុច្ឆិតព្ពំ – ‘ឥមេហិ បន តេ, អាវុសោ ពាកុល, អសីតិយា វស្សេហិ កតិក្ខត្តុំ មេថុនោ ធម្មោ បដិសេវិតោ’តិ។ ឯវញ្ច ខោ មំ, អាវុសោ កស្សប, បុច្ឆិតព្ពំ – ‘ឥមេហិ បន តេ, អាវុសោ ពាកុល, អសីតិយា វស្សេហិ កតិក្ខត្តុំ កាមសញ្ញា ឧប្បន្នបុព្ពា’’’តិ? ( ) [(ឥមេហិ បន តេ អាវុសោ ពក្កុល អសីតិយោ វស្សេហិ កតិក្ខត្តុំ កាមសញ្ញា ឧប្បន្នបុព្ពាតិ។) (សី. បី.)]

២១០. ‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ , វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ កាមសញ្ញំ ឧប្បន្នបុព្ពំ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ កាមសញ្ញំ ឧប្បន្នបុព្ពំ ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ ព្យាបាទសញ្ញំ…បេ.… វិហិំសាសញ្ញំ ឧប្បន្នបុព្ពំ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ វិហិំសាសញ្ញំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ កាមវិតក្កំ ឧប្បន្នបុព្ពំ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ កាមវិតក្កំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ ព្យាបាទវិតក្កំ…បេ.… វិហិំសាវិតក្កំ ឧប្បន្នបុព្ពំ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ វិហិំសាវិតក្កំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

២១១. ‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ គហបតិចីវរំ សាទិតា។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ គហបតិចីវរំ សាទិតា, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ សត្ថេន ចីវរំ ឆិន្ទិតា។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ សត្ថេន ចីវរំ ឆិន្ទិតា…បេ.… ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ សូចិយា ចីវរំ សិព្ពិតា…បេ.… នាភិជានាមិ រជនេន ចីវរំ រជិតា… នាភិជានាមិ កថិនេ [កឋិនេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ចីវរំ សិព្ពិតា… នាភិជានាមិ សព្រហ្មចារីនំ ចីវរកម្មេ វិចារិតា [សព្រហ្មចារី ចីវរកម្មេ ព្យាបារិតា (សី. បី.)] … នាភិជានាមិ និមន្តនំ សាទិតា… នាភិជានាមិ ឯវរូបំ ចិត្តំ ឧប្បន្នបុព្ពំ – ‘អហោ វត មំ កោចិ និមន្តេយ្យា’តិ… នាភិជានាមិ អន្តរឃរេ និសីទិតា… នាភិជានាមិ អន្តរឃរេ ភុញ្ជិតា… នាភិជានាមិ មាតុគាមស្ស អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តំ គហេតា… នាភិជានាមិ មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសិតា អន្តមសោ ចតុប្បទម្បិ គាថំ… នាភិជានាមិ ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបសង្កមិតា… នាភិជានាមិ ភិក្ខុនិយា ធម្មំ ទេសិតា… នាភិជានាមិ សិក្ខមានាយ ធម្មំ ទេសិតា… នាភិជានាមិ សាមណេរិយា ធម្មំ ទេសិតា… នាភិជានាមិ បព្ពាជេតា… នាភិជានាមិ ឧបសម្បាទេតា… នាភិជានាមិ និស្សយំ ទាតា… នាភិជានាមិ សាមណេរំ ឧបដ្ឋាបេតា… នាភិជានាមិ ជន្តាឃរេ ន្ហាយិតា… នាភិជានាមិ ចុណ្ណេន ន្ហាយិតា… នាភិជានាមិ សព្រហ្មចារីគត្តបរិកម្មេ វិចារិតា [ព្យាបារិតា (សី. បី.)] … នាភិជានាមិ អាពាធំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, អន្តមសោ គទ្ទូហនមត្តម្បិ… នាភិជានាមិ ភេសជ្ជំ ឧបហរិតា, អន្តមសោ ហរិតកិខណ្ឌម្បិ… នាភិជានាមិ អបស្សេនកំ អបស្សយិតា… នាភិជានាមិ សេយ្យំ កប្បេតា។ យំបាយស្មា…បេ.… ធារេម។

‘‘អសីតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បព្ពជិតស្ស នាភិជានាមិ គាមន្តសេនាសនេ វស្សំ ឧបគន្តា ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ អសីតិយា វស្សេហិ នាភិជានាតិ គាមន្តសេនាសនេ វស្សំ ឧបគន្តា, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

‘‘សត្តាហមេវ ខោ អហំ, អាវុសោ, សរណោ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិំ; អថ អដ្ឋមិយំ អញ្ញា ឧទបាទិ។ យំបាយស្មា ពាកុលោ សត្តាហមេវ សរណោ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិ; អថ អដ្ឋមិយំ អញ្ញា ឧទបាទិ ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម។

២១២. ‘‘លភេយ្យាហំ, អាវុសោ ពាកុល, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ។ អលត្ថ ខោ អចេលកស្សបោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ។ អចិរូបសម្បន្នោ បនាយស្មា កស្សបោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ។ អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា កស្សបោ អរហតំ អហោសិ។

អថ ខោ អាយស្មា ពាកុលោ អបរេន សមយេន អវាបុរណំ [អបាបុរណំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អាទាយ វិហារេន វិហារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ។ អជ្ជ មេ បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតី’’តិ។ ‘‘យំបាយស្មា ពាកុលោ អវាបុរណំ អាទាយ វិហារេន វិហារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ; អជ្ជ មេ បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតី’តិ, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេម’’។

អាយស្មា ពាកុលោ មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នកោវ បរិនិព្ពាយិ។ ‘‘យំបាយស្មា ពាកុលោ មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នកោវ បរិនិព្ពាយិ, ឥទម្បិ មយំ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស អច្ឆរិយំ អព្ភុតធម្មំ ធារេមា’’តិ។

ពាកុលសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ។

៥. ទន្តភូមិសុត្តំ

២១៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ តេន ខោ បន សមយេន អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរតិ។ អថ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ យេន អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អចិរវតេន សមណុទ្ទេសេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ អចិរវតំ សមណុទ្ទេសំ ឯតទវោច –

‘‘សុតំ មេតំ, ភោ អគ្គិវេស្សន – ‘ឥធ ភិក្ខុ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ផុសេយ្យ ចិត្តស្ស ឯកគ្គត’ន្តិ។ ‘ឯវមេតំ, រាជកុមារ, ឯវមេតំ, រាជកុមារ។ ឥធ ភិក្ខុ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ផុសេយ្យ ចិត្តស្ស ឯកគ្គត’ន្តិ។ ‘សាធុ មេ ភវំ អគ្គិវេស្សនោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ទេសេតូ’តិ។ ‘ន ខោ តេ អហំ, រាជកុមារ, សក្កោមិ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ទេសេតុំ។ អហញ្ច ហិ តេ, រាជកុមារ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ, ត្វញ្ច មេ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន អាជានេយ្យាសិ; សោ មមស្ស កិលមថោ, សា មមស្ស វិហេសា’តិ។ ‘ទេសេតុ មេ ភវំ អគ្គិវេស្សនោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ។ អប្បេវនាមាហំ ភោតោ អគ្គិវេស្សនស្ស ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានេយ្យ’ន្តិ។ ‘ទេសេយ្យំ ខោ តេ អហំ, រាជកុមារ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ។ សចេ មេ ត្វំ ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានេយ្យាសិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ មេ ត្វំ ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានេយ្យាសិ, យថាសកេ តិដ្ឋេយ្យាសិ, ន មំ តត្ថ ឧត្តរិំ បដិបុច្ឆេយ្យាសី’តិ។ ‘ទេសេតុ មេ ភវំ អគ្គិវេស្សនោ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ។ សចេ អហំ ភោតោ អគ្គិវេស្សនស្ស ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានិស្សាមិ [អាជានេយ្យាមិ (ក.)], ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ អហំ ភោតោ អគ្គិវេស្សនស្ស ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានិស្សាមិ, យថាសកេ តិដ្ឋិស្សាមិ [តិដ្ឋេយ្យាមិ (ក.)], នាហំ តត្ថ ភវន្តំ អគ្គិវេស្សនំ ឧត្តរិំ បដិបុច្ឆិស្សាមី’’’តិ។

២១៤. អថ ខោ អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ទេសេសិ។ ឯវំ វុត្តេ, ជយសេនោ រាជកុមារោ អចិរវតំ សមណុទ្ទេសំ ឯតទវោច – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភោ អគ្គិវេស្សន, អនវកាសោ យំ ភិក្ខុ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ផុសេយ្យ ចិត្តស្ស ឯកគ្គត’’ន្តិ។ អថ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ អចិរវតស្ស សមណុទ្ទេសស្ស អដ្ឋានតញ្ច អនវកាសតញ្ច បវេទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ។

អថ ខោ អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ អចិរបក្កន្តេ ជយសេនេ រាជកុមារេ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ យាវតកោ អហោសិ ជយសេនេន រាជកុមារេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ។

ឯវំ វុត្តេ, ភគវា អចិរវតំ សមណុទ្ទេសំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កុតេត្ថ, អគ្គិវេស្សន, លព្ភា។ យំ តំ នេក្ខម្មេន ញាតព្ពំ នេក្ខម្មេន ទដ្ឋព្ពំ នេក្ខម្មេន បត្តព្ពំ នេក្ខម្មេន សច្ឆិកាតព្ពំ តំ វត ជយសេនោ រាជកុមារោ កាមមជ្ឈេ វសន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ កាមវិតក្កេហិ ខជ្ជមានោ កាមបរិឡាហេន បរិឌយ្ហមានោ កាមបរិយេសនាយ ឧស្សុកោ [ឧស្សុក្កោ (សព្ពត្ថ)] ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតី’’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។

២១៥. ‘‘សេយ្យថាបិស្សុ, អគ្គិវេស្សន, ទ្វេ ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វា សុទន្តា សុវិនីតា, ទ្វេ ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វា អទន្តា អវិនីតា។ តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យេ តេ ទ្វេ ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វា សុទន្តា សុវិនីតា, អបិ នុ តេ ទន្តាវ ទន្តការណំ គច្ឆេយ្យុំ, ទន្តាវ ទន្តភូមិំ សម្បាបុណេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។ ‘‘យេ បន តេ ទ្វេ ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វា អទន្តា អវិនីតា, អបិ នុ តេ អទន្តាវ ទន្តការណំ គច្ឆេយ្យុំ, អទន្តាវ ទន្តភូមិំ សម្បាបុណេយ្យុំ, សេយ្យថាបិ តេ ទ្វេ ហត្ថិទម្មា វា អស្សទម្មា វា គោទម្មា វា សុទន្តា សុវិនីតា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, យំ តំ នេក្ខម្មេន ញាតព្ពំ នេក្ខម្មេន ទដ្ឋព្ពំ នេក្ខម្មេន បត្តព្ពំ នេក្ខម្មេន សច្ឆិកាតព្ពំ តំ វត ជយសេនោ រាជកុមារោ កាមមជ្ឈេ វសន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ កាមវិតក្កេហិ ខជ្ជមានោ កាមបរិឡាហេន បរិឌយ្ហមានោ កាមបរិយេសនាយ ឧស្សុកោ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតី’’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។

២១៦. ‘‘សេយ្យថាបិ , អគ្គិវេស្សន, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ មហាបព្ពតោ។ តមេនំ ទ្វេ សហាយកា តម្ហា គាមា វា និគមា វា និក្ខមិត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន យេន សោ បព្ពតោ តេនុបសង្កមេយ្យុំ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកោ សហាយកោ ហេដ្ឋា បព្ពតបាទេ តិដ្ឋេយ្យ, ឯកោ សហាយកោ ឧបរិបព្ពតំ អារោហេយ្យ។ តមេនំ ហេដ្ឋា បព្ពតបាទេ ឋិតោ សហាយកោ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតំ សហាយកំ ឯវំ វេទយ្យ – ‘យំ, សម្ម, កិំ ត្វំ បស្សសិ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘បស្សាមិ ខោ អហំ, សម្ម, ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’’’ន្តិ។

‘‘សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, សម្ម , អនវកាសោ យំ ត្វំ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ បស្សេយ្យាសិ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ។ តមេនំ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ សហាយកោ ហេដ្ឋិមបព្ពតបាទំ ឱរោហិត្វា តំ សហាយកំ ពាហាយំ គហេត្វា ឧបរិបព្ពតំ អារោបេត្វា មុហុត្តំ អស្សាសេត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យំ, សម្ម, កិំ ត្វំ បស្សសិ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘បស្សាមិ ខោ អហំ, សម្ម, ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’’’ន្តិ ។

‘‘សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥទានេវ ខោ តេ, សម្ម, ភាសិតំ – មយំ ឯវំ អាជានាម – អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ សម្ម, អនវកាសោ យំ ត្វំ ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ បស្សេយ្យាសិ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ។ ឥទានេវ ច បន តេ ភាសិតំ មយំ ឯវំ អាជានាម – ‘បស្សាមិ ខោ អហំ, សម្ម, ឧបរិបព្ពតេ ឋិតោ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ។ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘តថា ហិ បនាហំ, សម្ម, ឥមិនា មហតា បព្ពតេន អាវុតោ [អាវដោ (សី. អដ្ឋ. បី.), អាវុដោ (ស្យា. កំ. ក.)] ទដ្ឋេយ្យំ នាទ្ទស’’’ន្តិ។

‘‘អតោ មហន្តតរេន, អគ្គិវេស្សន, អវិជ្ជាខន្ធេន ជយសេនោ រាជកុមារោ អាវុតោ និវុតោ [និវុដោ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ឱផុដោ [ឱវុតោ (សី.), ឱវុដោ (ស្យា. កំ. បី.)] បរិយោនទ្ធោ។ សោ វត យំ តំ នេក្ខម្មេន ញាតព្ពំ នេក្ខម្មេន ទដ្ឋព្ពំ នេក្ខម្មេន បត្តព្ពំ នេក្ខម្មេន សច្ឆិកាតព្ពំ តំ វត ជយសេនោ រាជកុមារោ កាមមជ្ឈេ វសន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ កាមវិតក្កេហិ ខជ្ជមានោ កាមបរិឡាហេន បរិឌយ្ហមានោ កាមបរិយេសនាយ ឧស្សុកោ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សច្ឆិ វា ករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ ។ សចេ ខោ តំ, អគ្គិវេស្សន, ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស ឥមា ទ្វេ ឧបមា បដិភាយេយ្យុំ [បដិភាសេយ្យុំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], អនច្ឆរិយំ តេ ជយសេនោ រាជកុមារោ បសីទេយ្យ, បសន្នោ ច តេ បសន្នាការំ ករេយ្យា’’តិ។ ‘‘កុតោ បន មំ, ភន្តេ, ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស ឥមា ទ្វេ ឧបមា បដិភាយិស្សន្តិ [បដិភាសិស្សន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា, សេយ្យថាបិ ភគវន្ត’’ន្តិ?

២១៧. ‘‘សេយ្យថាបិ , អគ្គិវេស្សន, រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ នាគវនិកំ អាមន្តេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម នាគវនិក, រញ្ញោ នាគំ អភិរុហិត្វា នាគវនំ បវិសិត្វា អារញ្ញកំ នាគំ អតិបស្សិត្វា រញ្ញោ នាគស្ស គីវាយំ ឧបនិពន្ធាហី’តិ។ ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អគ្គិវេស្សន, នាគវនិកោ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស បដិស្សុត្វា រញ្ញោ នាគំ អភិរុហិត្វា នាគវនំ បវិសិត្វា អារញ្ញកំ នាគំ អតិបស្សិត្វា រញ្ញោ នាគស្ស គីវាយំ ឧបនិពន្ធតិ។ តមេនំ រញ្ញោ នាគោ អព្ភោកាសំ នីហរតិ។ ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ អព្ភោកាសំ គតោ ហោតិ។ ឯត្ថគេធា [ឯតគេធា (សី. បី.)] ហិ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកា នាគា យទិទំ – នាគវនំ។ តមេនំ នាគវនិកោ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស អារោចេសិ – ‘អព្ភោកាសគតោ ខោ [ខោ តេ (ស្យា. កំ. ក.)], ទេវ, អារញ្ញកោ នាគោ’តិ។ អថ ខោ អគ្គិវេស្សន, តមេនំ រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ ហត្ថិទមកំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម ហត្ថិទមក, អារញ្ញកំ នាគំ ទមយាហិ អារញ្ញកានញ្ចេវ សីលានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ សរសង្កប្បានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ ទរថកិលមថបរិឡាហានំ អភិនិម្មទនាយ គាមន្តេ អភិរមាបនាយ មនុស្សកន្តេសុ សីលេសុ សមាទបនាយា’’’តិ [សមាទាបនាយាតិ (?)]។

‘‘‘ឯវំ , ទេវា’តិ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ហត្ថិទមកោ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស បដិស្សុត្វា មហន្តំ ថម្ភំ បថវិយំ និខណិត្វា អារញ្ញកស្ស នាគស្ស គីវាយំ ឧបនិពន្ធតិ អារញ្ញកានញ្ចេវ សីលានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ សរសង្កប្បានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ ទរថកិលមថបរិឡាហានំ អភិនិម្មទនាយ គាមន្តេ អភិរមាបនាយ មនុស្សកន្តេសុ សីលេសុ សមាទបនាយ។ តមេនំ ហត្ថិទមកោ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបាហិ វាចាហិ សមុទាចរតិ។ យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ ហត្ថិទមកស្ស យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបាហិ វាចាហិ សមុទាចរិយមានោ សុស្សូសតិ, សោតំ ឱទហតិ, អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ; តមេនំ ហត្ថិទមកោ ឧត្តរិ តិណឃាសោទកំ អនុប្បវេច្ឆតិ។

‘‘យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ ហត្ថិទមកស្ស តិណឃាសោទកំ បដិគ្គណ្ហាតិ, តត្រ ហត្ថិទមកស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ជីវិស្សតិ ខោ [នុ ខោ (សី. ក.)] ទានិ អារញ្ញកោ [រញ្ញោ (សី. បី.)] នាគោ’តិ។ តមេនំ ហត្ថិទមកោ ឧត្តរិ ការណំ ការេតិ – ‘អាទិយ, ភោ, និក្ខិប, ភោ’តិ។ យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ ហត្ថិទមកស្ស អាទាននិក្ខេបេ វចនករោ ហោតិ ឱវាទប្បដិករោ, តមេនំ ហត្ថិទមកោ ឧត្តរិ ការណំ ការេតិ – ‘អភិក្កម, ភោ, បដិក្កម, ភោ’តិ។ យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ ហត្ថិទមកស្ស អភិក្កមបដិក្កមវចនករោ ហោតិ ឱវាទប្បដិករោ, តមេនំ ហត្ថិទមកោ ឧត្តរិ ការណំ ការេតិ – ‘ឧដ្ឋហ, ភោ, និសីទ, ភោ’តិ។ យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អារញ្ញកោ នាគោ ហត្ថិទមកស្ស ឧដ្ឋាននិសជ្ជាយ វចនករោ ហោតិ ឱវាទប្បដិករោ, តមេនំ ហត្ថិទមកោ ឧត្តរិ អានេញ្ជំ នាម ការណំ ការេតិ, មហន្តស្ស ផលកំ សោណ្ឌាយ ឧបនិពន្ធតិ, តោមរហត្ថោ ច បុរិសោ ឧបរិគីវាយ និសិន្នោ ហោតិ, សមន្តតោ ច តោមរហត្ថា បុរិសា បរិវារេត្វា ឋិតា ហោន្តិ, ហត្ថិទមកោ ច ទីឃតោមរយដ្ឋិំ គហេត្វា បុរតោ ឋិតោ ហោតិ។ សោ អានេញ្ជំ ការណំ ការិយមានោ នេវ បុរិមេ បាទេ ចោបេតិ ន បច្ឆិមេ បាទេ ចោបេតិ, ន បុរិមកាយំ ចោបេតិ ន បច្ឆិមកាយំ ចោបេតិ, ន សីសំ ចោបេតិ, ន កណ្ណេ ចោបេតិ, ន ទន្តេ ចោបេតិ , ន នង្គុដ្ឋំ ចោបេតិ, ន សោណ្ឌំ ចោបេតិ។ សោ ហោតិ អារញ្ញកោ នាគោ ខមោ សត្តិប្បហារានំ អសិប្បហារានំ ឧសុប្បហារានំ សរបត្តប្បហារានំ [បរសត្ថប្បហារានំ (សី.), បរសត្តុប្បហារានំ (ស្យា. កំ. បី.)] ភេរិបណវវំសសង្ខឌិណ្ឌិមនិន្នាទសទ្ទានំ [ភេរិបណវសង្ខតិណវនិន្នាទសទ្ទានំ (បី.)] សព្ពវង្កទោសនិហិតនិន្នីតកសាវោ រាជារហោ រាជភោគ្គោ រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ។

២១៨. ‘‘ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។ សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ។ សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ។ តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ។ សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ។ សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា។ នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ។

‘‘សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។ ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, អរិយសាវកោ អព្ភោកាសគតោ ហោតិ។ ឯត្ថគេធា ហិ, អគ្គិវេស្សន, ទេវមនុស្សា យទិទំ – បញ្ច កាមគុណា។ តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលវា ហោហិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរាហិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខស្សុ សិក្ខាបទេសូ’’’តិ។

‘‘យតោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អរិយសាវកោ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោហិ, ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មា និមិត្តគ្គាហី…បេ.… (យថា គណកមោគ្គល្លានសុត្តន្តេ, ឯវំ វិត្ថារេតព្ពានិ។)

២១៩. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ។ វេទនាសុ…បេ.… ចិត្តេ…បេ.… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ។ សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ហត្ថិទមកោ មហន្តំ ថម្ភំ បថវិយំ និខណិត្វា អារញ្ញកស្ស នាគស្ស គីវាយំ ឧបនិពន្ធតិ អារញ្ញកានញ្ចេវ សីលានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ សរសង្កប្បានំ អភិនិម្មទនាយ អារញ្ញកានញ្ចេវ ទរថកិលមថបរិឡាហានំ អភិនិម្មទនាយ គាមន្តេ អភិរមាបនាយ មនុស្សកន្តេសុ សីលេសុ សមាទបនាយ; ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អរិយសាវកស្ស ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចេតសោ ឧបនិពន្ធនា ហោន្តិ គេហសិតានញ្ចេវ សីលានំ អភិនិម្មទនាយ គេហសិតានញ្ចេវ សរសង្កប្បានំ អភិនិម្មទនាយ គេហសិតានញ្ចេវ ទរថកិលមថបរិឡាហានំ អភិនិម្មទនាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ។

២២០. ‘‘តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ , មា ច កាមូបសំហិតំ វិតក្កំ វិតក្កេសិ។ វេទនាសុ… ចិត្តេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ, មា ច កាមូបសំហិតំ វិតក្កំ វិតក្កេសី’’’តិ។

‘‘សោ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ.… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ.… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ។

២២១. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ…បេ.… យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ; ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ។ វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ។

‘‘សោ ហោតិ ភិក្ខុ ខមោ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ, ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតិ សព្ពរាគទោសមោហនិហិតនិន្នីតកសាវោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស។

២២២. ‘‘មហល្លកោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ អទន្តោ អវិនីតោ កាលង្ករោតិ, ‘អទន្តមរណំ [អទន្តំ មរណំ (ក.)] មហល្លកោ រញ្ញោ នាគោ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; មជ្ឈិមោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ។ ទហរោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ អទន្តោ អវិនីតោ កាលង្ករោតិ , ‘អទន្តមរណំ ទហរោ រញ្ញោ នាគោ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ថេរោ ចេបិ ភិក្ខុ អខីណាសវោ កាលង្ករោតិ, ‘អទន្តមរណំ ថេរោ ភិក្ខុ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; មជ្ឈិមោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ។ នវោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ អខីណាសវោ កាលង្ករោតិ, ‘អទន្តមរណំ នវោ ភិក្ខុ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ។

‘‘មហល្លកោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ សុទន្តោ សុវិនីតោ កាលង្ករោតិ, ‘ទន្តមរណំ មហល្លកោ រញ្ញោ នាគោ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; មជ្ឈិមោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ… ទហរោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, រញ្ញោ នាគោ សុទន្តោ សុវិនីតោ កាលង្ករោតិ, ‘ទន្តមរណំ ទហរោ រញ្ញោ នាគោ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ថេរោ ចេបិ ភិក្ខុ ខីណាសវោ កាលង្ករោតិ, ‘ទន្តមរណំ ថេរោ ភិក្ខុ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; មជ្ឈិមោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ។ នវោ ចេបិ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ ខីណាសវោ កាលង្ករោតិ, ‘ទន្តមរណំ នវោ ភិក្ខុ កាលង្កតោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អចិរវតោ សមណុទ្ទេសោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

ទន្តភូមិសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ។

៦. ភូមិជសុត្តំ

២២៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ អថ ខោ អាយស្មា ភូមិជោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ អថ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ យេនាយស្មា ភូមិជោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា ភូមិជេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ អាយស្មន្តំ ភូមិជំ ឯតទវោច – ‘‘សន្តិ, ភោ ភូមិជ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា [ចរតិ, អភព្ពោ (សី. បី.) ឯវមុបរិបិ ឯកវចនេនេវ ទិស្សតិ] ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ [អាសញ្ច អនាសញ្ច ចេបិ (អដ្ឋ.)] ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយា’តិ។ ឥធ ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា កិំវាទី [កិំវាទី កិំទិដ្ឋី (ស្យា. កំ. ក.)] កិមក្ខាយី’’តិ? ‘‘ន ខោ មេតំ, រាជកុមារ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ។ ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ភគវា ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘អាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយា’តិ។ ន ខោ មេ តំ, រាជកុមារ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ។ ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ភគវា ឯវំ ព្យាករេយ្យា’’តិ។ ‘‘សចេ ខោ ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា ឯវំវាទី [ឯវំវាទី ឯវំទិដ្ឋី (ស្យា. កំ. ក.)] ឯវមក្ខាយី, អទ្ធា ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា សព្ពេសំយេវ បុថុសមណព្រាហ្មណានំ មុទ្ធានំ [ពុទ្ធានំ (ក.) មុទ្ធានន្តិមុទ្ធំ, មត្ថកន្តិ អត្ថោ] មញ្ញេ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ ។ អថ ខោ ជយសេនោ រាជកុមារោ អាយស្មន្តំ ភូមិជំ សកេនេវ ថាលិបាកេន បរិវិសិ។

២២៤. អថ ខោ អាយស្មា ភូមិជោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភូមិជោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំ។ អថ ខោ, ភន្តេ, ជយសេនោ រាជកុមារោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មយា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, ភន្តេ, ជយសេនោ រាជកុមារោ មំ ឯតទវោច – ‘សន្តិ, ភោ ភូមិជ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយា’តិ។ ‘ឥធ ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា កិំវាទី កិមក្ខាយី’តិ? ឯវំ វុត្តេ អហំ, ភន្តេ, ជយសេនំ រាជកុមារំ ឯតទវោចំ – ‘ន ខោ មេ តំ, រាជកុមារ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ។ ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ភគវា ឯវំ ព្យាករេយ្យ – អាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា អយោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា យោនិសោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយាតិ។ ន ខោ មេ តំ, រាជកុមារ, ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, សម្មុខា បដិគ្គហិតំ។ ឋានញ្ច ខោ ឯតំ វិជ្ជតិ យំ ភគវា ឯវំ ព្យាករេយ្យា’តិ។ ‘សចេ ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា ឯវំវាទី ឯវមក្ខាយី, អទ្ធា ភោតោ ភូមិជស្ស សត្ថា សព្ពេសំយេវ បុថុសមណព្រាហ្មណានំ មុទ្ធានំ មញ្ញេ អាហច្ច តិដ្ឋតី’តិ។ ‘កច្ចាហំ, ភន្តេ, ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករមានោ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ ហោមិ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខាមិ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោមិ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតី’’’តិ?

‘‘តគ្ឃ ត្វំ, ភូមិជ, ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករមានោ វុត្តវាទី ចេវ មេ ហោសិ, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខសិ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោសិ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតិ។ យេ ហិ កេចិ, ភូមិជ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ មិច្ឆាសង្កប្បា មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តា មិច្ឆាអាជីវា មិច្ឆាវាយាមា មិច្ឆាសតី មិច្ឆាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

២២៥. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ តេលត្ថិកោ តេលគវេសី តេលបរិយេសនំ ចរមានោ វាលិកំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា វាលិកំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, អភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា វាលិកំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, អភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា វាលិកំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, អភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា វាលិកំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, អភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, តេលស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ មិច្ឆាសង្កប្បា មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តា មិច្ឆាអាជីវា មិច្ឆាវាយាមា មិច្ឆាសតី មិច្ឆាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

‘‘សេយ្យថាបិ , ភូមិជ, បុរិសោ ខីរត្ថិកោ ខីរគវេសី ខីរបរិយេសនំ ចរមានោ គាវិំ តរុណវច្ឆំ វិសាណតោ អាវិញ្ឆេយ្យ [អាវិញ្ជេយ្យ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា គាវិំ តរុណវច្ឆំ វិសាណតោ អាវិញ្ឆេយ្យ, អភព្ពោ ខីរស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា គាវិំ តរុណវច្ឆំ វិសាណតោ អាវិញ្ឆេយ្យ, អភព្ពោ ខីរស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ខីរស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ…បេ.… មិច្ឆាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

២២៦. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ នវនីតត្ថិកោ នវនីតគវេសី នវនីតបរិយេសនំ ចរមានោ ឧទកំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន [មន្ថេន (សី.), មត្តេន (ក.)] អាវិញ្ឆេយ្យ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ឧទកំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន អាវិញ្ឆេយ្យ, អភព្ពោ នវនីតស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ឧទកំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន អាវិញ្ឆេយ្យ, អភព្ពោ នវនីតស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, នវនីតស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ…បេ.… មិច្ឆាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ អគ្គិត្ថិកោ [អគ្គត្ថិកោ (សី.)] អគ្គិគវេសី អគ្គិបរិយេសនំ ចរមានោ អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេយ្យ [អភិមត្ថេយ្យ (ស្យា. កំ. បី. ក.)]។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេយ្យ, អភព្ពោ អគ្គិស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេយ្យ, អភព្ពោ អគ្គិស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, អគ្គិស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ…បេ.… មិច្ឆាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.…អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អយោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។ យេ ហិ កេចិ, ភូមិជ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សម្មាទិដ្ឋិនោ សម្មាសង្កប្បា សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តា សម្មាអាជីវា សម្មាវាយាមា សម្មាសតី សម្មាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

២២៧. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ តេលត្ថិកោ តេលគវេសី តេលបរិយេសនំ ចរមានោ តិលបិដ្ឋំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា តិលបិដ្ឋំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, ភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា តិលបិដ្ឋំ ទោណិយា អាកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកំ បីឡេយ្យ, ភព្ពោ តេលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, តេលស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សម្មាទិដ្ឋិនោ…បេ.… សម្មាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ ខីរត្ថិកោ ខីរគវេសី ខីរបរិយេសនំ ចរមានោ គាវិំ តរុណវច្ឆំ ថនតោ អាវិញ្ឆេយ្យ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា គាវិំ តរុណវច្ឆំ ថនតោ អាវិញ្ឆេយ្យ, ភព្ពោ ខីរស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា គាវិំ តរុណវច្ឆំ ថនតោ អាវិញ្ឆេយ្យ, ភព្ពោ ខីរស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ខីរស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សម្មាទិដ្ឋិនោ…បេ.… សម្មាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា…បេ.… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

២២៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ នវនីតត្ថិកោ នវនីតគវេសី នវនីតបរិយេសនំ ចរមានោ ទធិំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន អាវិញ្ឆេយ្យ។ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ទធិំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន អាវិញ្ឆេយ្យ, ភព្ពោ នវនីតស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ទធិំ កលសេ អាសិញ្ចិត្វា មត្ថេន អាវិញ្ឆេយ្យ, ភព្ពោ នវនីតស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, នវនីតស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សម្មាទិដ្ឋិនោ…បេ.… សម្មាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា… អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា … នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភូមិជ, បុរិសោ អគ្គិត្ថិកោ អគ្គិគវេសី អគ្គិបរិយេសនំ ចរមានោ សុក្ខំ កដ្ឋំ កោឡាបំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេយ្យ; ( ) [(ភព្ពោ អគ្គិស្ស អធិគមាយ) (សព្ពត្ថ)] អាសញ្ចេបិ ករិត្វា… អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា.. អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា… នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា សុក្ខ កដ្ឋំ កោឡាបំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេយ្យ, ភព្ពោ អគ្គិស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, អគ្គិស្ស អធិគមាយ។ ឯវមេវ ខោ, ភូមិជ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សម្មាទិដ្ឋិនោ…បេ.… សម្មាសមាធិនោ តេ អាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; អាសញ្ច អនាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ; នេវាសំ នានាសញ្ចេបិ ករិត្វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, ភព្ពា ផលស្ស អធិគមាយ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយ។

‘‘សចេ ខោ តំ, ភូមិជ, ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស ឥមា ចតស្សោ ឧបមា បដិភាយេយ្យុំ អនច្ឆរិយំ តេ ជយសេនោ រាជកុមារោ បសីទេយ្យ, បសន្នោ ច តេ បសន្នាការំ ករេយ្យា’’តិ។ ‘‘កុតោ បន មំ, ភន្តេ, ជយសេនស្ស រាជកុមារស្ស ឥមា ចតស្សោ ឧបមា បដិភាយិស្សន្តិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា, សេយ្យថាបិ ភគវន្ត’’ន្តិ?

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា ភូមិជោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

ភូមិជសុត្តំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ។

៧. អនុរុទ្ធសុត្តំ

២២៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, យេនាយស្មា អនុរុទ្ធោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស បាទេ សិរសា វន្ទាហិ [វន្ទាហិ, ឯវញ្ច វទេហិ (សី. បី.)] – ‘បញ្ចកង្គោ, ភន្តេ, ថបតិ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ; ឯវញ្ច វទេហិ [ឯវញ្ច វទេតិ (សី. បី.)] – ‘អធិវាសេតុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ បញ្ចកង្គស្ស ថបតិស្ស ស្វាតនាយ អត្តចតុត្ថោ ភត្តំ; យេន ច កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ បគេវតរំ អាគច្ឆេយ្យ; បញ្ចកង្គោ, ភន្តេ, ថបតិ [បញ្ចកង្គោ ថបតិ (សី. បី.)] ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ រាជករណីយេនា’’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ បញ្ចកង្គស្ស ថបតិស្ស បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា អនុរុទ្ធោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ បុរិសោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘បញ្ចកង្គោ, ភន្តេ, ថបតិ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ, ឯវញ្ច វទេតិ – ‘អធិវាសេតុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ បញ្ចកង្គស្ស ថបតិស្ស ស្វាតនាយ អត្តចតុត្ថោ ភត្តំ; យេន ច កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ បគេវតរំ អាគច្ឆេយ្យ; បញ្ចកង្គោ, ភន្តេ, ថបតិ ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ រាជករណីយេនា’’’តិ។ អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ តុណ្ហីភាវេន។

២៣០. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន បញ្ចកង្គស្ស ថបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ អថ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ។ អថ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធ មំ, ភន្តេ, ថេរា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘អប្បមាណំ, គហបតិ, ចេតោវិមុត្តិំ ភាវេហី’តិ [អប្បមាណា គហបតិ ចេតោវិមុត្តិ ភាវេតព្ពាតិ (ក.)]។ ឯកច្ចេ ថេរា ឯវមាហំសុ – ‘មហគ្គតំ, គហបតិ, ចេតោវិមុត្តិំ ភាវេហី’តិ។ យា ចាយំ, ភន្តេ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ យា ច មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ – ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច, ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ, គហបតិ, តំ យេវេត្ថ បដិភាតុ។ អបណ្ណកន្តេ ឥតោ ភវិស្សតី’’តិ។ ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘យា ចាយំ អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ យា ច មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’’ន្តិ។ ‘‘យា ចាយំ, គហបតិ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ យា ច មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច ។ តទមិនាបេតំ, គហបតិ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច’’។

‘‘កតមា ច, គហបតិ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ។ ករុណាសហគតេន ចេតសា… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, គហបតិ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ។

២៣១. ‘‘កតមា ច, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ រុក្ខមូលំ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា រុក្ខមូលានិ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ [អយំ (ស្យា. កំ. ក.)] វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ គាមក្ខេត្តំ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ , ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា គាមក្ខេត្តានិ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ មហារជ្ជំ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា មហារជ្ជានិ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ភិក្ខុ យាវតា សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ មហគ្គតន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ អយម្បិ វុច្ចតិ, គហបតិ, មហគ្គតា ចេតោវិមុត្តិ។ ឥមិនា ខោ ឯតំ, គហបតិ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច។

២៣២. ‘‘ចតស្សោ ខោ ឥមា គហបតិ, ភវូបបត្តិយោ។ កតមា ចតស្សោ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ‘បរិត្តាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរិត្តាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ ‘អប្បមាណាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អប្បមាណាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ ‘សំកិលិដ្ឋាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សំកិលិដ្ឋាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ ឥធ បន, គហបតិ, ឯកច្ចោ ‘បរិសុទ្ធាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរិសុទ្ធាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ ឥមា ខោ, គហបតិ, ចតស្សោ ភវូបបត្តិយោ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, គហបតិ, សមយោ, យា តា ទេវតា ឯកជ្ឈំ សន្និបតន្តិ, តាសំ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតានំ វណ្ណនានត្តញ្ហិ ខោ បញ្ញាយតិ នោ ច អាភានានត្តំ ។ សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ សម្ពហុលានិ តេលប្បទីបានិ ឯកំ ឃរំ បវេសេយ្យ។ តេសំ ឯកំ ឃរំ បវេសិតានំ អច្ចិនានត្តញ្ហិ ខោ បញ្ញាយេថ, នោ ច អាភានានត្តំ; ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, ហោតិ ខោ សោ សមយោ, យា តា ទេវតា ឯកជ្ឈំ សន្និបតន្តិ តាសំ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតានំ វណ្ណនានត្តញ្ហិ ខោ បញ្ញាយតិ, នោ ច អាភានានត្តំ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, គហបតិ, សមយោ, យា តា ទេវតា តតោ វិបក្កមន្តិ, តាសំ តតោ វិបក្កមន្តីនំ វណ្ណនានត្តញ្ចេវ បញ្ញាយតិ អាភានានត្តញ្ច។ សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ តានិ សម្ពហុលានិ តេលប្បទីបានិ តម្ហា ឃរា នីហរេយ្យ។ តេសំ តតោ នីហតានំ [នីហរន្តានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អច្ចិនានត្តញ្ចេវ បញ្ញាយេថ អាភានានត្តញ្ច; ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, ហោតិ ខោ សោ សមយោ, យា តា ទេវតា តតោ វិបក្កមន្តិ, តាសំ តតោ វិបក្កមន្តីនំ វណ្ណនានត្តញ្ចេវ បញ្ញាយតិ អាភានានត្តញ្ច។

‘‘ន ខោ, គហបតិ, តាសំ ទេវតានំ ឯវំ ហោតិ – ‘ឥទំ អម្ហាកំ និច្ចន្តិ វា ធុវន្តិ វា សស្សត’ន្តិ វា, អបិ ច យត្ថ យត្ថេវ តា [យា (ក.)] ទេវតា អភិនិវិសន្តិ តត្ថ តត្ថេវ តា ទេវតា អភិរមន្តិ។ សេយ្យថាបិ, គហបតិ, មក្ខិកានំ កាជេន វា បិដកេន វា ហរីយមានានំ ន ឯវំ ហោតិ – ‘ឥទំ អម្ហាកំ និច្ចន្តិ វា ធុវន្តិ វា សស្សត’ន្តិ វា, អបិ ច យត្ថ យត្ថេវ តា [យា (ក.)] មក្ខិកា អភិនិវិសន្តិ តត្ថ តត្ថេវ តា មក្ខិកា អភិរមន្តិ; ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, តាសំ ទេវតានំ ន ឯវំ ហោតិ – ‘ឥទំ អម្ហាកំ និច្ចន្តិ វា ធុវន្តិ វា សស្សត’ន្តិ វា, អបិ ច យត្ថ យត្ថេវ តា ទេវតា អភិនិវិសន្តិ តត្ថ តត្ថេវ តា ទេវតា អភិរមន្តី’’តិ។

២៣៣. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សភិយោ កច្ចានោ [កច្ចាយនោ (សី.)] អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ! អត្ថិ ច មេ ឯត្ថ ឧត្តរិំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ។ យា តា, ភន្តេ, ទេវតា អាភា សព្ពា តា បរិត្តាភា ឧទាហុ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា អប្បមាណាភា’’តិ? ‘‘តទង្គេន ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិត្តាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា អប្បមាណាភា’’តិ។ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន តាសំ ទេវតានំ ឯកំ ទេវនិកាយំ ឧបបន្នានំ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិត្តាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា អប្បមាណាភា’’តិ?

‘‘តេន ហាវុសោ កច្ចាន, តំយេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ។ យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ។ តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន , យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ រុក្ខមូលំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ [យោបាយំ (ក.)] ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា រុក្ខមូលានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា រុក្ខមូលានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន, យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា រុក្ខមូលានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ គាមក្ខេត្តំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ គាមក្ខេត្តំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន, យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ គាមក្ខេត្តំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា គាមក្ខេត្តានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា គាមក្ខេត្តានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន, យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា គាមក្ខេត្តានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ មហារជ្ជំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ មហារជ្ជំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន, យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ឯកំ មហារជ្ជំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា មហារជ្ជានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា មហារជ្ជានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ កច្ចាន, យ្វាយំ ភិក្ខុ យាវតា ទ្វេ វា តីណិ វា មហារជ្ជានិ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, យោចាយំ ភិក្ខុ យាវតា សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ កតមា ចិត្តភាវនា មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ យាវតា សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ ‘មហគ្គត’ន្តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ – អយំ ឥមាសំ ឧភិន្នំ ចិត្តភាវនានំ មហគ្គតតរា’’តិ? ‘‘អយំ ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន តាសំ ទេវតានំ ឯកំ ទេវនិកាយំ ឧបបន្នានំ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិត្តាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា អប្បមាណាភា’’តិ។

២៣៤. ‘‘សាធុ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ! អត្ថិ ច មេ ឯត្ថ ឧត្តរិំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ។ យាវតា [យា តា (ក.)], ភន្តេ, ទេវតា អាភា សព្ពា តា សំកិលិដ្ឋាភា ឧទាហុ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិសុទ្ធាភា’’តិ? ‘‘តទង្គេន ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា សំកិលិដ្ឋាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិសុទ្ធាភា’’តិ។ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន តាសំ ទេវតានំ ឯកំ ទេវនិកាយំ ឧបបន្នានំ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា សំកិលិដ្ឋាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិសុទ្ធាភា’’តិ?

‘‘តេន , ហាវុសោ កច្ចាន, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ។ ឧបមាយបិធេកច្ចេ [ឧបមាយមិធេកច្ចេ (ក.)] វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។ សេយ្យថាបិ, អាវុសោ កច្ចាន, តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ តេលម្បិ អបរិសុទ្ធំ វដ្ដិបិ អបរិសុទ្ធា។ សោ តេលស្សបិ អបរិសុទ្ធត្តា វដ្ដិយាបិ អបរិសុទ្ធត្តា អន្ធន្ធំ វិយ ឈាយតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ‘សំកិលិដ្ឋាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ, តស្ស កាយទុដ្ឋុល្លម្បិ ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធំ ហោតិ, ថិនមិទ្ធម្បិ ន សុសមូហតំ ហោតិ , ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចម្បិ ន សុប្បដិវិនីតំ ហោតិ។ សោ កាយទុដ្ឋុល្លស្សបិ ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធត្តា ថិនមិទ្ធស្សបិ ន សុសមូហតត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្សបិ ន សុប្បដិវិនីតត្តា អន្ធន្ធំ វិយ ឈាយតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សំកិលិដ្ឋាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, អាវុសោ កច្ចាន, តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ តេលម្បិ បរិសុទ្ធំ វដ្ដិបិ បរិសុទ្ធា។ សោ តេលស្សបិ បរិសុទ្ធត្តា វដ្ដិយាបិ បរិសុទ្ធត្តា ន អន្ធន្ធំ វិយ ឈាយតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ‘បរិសុទ្ធាភា’តិ ផរិត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរតិ។ តស្ស កាយទុដ្ឋុល្លម្បិ សុប្បដិប្បស្សទ្ធំ ហោតិ, ថិនមិទ្ធម្បិ សុសមូហតំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចម្បិ សុប្បដិវិនីតំ ហោតិ។ សោ កាយទុដ្ឋុល្លស្សបិ សុប្បដិប្បស្សទ្ធត្តា ថិនមិទ្ធស្សបិ សុសមូហតត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្សបិ សុប្បដិវិនីតត្តា ន អន្ធន្ធំ វិយ ឈាយតិ។ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បរិសុទ្ធាភានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ។ អយំ ខោ, អាវុសោ កច្ចាន, ហេតុ អយំ បច្ចយោ យេន តាសំ ទេវតានំ ឯកំ ទេវនិកាយំ ឧបបន្នានំ សន្តេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា សំកិលិដ្ឋាភា, សន្តិ បនេត្ថ ឯកច្ចា ទេវតា បរិសុទ្ធាភា’’តិ។

២៣៥. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សភិយោ កច្ចានោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ! ន, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឯវមាហ – ‘ឯវំ មេ សុត’ន្តិ វា ‘ឯវំ អរហតិ ភវិតុ’ន្តិ វា; អថ ច បន, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ‘ឯវម្បិ តា ទេវតា , ឥតិបិ តា ទេវតា’ត្វេវ ភាសតិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អទ្ធា អាយស្មតា អនុរុទ្ធេន តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្និវុត្ថបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបជ្ជិតបុព្ពា’’’តិ។ ‘‘អទ្ធា ខោ អយំ, អាវុសោ កច្ចាន, អាសជ្ជ ឧបនីយ វាចា ភាសិតា, អបិ ច តេ អហំ ព្យាករិស្សាមិ – ‘ទីឃរត្តំ ខោ មេ, អាវុសោ កច្ចាន, តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្និវុត្ថបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបជ្ជិតបុព្ពា’’’តិ។

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សភិយោ កច្ចានោ បញ្ចកង្គំ ថបតិំ ឯតទវោច – ‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ, យំ ត្វញ្ចេវ តំ កង្ខាធម្មំ បហាសិ [បជហសិ (ក.)], មយញ្ចិមំ [យម្បិមំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធម្មបរិយាយំ អលត្ថម្ហា សវនាយា’’តិ។

អនុរុទ្ធសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ។

៨. ឧបក្កិលេសសុត្តំ

២៣៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន កោសម្ពិយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ។ អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, កោសម្ពិយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ។ សាធុ, ភន្តេ, ភគវា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ។ អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន។ អថ ខោ ភគវា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ, មា កលហំ, មា វិគ្គហំ, មា វិវាទ’’ន្តិ។

ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ! ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ; មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ, មា កលហំ, មា វិគ្គហំ, មា វិវាទ’’ន្តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ! ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ; មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ។ តតិយម្បិ ខោ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌនំ, មា កលហំ, មា វិគ្គហំ, មា វិវាទ’’ន្តិ។ តតិយម្បិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មស្សាមី; អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ; មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ។

អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កោសម្ពិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឋិតកោវ ឥមា គាថា អភាសិ –

២៣៧.

‘‘បុថុសទ្ទោ សមជនោ, ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថ;

សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ, នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុំ។

‘‘បរិមុដ្ឋា បណ្ឌិតាភាសា, វាចាគោចរភាណិនោ;

យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមំ, យេន នីតា ន តំ វិទូ។

‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ។

‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតិ។

‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ។

‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា។

‘‘អដ្ឋិច្ឆិន្នា បាណហរា, គវស្សធនហារិនោ;

រដ្ឋំ វិលុម្បមានានំ, តេសម្បិ ហោតិ សង្គតិ;

កស្មា តុម្ហាកំ នោ សិយា។

‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ,

ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា។

‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ,

ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ។

‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន ច បាបានិ កយិរា,

អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ។

២៣៨. អថ ខោ ភគវា ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា យេន ពាលកលោណការគាមោ [ពាលកលោណកគាមោ (ក.), តថា វិនយេបិ] តេនុបសង្កមិ។ តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ភគុ ពាលកលោណការគាមេ វិហរតិ។ អទ្ទសា ខោ អាយស្មា ភគុ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន អាសនំ បញ្ញបេសិ ឧទកញ្ច បាទានំ ធោវនំ [ឧទកញ្ច បាទានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។ និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ។ និសជ្ជ បាទេ បក្ខាលេសិ។ អាយស្មាបិ ខោ ភគុ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ភគុំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខុ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមសី’’តិ? ‘‘ខមនីយំ ភគវា, យាបនីយំ ភគវា, ន ចាហំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមាមី’’តិ។ អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ ភគុំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន បាចីនវំសទាយោ តេនុបសង្កមិ។

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ [ភទ្ទិយោ (ម. និ. ២.១៦៦ នឡកបានេ] អាយស្មា ច កិមិលោ [កិម្ពិលោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បាចីនវំសទាយេ វិហរន្តិ។ អទ្ទសា ខោ ទាយបាលោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មា, មហាសមណ, ឯតំ ទាយំ បាវិសិ។ សន្តេត្ថ តយោ កុលបុត្តា អត្តកាមរូបា វិហរន្តិ។ មា តេសំ អផាសុមកាសី’’តិ។ អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទាយបាលស្ស ភគវតា សទ្ធិំ មន្តយមានស្ស។ សុត្វាន ទាយបាលំ ឯតទវោច – ‘‘មា, អាវុសោ ទាយបាល, ភគវន្តំ វារេសិ។ សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ។

២៣៩. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា ច នន្ទិយោ យេនាយស្មា ច កិមិលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តញ្ច នន្ទិយំ អាយស្មន្តញ្ច កិមិលំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ, សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ ភគវន្តំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ឯកោ ភគវតោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ, ឯកោ អាសនំ បញ្ញបេសិ, ឯកោ បាទោទកំ ឧបដ្ឋបេសិ។ និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ។ និសជ្ជ បាទេ បក្ខាលេសិ។ តេបិ ខោ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ វោ, អនុរុទ្ធា, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ? ‘‘ខមនីយំ ភគវា, យាបនីយំ ភគវា, ន ច មយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមាមា’’តិ។ ‘‘កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច។ តស្ស, មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ។ សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ។ នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា, ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្ត’’ន្តិ។

អាយស្មាបិ ខោ នន្ទិយោ…បេ.… អាយស្មាបិ ខោ កិមិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ។ សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ។ នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា, ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ។ ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ។

២៤០. ‘‘សាធុ, សាធុ, អនុរុទ្ធា! កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ។ ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ យោ បឋមំ គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ, សោ អាសនានិ បញ្ញបេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ, អវក្ការបាតិំ ឧបដ្ឋាបេតិ។ យោ បច្ឆា គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ – សចេ ហោតិ ភុត្តាវសេសោ, សចេ អាកង្ខតិ, ភុញ្ជតិ; នោ ចេ អាកង្ខតិ, អប្បហរិតេ វា ឆឌ្ឌេតិ អបាណកេ វា ឧទកេ ឱបិលាបេតិ – សោ អាសនានិ បដិសាមេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ បដិសាមេតិ, អវក្ការបាតិំ ធោវិត្វា បដិសាមេតិ, ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ។ យោ បស្សតិ បានីយឃដំ វា បរិភោជនីយឃដំ វា វច្ចឃដំ វា រិត្តំ តុច្ឆំ សោ ឧបដ្ឋាបេតិ។ សចស្ស ហោតិ អវិសយ្ហំ, ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋាបេម [ឧបដ្ឋបេតិ (សី.)], ន ត្វេវ មយំ, ភន្តេ, តប្បច្ចយា វាចំ ភិន្ទាម។ បញ្ចាហិកំ ខោ បន មយំ, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទាម។ ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ។

២៤១. ‘‘សាធុ, សាធុ, អនុរុទ្ធា! អត្ថិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, ឯវំ អប្បមត្តានំ អាតាបីនំ បហិតត្តានំ វិហរតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘ឥធ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរន្តា ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាម ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន នោ ឱភាសោ នចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ; តញ្ច និមិត្តំ នប្បដិវិជ្ឈាមា’’តិ។

‘‘តំ ខោ បន វោ, អនុរុទ្ធា, និមិត្តំ បដិវិជ្ឈិតព្ពំ។ អហម្បិ សុទំ, អនុរុទ្ធា, បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ នចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘វិចិកិច្ឆា ខោ មេ ឧទបាទិ, វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតី’’’តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ នចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘អមនសិការោ ខោ មេ ឧទបាទិ, អមនសិការាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ’’’តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘ថិនមិទ្ធំ ខោ មេ ឧទបាទិ, ថិនមិទ្ធាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធ’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘ឆម្ភិតត្តំ ខោ មេ ឧទបាទិ, ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សេយ្យថាបិ, អនុរុទ្ធា, បុរិសោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ, តស្ស ឧភតោបស្សេ វដ្ដកា [វធកា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧប្បតេយ្យុំ, តស្ស តតោនិទានំ ឆម្ភិតត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ខោ មេ, អនុរុទ្ធា, ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ, ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្ត’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘ឧប្បិលំ [ឧព្ពិល្លំ (សី. បី.), ឧព្ពិលំ (ស្យា. កំ.)] ខោ មេ ឧទបាទិ, ឧប្បិលាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ ។ សេយ្យថាបិ, អនុរុទ្ធា, បុរិសោ ឯកំ និធិមុខំ គវេសន្តោ សកិទេវ បញ្ចនិធិមុខានិ អធិគច្ឆេយ្យ, តស្ស តតោនិទានំ ឧប្បិលំ ឧប្បជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ខោ មេ, អនុរុទ្ធា, ឧប្បិលំ ឧទបាទិ, ឧប្បិលាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិល’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘ទុដ្ឋុល្លំ ខោ មេ ឧទបាទិ, ទុដ្ឋុល្លាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្ល’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘អច្ចារទ្ធវីរិយំ ខោ មេ ឧទបាទិ, អច្ចារទ្ធវីរិយាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សេយ្យថាបិ, អនុរុទ្ធា, បុរិសោ ឧភោហិ ហត្ថេហិ វដ្ដកំ គាឡ្ហំ គណ្ហេយ្យ, សោ តត្ថេវ បតមេយ្យ [មតមេយ្យ (ពហូសុ) ប + តំ + ឯយ្យ = បតមេយ្យ-ឥតិ បទវិភាគោ]; ឯវមេវ ខោ មេ, អនុរុទ្ធា, អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទបាទិ, អច្ចារទ្ធវីរិយាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្លំ, ន អច្ចារទ្ធវីរិយ’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘អតិលីនវីរិយំ ខោ មេ ឧទបាទិ , អតិលីនវីរិយាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សេយ្យថាបិ, អនុរុទ្ធា, បុរិសោ វដ្ដកំ សិថិលំ គណ្ហេយ្យ, សោ តស្ស ហត្ថតោ ឧប្បតេយ្យ; ឯវមេវ ខោ មេ, អនុរុទ្ធា, អតិលីនវីរិយំ ឧទបាទិ, អតិលីនវីរិយាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្លំ, ន អច្ចារទ្ធវីរិយំ, ន អតិលីនវីរិយ’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘អភិជប្បា ខោ មេ ឧទបាទិ, អភិជប្បាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្លំ, ន អច្ចារទ្ធវីរិយំ, ន អតិលីនវីរិយំ, ន អភិជប្បា’’’តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា…បេ.… តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘នានត្តសញ្ញា ខោ មេ ឧទបាទិ, នានត្តសញ្ញាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្លំ, ន អច្ចារទ្ធវីរិយំ, ន អតិលីនវីរិយំ, ន អភិជប្បា, ន នានត្តសញ្ញា’’’តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ នចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’ន្តិ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ ខោ មេ រូបានំ ឧទបាទិ, អតិនិជ្ឈាយិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ រូបានំ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន អមនសិការោ, ន ថិនមិទ្ធំ, ន ឆម្ភិតត្តំ, ន ឧប្បិលំ, ន ទុដ្ឋុល្លំ, ន អច្ចារទ្ធវីរិយំ, ន អតិលីនវីរិយំ, ន អភិជប្បា, ន នានត្តសញ្ញា, ន អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបាន’’’ន្តិ។

២៤២. ‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, ‘វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា វិចិកិច្ឆំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘អមនសិការោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អមនសិការំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘ថិនមិទ្ធំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ថិនមិទ្ធំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘ឧប្បិលំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ឧប្បិលំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘ទុដ្ឋុល្លំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ទុដ្ឋុល្លំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘អច្ចារទ្ធវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អច្ចារទ្ធវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘អតិលីនវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អតិលីនវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘អភិជប្បា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អភិជប្បំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘នានត្តសញ្ញា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា នានត្តសញ្ញំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ, ‘អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ។

២៤៣. ‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ហិ ខោ សញ្ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមិ; រូបានិ ហិ ខោ បស្សាមិ, ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ – ‘កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ [ទិវសំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ’ [រត្តិទិវំ (ក.)]។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យ្វាហំ ឱភាសញ្ហិ ខោ សញ្ជានាមិ ន ច រូបានិ បស្សាមិ; រូបានិ ហិ ខោ [ខោ តស្មិំ សមយេ (សី. ក.)] បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ – កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ, កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’ន្តិ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘យស្មិញ្ហិ ខោ អហំ សមយេ រូបនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា ឱភាសនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ, ឱភាសញ្ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ សញ្ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមិ។ យស្មិំ បនាហំ សមយេ ឱភាសនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា រូបនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ, រូបានិ ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ – កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ, កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’’’ន្តិ។

‘‘សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ បរិត្តញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, បរិត្តានិ ច រូបានិ បស្សាមិ; អប្បមាណញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ – កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ, កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យ្វាហំ បរិត្តញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, បរិត្តានិ ច រូបានិ បស្សាមិ ; អប្បមាណញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ – កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ, កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’ន្តិ។ តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘យស្មិំ ខោ មេ សមយេ បរិត្តោ សមាធិ ហោតិ, បរិត្តំ មេ តស្មិំ សមយេ ចក្ខុ ហោតិ។ សោហំ បរិត្តេន ចក្ខុនា បរិត្តញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, បរិត្តានិ ច រូបានិ បស្សាមិ។ យស្មិំ បន មេ សមយេ អប្បមាណោ សមាធិ ហោតិ, អប្បមាណំ មេ តស្មិំ សមយេ ចក្ខុ ហោតិ។ សោហំ អប្បមាណេន ចក្ខុនា អប្បមាណញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ – កេវលម្បិ រត្តិំ, កេវលម្បិ ទិវំ, កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវ’’’ន្តិ។

២៤៤. យតោ ខោ មេ , អនុរុទ្ធា, ‘វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘អមនសិការោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អមនសិការោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘ថិនមិទ្ធំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ថិនមិទ្ធំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘ឧប្បិលំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ឧប្បិលំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘ទុដ្ឋុល្លំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា ទុដ្ឋុល្លំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘អច្ចារទ្ធវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អច្ចារទ្ធវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘អតិលីនវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អតិលីនវីរិយំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘អភិជប្បា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អភិជប្បា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘នានត្តសញ្ញា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា នានត្តសញ្ញា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ, ‘អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ – ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ។

២៤៥. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អនុរុទ្ធា, ឯតទហោសិ – ‘យេ ខោ មេ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា តេ មេ បហីនា។ ហន្ទ, ទានាហំ តិវិធេន សមាធិំ ភាវេមី’តិ [ភាវេសិន្តិ (សី. ស្យា. កំ.)]។ សោ ខោ អហំ, អនុរុទ្ធា, សវិតក្កម្បិ សវិចារំ សមាធិំ ភាវេសិំ [ភាវេមិ (ក.)], អវិតក្កម្បិ វិចារមត្តំ សមាធិំ ភាវេសិំ, អវិតក្កម្បិ អវិចារំ សមាធិំ ភាវេសិំ, សប្បីតិកម្បិ សមាធិំ ភាវេសិំ, និប្បីតិកម្បិ សមាធិំ ភាវេសិំ, សាតសហគតម្បិ សមាធិំ ភាវេសិំ, ឧបេក្ខាសហគតម្បិ សមាធិំ ភាវេសិំ។ យតោ ខោ មេ, អនុរុទ្ធា, សវិតក្កោបិ សវិចារោ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, អវិតក្កោបិ វិចារមត្តោ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, អវិតក្កោបិ អវិចារោ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, សប្បីតិកោបិ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, និប្បីតិកោបិ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, សាតសហគតោបិ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ, ឧបេក្ខាសហគតោបិ សមាធិ ភាវិតោ អហោសិ។ ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ ចេតោវិមុត្តិ។ អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

ឧបក្កិលេសសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ។

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តំ

២៤៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានិ ពាលនិមិត្តានិ ពាលាបទានានិ។ កតមានិ តីណិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ ទុព្ភាសិតភាសី ច ទុក្កដកម្មការី ច។ នោ ចេតំ [នោ ចេទំ (សំ. និ. ៣.២៧-២៨)], ភិក្ខវេ, ពាលោ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ច អភវិស្ស ទុព្ភាសិតភាសី ច ទុក្កដកម្មការី ច កេន នំ [ន តេន នំ (ក.), ន នំ (?)] បណ្ឌិតា ជានេយ្យុំ – ‘ពាលោ អយំ ភវំ អសប្បុរិសោ’តិ? យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ ទុព្ភាសិតភាសី ច ទុក្កដកម្មការី ច តស្មា នំ បណ្ឌិតា ជានន្តិ – ‘ពាលោ អយំ ភវំ អសប្បុរិសោ’តិ។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ តិវិធំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ពាលោ សភាយំ វា និសិន្នោ ហោតិ, រថិកាយ [រថិយាយ (ពហូសុ)] វា និសិន្នោ ហោតិ, សិង្ឃាដកេ វា និសិន្នោ ហោតិ; តត្រ ចេ ជនោ តជ្ជំ តស្សារុប្បំ កថំ មន្តេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ពាលោ បាណាតិបាតី ហោតិ, អទិន្នាទាយី ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ, មុសាវាទី ហោតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី ហោតិ, តត្រ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យំ ខោ ជនោ តជ្ជំ តស្សារុប្បំ កថំ មន្តេតិ, សំវិជ្ជន្តេវ តេ [សំវិជ្ជន្តេ តេ ច (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធម្មា មយិ, អហញ្ច តេសុ ធម្មេសុ សន្ទិស្សាមី’តិ។ ឥទំ, ភិក្ខវេ, ពាលោ បឋមំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

២៤៧. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ពាលោ បស្សតិ រាជានោ ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេ – កសាហិបិ តាឡេន្តេ វេត្តេហិបិ តាឡេន្តេ អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តេ ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តេ បាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តេ នាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តេ សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តេ រាហុមុខម្បិ ករោន្តេ ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តេ ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តេ ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តេ ចីរកវាសិកម្បិ ករោន្តេ ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តេ ពឡិសមំសិកម្បិ ករោន្តេ កហាបណិកម្បិ ករោន្តេ ខារាបតច្ឆិកម្បិ [ខារាបដិច្ឆកម្បិ (ក.)] ករោន្តេ បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តេ បលាលបីឋកម្បិ [បលាលបិដ្ឋកម្បិ (បី.)] ករោន្តេ តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តេ សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តេ ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តេ អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តេ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យថារូបានំ ខោ បាបកានំ កម្មានំ ហេតុ រាជានោ ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តិ – កសាហិបិ តាឡេន្តិ…បេ.… អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ; សំវិជ្ជន្តេវ តេ ធម្មា មយិ, អហញ្ច តេសុ ធម្មេសុ សន្ទិស្សាមិ។ មំ ចេបិ រាជានោ [សចេ មម្បិ (ក.)] ជានេយ្យុំ, មម្បិ រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេយ្យុំ – កសាហិបិ តាឡេយ្យុំ…បេ.… ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេយ្យុំ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទេយ្យុ’ន្តិ។ ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ទុតិយំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

២៤៨. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ពាលំ បីឋសមារូឡ្ហំ វា មញ្ចសមារូឡ្ហំ វា ឆមាយំ [ឆមាយ (សី. បី.)] វា សេមានំ, យានិស្ស បុព្ពេ បាបកានិ កម្មានិ កតានិ កាយេន ទុច្ចរិតានិ វាចាយ ទុច្ចរិតានិ មនសា ទុច្ចរិតានិ តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តិ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហតំ បព្ពតកូដានំ ឆាយា សាយន្ហសមយំ បថវិយា ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ពាលំ បីឋសមារូឡ្ហំ វា មញ្ចសមារូឡ្ហំ វា ឆមាយំ វា សេមានំ, យានិស្ស បុព្ពេ បាបកានិ កម្មានិ កតានិ កាយេន ទុច្ចរិតានិ វាចាយ ទុច្ចរិតានិ មនសា ទុច្ចរិតានិ តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តិ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អកតំ វត មេ កល្យាណំ, អកតំ កុសលំ, អកតំ ភីរុត្តាណំ; កតំ បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិសំ។ យាវតា, ភោ, អកតកល្យាណានំ អកតកុសលានំ អកតភីរុត្តាណានំ កតបាបានំ កតលុទ្ទានំ កតកិព្ពិសានំ គតិ តំ គតិំ បេច្ច គច្ឆាមី’តិ។ សោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, ពាលោ តតិយំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។ យំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ឯកន្តំ អនិដ្ឋំ ឯកន្តំ អកន្តំ ឯកន្តំ អមនាប’ន្តិ, និរយមេវ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ឯកន្តំ អនិដ្ឋំ ឯកន្តំ អកន្តំ ឯកន្តំ អមនាប’ន្តិ។ យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ឧបមាបិ [ឧបមាហិបិ (សី.)] ន សុករា យាវ ទុក្ខា និរយា’’តិ។

២៤៩. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សក្កា បន, ភន្តេ, ឧបមំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ ខោ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី, ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ។ តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, ឥមំ បុរិសំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ ។ តមេនំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ។ អថ រាជា មជ្ឈន្ហិកសមយំ [មជ្ឈន្តិកសមយំ (សី. ស្យា. កំ. ក.), មជ្ឈន្តិកំ សមយំ (បី.)] ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘‘‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ។ តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ។ តមេនំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ។ អថ រាជា សាយន្ហសមយំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ។ តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ។ តមេនំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ។ តំ កិំ មញ្ញថ , ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថា’’តិ? ‘‘ឯកិស្សាបិ, ភន្តេ, សត្តិយា ហញ្ញមានោ សោ បុរិសោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ, កោ បន វាទោ តីហិ សត្តិសតេហី’’តិ?

២៥០. អថ ខោ ភគវា បរិត្តំ បាណិមត្តំ បាសាណំ គហេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមោ នុ ខោ មហន្តតរោ – យោ ចាយំ មយា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ, យោ ច ហិមវា បព្ពតរាជា’’តិ? ‘‘អប្បមត្តកោ អយំ, ភន្តេ, ភគវតា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ, ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ [ឧបនិធិម្បិ (សី. បី.)] ន ឧបេតិ’’។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ សោ បុរិសោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ តំ និរយកស្ស ទុក្ខស្ស ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ’’។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម កម្មការណំ ករោន្តិ – តត្តំ អយោខិលំ [អយោខីលំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ មជ្ឈេ ឧរស្មិំ គមេន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលំ ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ [ព្យន្តិហោតិ (បី. ក.)]។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា សំវេសេត្វា កុឋារីហិ [កុធារីហិ (ក.)] តច្ឆន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា…បេ.… ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា វាសីហិ តច្ឆន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា…បេ.… ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា រថេ យោជេត្វា អាទិត្តាយ បថវិយា សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ [សញ្ជោតិភូតាយ (ស្យា. កំ. បី.)] សារេន្តិបិ បច្ចាសារេន្តិបិ ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា…បេ.… ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា មហន្តំ អង្គារបព្ពតំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលំ ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបន្តិ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ។ សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចតិ។ សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ, សកិម្បិ អធោ គច្ឆតិ, សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា [និរយបាលា បុនប្បុនំ (ក.)] មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ។ សោ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានិរយោ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ។

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា’’។

‘‘អនេកបរិយាយេនបិ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, និរយកថំ កថេយ្យំ; យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករា អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ ទុក្ខា និរយា។

២៥១. ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា តិណភក្ខា។ តេ អល្លានិបិ តិណានិ សុក្ខានិបិ តិណានិ ទន្តុល្លេហកំ ខាទន្តិ។ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា តិណភក្ខា? ហត្ថី អស្សា គោណា គទ្រភា អជា មិគា, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ តិរច្ឆានគតា បាណា តិណភក្ខា។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តេសំ សត្តានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ យេ តេ សត្តា តិណភក្ខា។

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា គូថភក្ខា។ តេ ទូរតោវ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ធាវន្តិ – ‘ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាម, ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាមា’តិ។ សេយ្យថាបិ នាម ព្រាហ្មណា អាហុតិគន្ធេន ធាវន្តិ – ‘ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាម, ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាមា’តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សន្តិ តិរច្ឆានគតា បាណា គូថភក្ខា, តេ ទូរតោវ គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ធាវន្តិ – ‘ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាម, ឯត្ថ ភុញ្ជិស្សាមា’តិ។ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា គូថភក្ខា? កុក្កុដា សូករា សោណា សិង្គាលា, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ តិរច្ឆានគតា បាណា គូថភក្ខា។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តេសំ សត្តានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ យេ តេ សត្តា គូថភក្ខា។

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា អន្ធការេ ជាយន្តិ អន្ធការេ ជីយន្តិ [ជិយ្យន្តិ (ក.)] អន្ធការេ មីយន្តិ [មិយ្យន្តិ (ក.)]។ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា អន្ធការេ ជាយន្តិ អន្ធការេ ជីយន្តិ អន្ធការេ មីយន្តិ? កីដា បុឡវា [បដង្គា (ស្យា. កំ. ក.)] គណ្ឌុប្បាទា, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ តិរច្ឆានគតា បាណា អន្ធការេ ជាយន្តិ អន្ធការេ ជីយន្តិ អន្ធការេ មីយន្តិ។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ, ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តេសំ សត្តានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ យេ តេ សត្តា អន្ធការេ ជាយន្តិ អន្ធការេ ជីយន្តិ អន្ធការេ មីយន្តិ។

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា ឧទកស្មិំ ជាយន្តិ ឧទកស្មិំ ជីយន្តិ ឧទកស្មិំ មីយន្តិ។ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា ឧទកស្មិំ ជាយន្តិ ឧទកស្មិំ ជីយន្តិ ឧទកស្មិំ មីយន្តិ? មច្ឆា កច្ឆបា សុសុមារា, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ តិរច្ឆានគតា បាណា ឧទកស្មិំ ជាយន្តិ ឧទកស្មិំ ជីយន្តិ ឧទកស្មិំ មីយន្តិ។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តេសំ សត្តានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ យេ តេ សត្តា ឧទកស្មិំ ជាយន្តិ ឧទកស្មិំ ជីយន្តិ ឧទកស្មិំ មីយន្តិ។

‘‘សន្តិ , ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា អសុចិស្មិំ ជាយន្តិ អសុចិស្មិំ ជីយន្តិ អសុចិស្មិំ មីយន្តិ។ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា អសុចិស្មិំ ជាយន្តិ អសុចិស្មិំ ជីយន្តិ អសុចិស្មិំ មីយន្តិ? យេ តេ, ភិក្ខវេ, សត្តា បូតិមច្ឆេ វា ជាយន្តិ បូតិមច្ឆេ វា ជីយន្តិ បូតិមច្ឆេ វា មីយន្តិ បូតិកុណបេ វា…បេ.… បូតិកុម្មាសេ វា… ចន្ទនិកាយ វា… ឱលិគល្លេ វា ជាយន្តិ, (យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ តិរច្ឆានគតា បាណា អសុចិស្មិំ ជាយន្តិ អសុចិស្មិំ ជីយន្តិ អសុចិស្មិំ មីយន្តិ។) [( ) នត្ថិ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ] ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តេសំ សត្តានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ យេ តេ សត្តា អសុចិស្មិំ ជាយន្តិ អសុចិស្មិំ ជីយន្តិ អសុចិស្មិំ មីយន្តិ។

‘‘អនេកបរិយាយេនបិ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានយោនិកថំ កថេយ្យំ; យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ ទុក្ខា តិរច្ឆានយោនិ។

២៥២. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឯកច្ឆិគ្គលំ យុគំ មហាសមុទ្ទេ បក្ខិបេយ្យ។ តមេនំ បុរត្ថិមោ វាតោ បច្ឆិមេន សំហរេយ្យ, បច្ឆិមោ វាតោ បុរត្ថិមេន សំហរេយ្យ, ឧត្តរោ វាតោ ទក្ខិណេន សំហរេយ្យ, ទក្ខិណោ វាតោ ឧត្តរេន សំហរេយ្យ។ តត្រាស្ស កាណោ កច្ឆបោ, សោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស [វស្សសតស្ស វស្សសហស្សស្ស វស្សសតសហស្សស្ស (សី.), វស្សសតស្ស (ស្យា. កំ. បី.)] អច្ចយេន សកិំ ឧម្មុជ្ជេយ្យ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ កាណោ កច្ឆបោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គលេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យា’’តិ? (‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។) [( ) នត្ថិ សី. បី. បោត្ថកេសុ] ‘‘យទិ បន [យទិ នូន (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ភន្តេ, កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេនា’’តិ។ ‘‘ខិប្បតរំ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កាណោ កច្ឆបោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គលេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យ, អតោ ទុល្លភតរាហំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សត្តំ វទាមិ សកិំ វិនិបាតគតេន ពាលេន។ តំ កិស្ស ហេតុ? ន ហេត្ថ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ ធម្មចរិយា សមចរិយា កុសលកិរិយា បុញ្ញកិរិយា។ អញ្ញមញ្ញខាទិកា ឯត្ថ, ភិក្ខវេ, វត្តតិ ទុព្ពលខាទិកា’’។

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ សចេ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, យានិ តានិ នីចកុលានិ – ចណ្ឌាលកុលំ វា នេសាទកុលំ វា វេនកុលំ [វេណកុលំ (សី. បី.)] វា រថការកុលំ វា បុក្កុសកុលំ វា។ តថារូបេ កុលេ បច្ចាជាយតិ ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ, យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ។ សោ ច ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ [ពហ្វាពាធោ (ក.)] កាណោ វា កុណី វា ខុជ្ជោ វា បក្ខហតោ វា ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អក្ខធុត្តោ បឋមេនេវ កលិគ្គហេន បុត្តម្បិ ជីយេថ, ទារម្បិ ជីយេថ, សព្ពំ សាបតេយ្យម្បិ ជីយេថ, ឧត្តរិបិ អធិពន្ធំ [អនុពន្ធំ (សី. បី.), អទ្ធុពន្ធំ (ស្យា. កំ.)] និគច្ឆេយ្យ។ អប្បមត្តកោ សោ, ភិក្ខវេ, កលិគ្គហោ យំ សោ អក្ខធុត្តោ បឋមេនេវ កលិគ្គហេន បុត្តម្បិ ជីយេថ, ទារម្បិ ជីយេថ, សព្ពំ សាបតេយ្យម្បិ ជីយេថ, ឧត្តរិបិ អធិពន្ធំ និគច្ឆេយ្យ។ អថ ខោ អយមេវ តតោ មហន្តតរោ កលិគ្គហោ យំ សោ ពាលោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ។ អយំ, ភិក្ខវេ, កេវលា បរិបូរា [កេវលបរិបូរា (សី. បី.) ម. និ. ១.២៤៤ បាឡិយា សំសន្ទេតព្ពា] ពាលភូមី’’តិ។

២៥៣. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានិ បណ្ឌិតនិមិត្តានិ បណ្ឌិតាបទានានិ។ កតមានិ តីណិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សុចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ សុភាសិតភាសី ច សុកតកម្មការី ច។ នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សុចិន្តិតចិន្តី ច អភវិស្ស សុភាសិតភាសី ច សុកតកម្មការី ច, កេន នំ [ន តេន នំ (ក.), ន នំ (?)] បណ្ឌិតា ជានេយ្យុំ – ‘បណ្ឌិតោ អយំ ភវំ សប្បុរិសោ’តិ? យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សុចិន្តិតចិន្តី ច ហោតិ សុភាសិតភាសី ច សុកតកម្មការី ច តស្មា នំ បណ្ឌិតា ជានន្តិ – ‘បណ្ឌិតោ អយំ ភវំ សប្បុរិសោ’តិ។ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ តិវិធំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សភាយំ វា និសិន្នោ ហោតិ, រថិកាយ វា និសិន្នោ ហោតិ, សិង្ឃាដកេ វា និសិន្នោ ហោតិ; តត្រ ចេ ជនោ តជ្ជំ តស្សារុប្បំ កថំ មន្តេតិ ។ សចេ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ, មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ; តត្រ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យំ ខោ ជនោ តជ្ជំ តស្សារុប្បំ កថំ មន្តេតិ; សំវិជ្ជន្តេវ តេ ធម្មា មយិ, អហញ្ច តេសុ ធម្មេសុ សន្ទិស្សាមី’តិ។ ឥទំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ បឋមំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

២៥៤. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ បស្សតិ រាជានោ ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេ – កសាហិបិ តាឡេន្តេ វេត្តេហិបិ តាឡេន្តេ អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តេ ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តេ បាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តេ នាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តេ សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តេ រាហុមុខម្បិ ករោន្តេ ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តេ ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តេ ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តេ ចីរកវាសិកម្បិ ករោន្តេ ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តេ ពលិសមំសិកម្បិ ករោន្តេ កហាបណិកម្បិ ករោន្តេ ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករោន្តេ បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តេ បលាលបីឋកម្បិ ករោន្តេ តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តេ សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តេ ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តេ អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តេ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យថារូបានំ ខោ បាបកានំ កម្មានំ ហេតុ រាជានោ ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តិ កសាហិបិ តាឡេន្តិ, វេត្តេហិបិ តាឡេន្តិ, អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តិ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តិ , បាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តិ, នាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តិ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តិ, រាហុមុខម្បិ ករោន្តិ, ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តិ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តិ, ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តិ, ចីរកវាសិកម្បិ ករោន្តិ, ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តិ, ពលិសមំសិកម្បិ ករោន្តិ, កហាបណិកម្បិ ករោន្តិ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករោន្តិ, បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តិ, បលាលបីឋកម្បិ ករោន្តិ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តិ, សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តិ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តិ, ន តេ ធម្មា មយិ សំវិជ្ជន្តិ, អហញ្ច ន តេសុ ធម្មេសុ សន្ទិស្សាមី’តិ។ ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ទុតិយំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

២៥៥. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតំ បីឋសមារូឡ្ហំ វា មញ្ចសមារូឡ្ហំ វា ឆមាយំ វា សេមានំ, យានិស្ស បុព្ពេ កល្យាណានិ កម្មានិ កតានិ កាយេន សុចរិតានិ វាចាយ សុចរិតានិ មនសា សុចរិតានិ តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ…បេ.… សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហតំ បព្ពតកូដានំ ឆាយា សាយន្ហសមយំ បថវិយា ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតំ បីឋសមារូឡ្ហំ វា មញ្ចសមារូឡ្ហំ វា ឆមាយំ វា សេមានំ យានិស្ស បុព្ពេ កល្យាណានិ កម្មានិ កតានិ កាយេន សុចរិតានិ វាចាយ សុចរិតានិ មនសា សុចរិតានិ តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តិ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អកតំ វត មេ បាបំ, អកតំ លុទ្ទំ, អកតំ កិព្ពិសំ; កតំ កល្យាណំ, កតំ កុសលំ, កតំ ភីរុត្តាណំ។ យាវតា, ភោ, អកតបាបានំ អកតលុទ្ទានំ អកតកិព្ពិសានំ កតកល្យាណានំ កតកុសលានំ កតភីរុត្តាណានំ គតិ តំ គតិំ បេច្ច គច្ឆាមី’តិ។ សោ ន សោចតិ, ន កិលមតិ, ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ តតិយំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ យំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ឯកន្តំ ឥដ្ឋំ ឯកន្តំ កន្តំ ឯកន្តំ មនាប’ន្តិ, សគ្គមេវ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ឯកន្តំ ឥដ្ឋំ ឯកន្តំ កន្តំ ឯកន្តំ មនាប’ន្តិ។ យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ឧបមាបិ ន សុករា យាវ សុខា សគ្គា’’តិ។

២៥៦. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សក្កា បន, ភន្តេ, ឧបមំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច។ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ ច ឥទ្ធីហិ តតោនិទានំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ។ កតមេហិ សត្តហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស តទហុបោសថេ បន្នរសេ សីសំន្ហាតស្ស ឧបោសថិកស្ស ឧបរិបាសាទវរគតស្ស ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុភវតិ សហស្សារំ សនេមិកំ សនាភិកំ សព្ពាការបរិបូរំ។ តំ ទិស្វាន រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ឯវំ ហោតិ [ឯតទហោសិ (ស្យា. កំ. ក.)] – ‘សុតំ ខោ បន មេតំ យស្ស រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស តទហុបោសថេ បន្នរសេ សីសំន្ហាតស្ស ឧបោសថិកស្ស ឧបរិបាសាទវរគតស្ស ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុភវតិ សហស្សារំ សនេមិកំ សនាភិកំ សព្ពាការបរិបូរំ, សោ ហោតិ រាជា ចក្កវត្តីតិ។ អស្សំ នុ ខោ អហំ រាជា ចក្កវត្តី’’’តិ?

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ វាមេន ហត្ថេន ភិង្ការំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ចក្ករតនំ អព្ភុក្កិរតិ – ‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតនំ, អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតន’ន្តិ។ អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ចក្ករតនំ បុរត្ថិមំ ទិសំ បវត្តតិ។ អន្វទេវ រាជា ចក្កវត្តី សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ។ យស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បទេសេ ចក្ករតនំ បតិដ្ឋាតិ តត្ថ រាជា ចក្កវត្តី វាសំ ឧបេតិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ។ យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ , បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ តេ រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឯហិ ខោ, មហារាជ! ស្វាគតំ តេ, មហារាជ [ស្វាគតំ មហារាជ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]! សកំ តេ, មហារាជ! អនុសាស, មហារាជា’តិ ។ រាជា ចក្កវត្តី ឯវមាហ – ‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆា ន ចរិតព្ពា, មុសា ន ភាសិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថា’តិ។ យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ តេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អនុយន្តា [អនុយុត្តា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភវន្តិ [អហេសុំ (ស្យា. កំ. ក.)]។

២៥៧. ‘‘អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ចក្ករតនំ បុរត្ថិមំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា [អជ្ឈោគហេត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បច្ចុត្តរិត្វា ទក្ខិណំ ទិសំ បវត្តតិ…បេ.… ទក្ខិណំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា បច្ចុត្តរិត្វា បច្ឆិមំ ទិសំ បវត្តតិ… បច្ឆិមំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឧត្តរំ ទិសំ បវត្តតិ អន្វទេវ រាជា ចក្កវត្តី សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ។ យស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បទេសេ ចក្ករតនំ បតិដ្ឋាតិ តត្ថ រាជា ចក្កវត្តី វាសំ ឧបេតិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ។

‘‘យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឧត្តរាយ ទិសាយ បដិរាជានោ តេ រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘ឯហិ ខោ, មហារាជ! ស្វាគតំ តេ, មហារាជ! សកំ តេ, មហារាជ! អនុសាស, មហារាជា’តិ។ រាជា ចក្កវត្តី ឯវមាហ – ‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆា ន ចរិតព្ពា, មុសា ន ភាសិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ; យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថា’តិ។ យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឧត្តរាយ ទិសាយ បដិរាជានោ តេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អនុយន្តា ភវន្តិ។

‘‘អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ចក្ករតនំ សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ អភិវិជិនិត្វា តមេវ រាជធានិំ បច្ចាគន្ត្វា រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អន្តេបុរទ្វារេ អក្ខាហតំ មញ្ញេ តិដ្ឋតិ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អន្តេបុរទ្វារំ ឧបសោភយមានំ។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ ចក្ករតនំ បាតុភវតិ។

២៥៨. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ហត្ថិរតនំ បាតុភវតិ – សព្ពសេតោ សត្តប្បតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឧបោសថោ នាម នាគរាជា។ តំ ទិស្វាន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចិត្តំ បសីទតិ – ‘ភទ្ទកំ វត, ភោ, ហត្ថិយានំ, សចេ ទមថំ ឧបេយ្យា’តិ។ អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ហត្ថិរតនំ សេយ្យថាបិ នាម ភទ្ទោ ហត្ថាជានីយោ ទីឃរត្តំ សុបរិទន្តោ ឯវមេវ ទមថំ ឧបេតិ។ ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី តមេវ ហត្ថិរតនំ វីមំសមានោ បុព្ពណ្ហសមយំ អភិរុហិត្វា សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ អនុសំយាយិត្វា តមេវ រាជធានិំ បច្ចាគន្ត្វា បាតរាសមកាសិ។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ ហត្ថិរតនំ បាតុភវតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អស្សរតនំ បាតុភវតិ – សព្ពសេតោ កាឡសីសោ មុញ្ជកេសោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ វលាហកោ នាម អស្សរាជា។ តំ ទិស្វាន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចិត្តំ បសីទតិ – ‘ភទ្ទកំ វត, ភោ, អស្សយានំ, សចេ ទមថំ ឧបេយ្យា’តិ។ អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, អស្សរតនំ សេយ្យថាបិ នាម ភទ្ទោ អស្សាជានីយោ ទីឃរត្តំ សុបរិទន្តោ ឯវមេវ ទមថំ ឧបេតិ។ ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី តមេវ អស្សរតនំ វីមំសមានោ បុព្ពណ្ហសមយំ អភិរុហិត្វា សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ អនុសំយាយិត្វា តមេវ រាជធានិំ បច្ចាគន្ត្វា បាតរាសមកាសិ។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ អស្សរតនំ បាតុភវតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស មណិរតនំ បាតុភវតិ។ សោ ហោតិ មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ ។ តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, មណិរតនស្ស អាភា សមន្តា យោជនំ ផុដា ហោតិ។ ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី តមេវ មណិរតនំ វីមំសមានោ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា មណិំ ធជគ្គំ អារោបេត្វា រត្តន្ធការតិមិសាយ បាយាសិ។ យេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សមន្តា គាមា អហេសុំ តេ តេនោភាសេន កម្មន្តេ បយោជេសុំ ‘ទិវា’តិ មញ្ញមានា។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ មណិរតនំ បាតុភវតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតិ។ សា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា នាតិទីឃា នាតិរស្សា នាតិកិសា នាតិថូលា នាតិកាឡិកា [នាតិកាឡី (សី. បី.)] នាច្ចោទាតា, អតិក្កន្តា មានុសំ វណ្ណំ, អប្បត្តា ទិព្ពំ វណ្ណំ។ តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរតនស្ស ឯវរូបោ កាយសម្ផស្សោ ហោតិ សេយ្យថាបិ នាម តូលបិចុនោ វា កប្បាសបិចុនោ វា។ តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរតនស្ស សីតេ ឧណ្ហានិ គត្តានិ ហោន្តិ, ឧណ្ហេ សីតានិ គត្តានិ ហោន្តិ។ តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរតនស្ស កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ។ តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរតនំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បុព្ពុដ្ឋាយិនី ហោតិ បច្ឆានិបាតិនី កិំការបដិស្សាវិនី មនាបចារិនី បិយវាទិនី។ តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរតនំ រាជានំ ចក្កវត្តិំ មនសាបិ នោ អតិចរតិ, កុតោ បន កាយេន? រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ ឥត្ថិរតនំ បាតុភវតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស គហបតិរតនំ បាតុភវតិ។ តស្ស កម្មវិបាកជំ ទិព្ពចក្ខុ បាតុភវតិ, យេន និធិំ បស្សតិ សស្សាមិកម្បិ អស្សាមិកម្បិ។ សោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ, ទេវ, ហោហិ។ អហំ តេ ធនេន ធនករណីយំ [ធនេន ករណីយំ (ក.)] ករិស្សាមី’តិ។ ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី តមេវ គហបតិរតនំ វីមំសមានោ នាវំ អភិរុហិត្វា មជ្ឈេ គង្គាយ នទិយា សោតំ ឱគាហិត្វា [ឱគហេត្វា (សី. បី.)] គហបតិរតនំ ឯតទវោច – ‘អត្ថោ មេ, គហបតិ, ហិរញ្ញសុវណ្ណេនា’តិ។ ‘តេន ហិ, មហារាជ, ឯកំ តីរំ នាវា ឧបេតូ’តិ។ ‘ឥធេវ មេ, គហបតិ, អត្ថោ ហិរញ្ញសុវណ្ណេនា’តិ។ អថ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, គហបតិរតនំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ ឧទកេ ឱមសិត្វា បូរំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស កុម្ភិំ ឧទ្ធរិត្វា រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឯតទវោច – ‘អលមេត្តាវតា, មហារាជ! កតមេត្តាវតា, មហារាជ! បូជិតមេត្តាវតា, មហារាជា’តិ។ រាជា ចក្កវត្តី ឯវមាហ – ‘អលមេត្តាវតា, គហបតិ! កតមេត្តាវតា, គហបតិ! បូជិតមេត្តាវតា, គហបតី’តិ ។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ គហបតិរតនំ បាតុភវតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បរិណាយករតនំ បាតុភវតិ – បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី បដិពលោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបយាបេតព្ពំ ឧបយាបេតុំ [ឧបដ្ឋបេតព្ពំ ឧបដ្ឋបេតុំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អបយាបេតព្ពំ អបយាបេតុំ ឋបេតព្ពំ ឋបេតុំ។ សោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ , ទេវ, ហោហិ។ អហមនុសាសិស្សាមី’តិ។ រញ្ញោ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ឯវរូបំ បរិណាយករតនំ បាតុភវតិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមេហិ សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ។

២៥៩. ‘‘កតមាហិ ចតូហិ ឥទ្ធីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី អភិរូបោ ហោតិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ អតិវិយ អញ្ញេហិ មនុស្សេហិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមាយ បឋមាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតោ ហោតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ទីឃាយុកោ ហោតិ ចិរដ្ឋិតិកោ អតិវិយ អញ្ញេហិ មនុស្សេហិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមាយ ទុតិយាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតោ ហោតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ អតិវិយ អញ្ញេហិ មនុស្សេហិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមាយ តតិយាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតោ ហោតិ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ព្រាហ្មណគហបតិកានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បិតា បុត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ព្រាហ្មណគហបតិកានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ។ រញ្ញោបិ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តិស្ស ព្រាហ្មណគហបតិកា បិយា ហោន្តិ មនាបា។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បិតុ បុត្តា បិយា ហោន្តិ មនាបា, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោបិ ចក្កវត្តិស្ស ព្រាហ្មណគហបតិកា បិយា ហោន្តិ មនាបា។

‘‘ភូតបុព្ពំ , ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ចតុរង្គិនិយា សេនាយ ឧយ្យានភូមិំ និយ្យាសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណគហបតិកា រាជានំ ចក្កវត្តិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘អតរមានោ, ទេវ, យាហិ យថា តំ មយំ ចិរតរំ បស្សេយ្យាមា’តិ។ រាជាបិ, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី សារថិំ អាមន្តេសិ – ‘អតរមានោ , សារថិ, បេសេហិ យថា មំ ព្រាហ្មណគហបតិកា ចិរតរំ បស្សេយ្យុ’ន្តិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមាយ ចតុត្ថាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតោ ហោតិ។ រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី ឥមាហិ ចតូហិ ឥទ្ធីហិ សមន្នាគតោ ហោតិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ រាជា ចក្កវត្តី ឥមេហិ សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ឥមាហិ ចតូហិ ច ឥទ្ធីហិ តតោនិទានំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថា’’តិ? ‘‘ឯកមេកេនបិ, ភន្តេ, រតនេន [តេន រតនេន (សី.)] សមន្នាគតោ រាជា ចក្កវត្តី តតោនិទានំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ, កោ បន វាទោ សត្តហិ រតនេហិ ចតូហិ ច ឥទ្ធីហី’’តិ?

២៦០. អថ ខោ ភគវា បរិត្តំ បាណិមត្តំ បាសាណំ គហេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមោ នុ ខោ មហន្តតរោ – យោ ចាយំ មយា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ យោ ច ហិមវា បព្ពតរាជា’’តិ? ‘‘អប្បមត្តកោ អយំ, ភន្តេ, ភគវតា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ; ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ; កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ; ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតី’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ រាជា ចក្កវត្តី សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ ច ឥទ្ធីហិ តតោនិទានំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ តំ ទិព្ពស្ស សុខស្ស ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ; កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ; ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ’’។

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ សចេ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន មនុស្សត្តំ អាគច្ឆតិ, យានិ តានិ ឧច្ចាកុលានិ – ខត្តិយមហាសាលកុលំ វា ព្រាហ្មណមហាសាលកុលំ វា គហបតិមហាសាលកុលំ វា តថារូបេ កុលេ បច្ចាជាយតិ អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ បហូតជាតរូបរជតេ បហូតវិត្តូបករណេ បហូតធនធញ្ញេ។ សោ ច ហោតិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ, លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរតិ, វាចាយ សុចរិតំ ចរតិ, មនសា សុចរិតំ ចរតិ។ សោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា, មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អក្ខធុត្តោ បឋមេនេវ កដគ្គហេន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆេយ្យ; អប្បមត្តកោ សោ, ភិក្ខវេ, កដគ្គហោ យំ សោ អក្ខធុត្តោ បឋមេនេវ កដគ្គហេន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆេយ្យ។ អថ ខោ អយមេវ តតោ មហន្តតរោ កដគ្គហោ យំ សោ បណ្ឌិតោ កាយេន សុចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ សុចរិតំ ចរិត្វា, មនសា សុចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ។ អយំ, ភិក្ខវេ, កេវលា បរិបូរា បណ្ឌិតភូមី’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

ពាលបណ្ឌិតសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ។

១០. ទេវទូតសុត្តំ

២៦១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ អគារា សទ្វារា [សន្ធិទ្វារា (ក.)], តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ មជ្ឈេ ឋិតោ បស្សេយ្យ មនុស្សេ គេហំ បវិសន្តេបិ និក្ខមន្តេបិ អនុចង្កមន្តេបិ អនុវិចរន្តេបិ; ឯវមេវ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ – ‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា; តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា; តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនុស្សេសុ ឧបបន្នា។ ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា ; តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បេត្តិវិសយំ ឧបបន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា; តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា; តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា’’’តិ។

២៦២. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា នានាពាហាសុ គហេត្វា យមស្ស រញ្ញោ ទស្សេន្តិ – ‘អយំ, ទេវ, បុរិសោ អមត្តេយ្យោ អបេត្តេយ្យោ អសាមញ្ញោ អព្រាហ្មញ្ញោ, ន កុលេ ជេដ្ឋាបចាយី។ ឥមស្ស ទេវោ ទណ្ឌំ បណេតូ’តិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា បឋមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ បឋមំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ទហរំ កុមារំ មន្ទំ ឧត្តានសេយ្យកំ សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នំ សេមាន’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ ជាតិធម្មោ, ជាតិំ អនតីតោ។ ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ, បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ , ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទវតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា។ តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ។ តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ [បាបំ កម្មំ (សី. បី.)] នេវ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ, តយាវេតំ បាបកម្មំ [បាបំ កម្មំ (សី. បី.)] កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ។

២៦៣. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា បឋមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា ទុតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ទុតិយំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ( ) [(អាសីតិកំ វា នាវុតិកំ វា វស្សសតិកំ វា ជាតិយា) (ក. សី. ស្យា. កំ. បី.) តិកង្គុត្តរេបិ] ជិណ្ណំ គោបានសិវង្កំ ភោគ្គំ ទណ្ឌបរាយនំ បវេធមានំ គច្ឆន្តំ អាតុរំ គតយោព្ពនំ ខណ្ឌទន្តំ បលិតកេសំ វិលូនំ ខលិតសិរំ [ខលិតំសិរោ (សី.), ខលិតំសិរំ (ស្យា. កំ. បី.)] វលិនំ តិលកាហតគត្ត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ , ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ ជរាធម្មោ, ជរំ អនតីតោ។ ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ, បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទវតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា។ តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ។ តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ នេវ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ, តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ។

២៦៤. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ទុតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា តតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ តតិយំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា អាពាធិកំ ទុក្ខិតំ ពាឡ្ហគិលានំ សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នំ សេមានំ អញ្ញេហិ វុដ្ឋាបិយមានំ អញ្ញេហិ សំវេសិយមាន’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ ព្យាធិធម្មោ , ព្យាធិំ អនតីតោ។ ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ, បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទវតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា។ តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ។ តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ នេវ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ, តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ។

២៦៥. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា តតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា ចតុត្ថំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ចតុត្ថំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ រាជានោ ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តេ – កសាហិបិ តាឡេន្តេ វេត្តេហិបិ តាឡេន្តេ អទ្ធទណ្ឌកេហិបិ តាឡេន្តេ ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តេ បាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តេ នាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តេ ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោន្តេ សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោន្តេ រាហុមុខម្បិ ករោន្តេ ជោតិមាលិកម្បិ ករោន្តេ ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោន្តេ ឯរកវត្តិកម្បិ ករោន្តេ ចីរកវាសិកម្បិ ករោន្តេ ឯណេយ្យកម្បិ ករោន្តេ ពឡិសមំសិកម្បិ ករោន្តេ កហាបណិកម្បិ ករោន្តេ ខារាបតច្ឆិកម្បិ ករោន្តេ បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោន្តេ បលាលបីឋកម្បិ ករោន្តេ តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចន្តេ សុនខេហិបិ ខាទាបេន្តេ ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេន្តេ អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទន្តេ’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – យេ កិរ, ភោ, បាបកានិ កម្មានិ ករោន្តិ តេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឯវរូបា វិវិធា កម្មការណា ករីយន្តិ, កិមង្គំ [កិមង្គ (សី. បី.)] បន បរត្ថ ! ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ, បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទវតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា។ តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ។ តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ នេវ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ, តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ។

២៦៦. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ចតុត្ថំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា បញ្ចមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ បញ្ចមំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកជាត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ , ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ មរណធម្មោ, មរណំ អនតីតោ។ ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ, បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ។

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទវតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា។ តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ។ តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ នេវ មាតរា កតំ ន បិតរា កតំ ន ភាតរា កតំ ន ភគិនិយា កតំ ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ ន ទេវតាហិ កតំ, តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ។

២៦៧. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា បញ្ចមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា តុណ្ហី ហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម កម្មការណំ ករោន្តិ – តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ មជ្ឈេឧរស្មិំ គមេន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលំ ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា សំវេសេត្វា កុឋារីហិ តច្ឆន្តិ…បេ.… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា វាសីហិ តច្ឆន្តិ…បេ.… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា រថេ យោជេត្វា អាទិត្តាយ បថវិយា សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ សារេន្តិបិ, បច្ចាសារេន្តិបិ…បេ.… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា មហន្តំ អង្គារបព្ពតំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ…បេ.… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបន្តិ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ។ សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចតិ។ សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ, សកិម្បិ អធោ គច្ឆតិ, សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ។ សោ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានិរយោ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ។

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសាយុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា’’ ។

២៦៨. ‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានិរយស្ស បុរត្ថិមាយ ភិត្តិយា អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា បច្ឆិមាយ ភិត្តិយា បដិហញ្ញតិ, បច្ឆិមាយ ភិត្តិយា អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា បុរត្ថិមាយ ភិត្តិយា បដិហញ្ញតិ, ឧត្តរាយ ភិត្តិយា អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណាយ ភិត្តិយា បដិហញ្ញតិ, ទក្ខិណាយ ភិត្តិយា អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាយ ភិត្តិយា បដិហញ្ញតិ, ហេដ្ឋា អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា ឧបរិ បដិហញ្ញតិ, ឧបរិតោ អច្ចិ ឧដ្ឋហិត្វា ហេដ្ឋា បដិហញ្ញតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន តស្ស មហានិរយស្ស បុរត្ថិមំ ទ្វារំ អបាបុរីយតិ [អវាបុរីយតិ (សី.)]។ សោ តត្ថ សីឃេន ជវេន ធាវតិ។ តស្ស សីឃេន ជវេន ធាវតោ ឆវិម្បិ ឌយ្ហតិ, ចម្មម្បិ ឌយ្ហតិ, មំសម្បិ ឌយ្ហតិ, ន្ហារុម្បិ ឌយ្ហតិ, អដ្ឋីនិបិ សម្បធូបាយន្តិ, ឧព្ភតំ តាទិសមេវ ហោតិ។ យតោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពហុសម្បត្តោ ហោតិ, អថ តំ ទ្វារំ បិធីយតិ [បិថីយតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន តស្ស មហានិរយស្ស បច្ឆិមំ ទ្វារំ អបាបុរីយតិ…បេ.… ឧត្តរំ ទ្វារំ អបាបុរីយតិ…បេ.… ទក្ខិណំ ទ្វារំ អបាបុរីយតិ ។ សោ តត្ថ សីឃេន ជវេន ធាវតិ។ តស្ស សីឃេន ជវេន ធាវតោ ឆវិម្បិ ឌយ្ហតិ, ចម្មម្បិ ឌយ្ហតិ, មំសម្បិ ឌយ្ហតិ, ន្ហារុម្បិ ឌយ្ហតិ, អដ្ឋីនិបិ សម្បធូបាយន្តិ, ឧព្ភតំ តាទិសមេវ ហោតិ។ យតោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពហុសម្បត្តោ ហោតិ, អថ តំ ទ្វារំ បិធីយតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន តស្ស មហានិរយស្ស បុរត្ថិមំ ទ្វារំ អបាបុរីយតិ។ សោ តត្ថ សីឃេន ជវេន ធាវតិ។ តស្ស សីឃេន ជវេន ធាវតោ ឆវិម្បិ ឌយ្ហតិ, ចម្មម្បិ ឌយ្ហតិ, មំសម្បិ ឌយ្ហតិ, ន្ហារុម្បិ ឌយ្ហតិ, អដ្ឋីនិបិ សម្បធូបាយន្តិ, ឧព្ភតំ តាទិសមេវ ហោតិ។ សោ តេន ទ្វារេន និក្ខមតិ។

២៦៩. ‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានិរយស្ស សមនន្តរា សហិតមេវ មហន្តោ គូថនិរយោ។ សោ តត្ថ បតតិ។ តស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, គូថនិរយេ សូចិមុខា បាណា ឆវិំ ឆិន្ទន្តិ, ឆវិំ ឆេត្វា ចម្មំ ឆិន្ទន្តិ, ចម្មំ ឆេត្វា មំសំ ឆិន្ទន្តិ, មំសំ ឆេត្វា ន្ហារុំ ឆិន្ទន្តិ, ន្ហារុំ ឆេត្វា អដ្ឋិំ ឆិន្ទន្តិ, អដ្ឋិំ ឆេត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ ខាទន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, គូថនិរយស្ស សមនន្តរា សហិតមេវ មហន្តោ កុក្កុលនិរយោ។ សោ តត្ថ បតតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, កុក្កុលនិរយស្ស សមនន្តរា សហិតមេវ មហន្តំ សិម្ពលិវនំ ឧទ្ធំ [ឧច្ចំ (ស្យា. កំ.), ឧព្ភតោ (ក.)] យោជនមុគ្គតំ សោឡសង្គុលកណ្ដកំ [សោឡសង្គុលកណ្ឌកំ (សី.)] អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ។ តត្ថ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, សិម្ពលិវនស្ស សមនន្តរា សហិតមេវ មហន្តំ អសិបត្តវនំ។ សោ តត្ថ បវិសតិ។ តស្ស វាតេរិតានិ បត្តានិ បតិតានិ ហត្ថម្បិ ឆិន្ទន្តិ, បាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទន្តិ, នាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទន្តិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘តស្ស ខោ បន, ភិក្ខវេ, អសិបត្តវនស្ស សមនន្តរា សហិតមេវ មហតី ខារោទកា នទី [ខារោទិកា នទី (សី.)]។ សោ តត្ថ បតតិ។ សោ តត្ថ អនុសោតម្បិ វុយ្ហតិ , បដិសោតម្បិ វុយ្ហតិ, អនុសោតបដិសោតម្បិ វុយ្ហតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

២៧០. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ពលិសេន ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯវមាហំសុ – ‘អម្ភោ បុរិស, កិំ ឥច្ឆសី’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘ជិឃច្ឆិតោស្មិ, ភន្តេ’តិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា តត្តេន អយោសង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា អាទិត្តេន សម្បជ្ជលិតេន សជោតិភូតេន តត្តំ លោហគុឡំ មុខេ បក្ខិបន្តិ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ។ សោ តស្ស [តំ តស្ស (ក.), តស្ស (សី. បី.)] ឱដ្ឋម្បិ ទហតិ [ឌយ្ហតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], មុខម្បិ ទហតិ, កណ្ឋម្បិ ទហតិ, ឧរម្បិ [ឧទរម្បិ (សី. ស្យា. កំ.)] ទហតិ, អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ អធោភាគា និក្ខមតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។

‘‘តមេនំ , ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឯវមាហំសុ – ‘អម្ភោ បុរិស, កិំ ឥច្ឆសី’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘បិបាសិតោស្មិ, ភន្តេ’តិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា តត្តេន អយោសង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា អាទិត្តេន សម្បជ្ជលិតេន សជោតិភូតេន តត្តំ តម្ពលោហំ មុខេ អាសិញ្ចន្តិ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ។ តំ តស្ស [ឯត្ថ បន បាឋភេទោ នត្ថិ] ឱដ្ឋម្បិ ទហតិ, មុខម្បិ ទហតិ, កណ្ឋម្បិ ទហតិ, ឧរម្បិ ទហតិ, អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ អធោភាគា និក្ខមតិ។ សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ។ តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បុន មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ។

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, យមស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘យេ កិរ , ភោ, លោកេ បាបកានិ អកុសលានិ កម្មានិ ករោន្តិ តេ ឯវរូបា វិវិធា កម្មការណា ករីយន្តិ។ អហោ វតាហំ មនុស្សត្តំ លភេយ្យំ។ តថាគតោ ច លោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ តញ្ចាហំ ភគវន្តំ បយិរុបាសេយ្យំ។ សោ ច មេ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ។ តស្ស ចាហំ ភគវតោ ធម្មំ អាជានេយ្យ’ន្តិ។ តំ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, នាញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សុត្វា វទាមិ, អបិ ច យទេវ សាមំ ញាតំ សាមំ ទិដ្ឋំ សាមំ វិទិតំ តទេវាហំ វទាមី’’តិ។

២៧១. ឥទមវោច ភគវា។ ឥទំ វត្វាន [ឥទំ វត្វា (សី. បី.) ឯវមីទិសេសុ ឋានេសុ] សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ចោទិតា ទេវទូតេហិ, យេ បមជ្ជន្តិ មាណវា;

តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ, ហីនកាយូបគា នរា។

‘‘យេ ច ខោ ទេវទូតេហិ, សន្តោ សប្បុរិសា ឥធ;

ចោទិតា នប្បមជ្ជន្តិ, អរិយធម្មេ កុទាចនំ។

‘‘ឧបាទានេ ភយំ ទិស្វា, ជាតិមរណសម្ភវេ;

អនុបាទា វិមុច្ចន្តិ, ជាតិមរណសង្ខយេ។

‘‘តេ ខេមប្បត្តា សុខិនោ, ទិដ្ឋធម្មាភិនិព្ពុតា;

សព្ពវេរភយាតីតា, សព្ពទុក្ខំ [សព្ពទុក្ខា (ក.)] ឧបច្ចគុ’’ន្តិ។

ទេវទូតសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទសមំ។

សុញ្ញតវគ្គោ និដ្ឋិតោ តតិយោ។

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វិធាវ សុញ្ញតា ហោតិ, អព្ភុតធម្មពាកុលំ;

អចិរវតភូមិជនាមោ, អនុរុទ្ធុបក្កិលេសំ;

ពាលបណ្ឌិតោ ទេវទូតញ្ច តេ ទសាតិ។