។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
មជ្ឈិមនិកាយេ
ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
១. ទេវទហវគ្គោ
១. ទេវទហសុត្តំ
១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ ទេវទហំ នាម សក្យានំ និគមោ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’តិ។ ឯវំវាទិនោ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា។
‘‘ឯវំវាទាហំ , ភិក្ខវេ, និគណ្ឋេ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមិ – ‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’តិ? តេ ច មេ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា ឯវំ បុដ្ឋា ‘អាមា’តិ បដិជានន្តិ។
‘‘ត្យាហំ ឯវំ វទាមិ – ‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានាថ – អហុវម្ហេវ មយំ បុព្ពេ, ន នាហុវម្ហា’តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
‘‘‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានាថ – អករម្ហេវ មយំ បុព្ពេ បាបកម្មំ, ន នាករម្ហា’តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
‘‘‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានាថ – ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករម្ហា’តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
‘‘‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានាថ – ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជីរេតព្ពំ, ឯត្តកម្ហិ វា ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
‘‘‘កិំ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានាថ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទ’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
២. ‘‘ឥតិ កិរ តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ន ជានាថ – អហុវម្ហេវ មយំ បុព្ពេ, ន នាហុវម្ហាតិ , ន ជានាថ – អករម្ហេវ មយំ បុព្ពេ បាបកម្មំ, ន នាករម្ហាតិ, ន ជានាថ – ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករម្ហាតិ, ន ជានាថ – ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជីរេតព្ពំ, ឯត្តកម្ហិ វា ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតីតិ, ន ជានាថ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ; ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ ន កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ។
‘‘សចេ បន តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ជានេយ្យាថ – អហុវម្ហេវ មយំ បុព្ពេ, ន នាហុវម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – អករម្ហេវ មយំ បុព្ពេ បាបកម្មំ, ន នាករម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជីរេតព្ពំ, ឯត្តកម្ហិ វា ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតីតិ, ជានេយ្យាថ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ; ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ។
៣. ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ និគណ្ឋា, បុរិសោ សល្លេន វិទ្ធោ អស្ស សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន [គាឡ្ហបលេបនេន (ក.)]; សោ សល្លស្សបិ វេធនហេតុ [វេទនាហេតុ (សី. បី. ក.)] ទុក្ខា តិព្ពា [តិប្បា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] កដុកា វេទនា វេទិយេយ្យ។ តស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តេយ្យ; សោ សត្ថេនបិ វណមុខស្ស បរិកន្តនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេយ្យ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ ឯសនិយា សល្លំ ឯសេយ្យ; សោ ឯសនិយាបិ សល្លស្ស ឯសនាហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេយ្យ ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សល្លំ អព្ពុហេយ្យ [អព្ពុយ្ហេយ្យ (សី.), អព្ភូណ្ហេយ្យ (ស្យា. កំ.)]; សោ សល្លស្សបិ អព្ពុហនហេតុ [អព្ពុយ្ហនហេតុ (សី.), អព្ភូណ្ហនហេតុ (ស្យា. កំ.)] ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេយ្យ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ អគទង្គារំ វណមុខេ ឱទហេយ្យ; សោ អគទង្គារស្សបិ វណមុខេ ឱទហនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេយ្យ។ សោ អបរេន សមយេន រូឡ្ហេន វណេន សញ្ឆវិនា អរោគោ អស្ស សុខី សេរី សយំវសី យេន កាមង្គមោ។ តស្ស ឯវមស្ស – អហំ ខោ បុព្ពេ សល្លេន វិទ្ធោ អហោសិំ សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន។ សោហំ សល្លស្សបិ វេធនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយិំ។ តស្ស មេ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋបេសុំ។ តស្ស មេ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តិ; សោហំ សត្ថេនបិ វណមុខស្ស បរិកន្តនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយិំ។ តស្ស មេ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ ឯសនិយា សល្លំ ឯសិ; សោ អហំ ឯសនិយាបិ សល្លស្ស ឯសនាហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយិំ។ តស្ស មេ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សល្លំ អព្ពុហិ [អព្ពុយ្ហិ (សី.), អព្ភូណ្ហិ (ស្យា. កំ.)]; សោហំ សល្លស្សបិ អព្ពុហនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយិំ។ តស្ស មេ សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ អគទង្គារំ វណមុខេ ឱទហិ; សោហំ អគទង្គារស្សបិ វណមុខេ ឱទហនហេតុ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយិំ។ សោម្ហិ ឯតរហិ រូឡ្ហេន វណេន សញ្ឆវិនា អរោគោ សុខី សេរី សយំវសី យេន កាមង្គមោ’’តិ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ និគណ្ឋា, សចេ តុម្ហេ ជានេយ្យាថ – អហុវម្ហេវ មយំ បុព្ពេ, ន នាហុវម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – អករម្ហេវ មយំ បុព្ពេ បាបកម្មំ, ន នាករម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករម្ហាតិ, ជានេយ្យាថ – ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជីរេតព្ពំ, ឯត្តកម្ហិ វា ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតីតិ, ជានេយ្យាថ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ; ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ។
‘‘យស្មា ច ខោ តុម្ហេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ន ជានាថ – អហុវម្ហេវ មយំ បុព្ពេ, ន នាហុវម្ហាតិ, ន ជានាថ – អករម្ហេវ មយំ បុព្ពេ បាបកម្មំ, ន នាករម្ហាតិ, ន ជានាថ – ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វា បាបកម្មំ អករម្ហាតិ, ន ជានាថ – ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកំ វា ទុក្ខំ និជ្ជីរេតព្ពំ, ឯត្តកម្ហិ វា ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតីតិ, ន ជានាថ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ; តស្មា អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ ន កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ។
៤. ‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, តេ និគណ្ឋា មំ ឯតទវោចុំ – ‘និគណ្ឋោ , អាវុសោ, នាដបុត្តោ [នាថបុត្តោ (សី.)] សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី, អបរិសេសំ ញាណទស្សនំ បដិជានាតិ ។ ចរតោ ច មេ តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិត’ន្តិ។ សោ ឯវមាហ – ‘អត្ថិ ខោ វោ, អាវុសោ និគណ្ឋា, បុព្ពេវ បាបកម្មំ កតំ, តំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ និជ្ជីរេថ, យំ បនេត្ថ ឯតរហិ កាយេន សំវុតា វាចាយ សំវុតា មនសា សំវុតា តំ អាយតិំ បាបកម្មស្ស អករណំ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’តិ។ តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច, តេន ចម្ហា អត្តមនា’’តិ។
៥. ‘‘ឯវំ វុត្តេ អហំ, ភិក្ខវេ, តេ និគណ្ឋេ ឯតទវោចំ – ‘បញ្ច ខោ ឥមេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, ធម្មា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទ្វិធាវិបាកា។ កតមេ បញ្ច? សទ្ធា, រុចិ, អនុស្សវោ, អាការបរិវិតក្កោ, ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ – ឥមេ ខោ, អាវុសោ និគណ្ឋា, បញ្ច ធម្មា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទ្វិធាវិបាកា។ តត្រាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ កា អតីតំសេ សត្ថរិ សទ្ធា, កា រុចិ, កោ អនុស្សវោ, កោ អាការបរិវិតក្កោ, កា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តី’តិ។ ឯវំវាទី [ឯវំវាទីសុ (ក.)] ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋេសុ ន កញ្ចិ [កិញ្ចិ (សី. បី. ក.)] សហធម្មិកំ វាទបដិហារំ សមនុបស្សាមិ។
‘‘បុន ចបរាហំ [បុន ច បនាហំ (សី. បី. ក.)], ភិក្ខវេ, តេ និគណ្ឋេ ឯវំ វទាមិ – ‘តំ កិំ មញ្ញថ, អាវុសោ និគណ្ឋា។ យស្មិំ វោ សមយេ តិព្ពោ [តិប្បោ (បី.)] ឧបក្កមោ ហោតិ តិព្ពំ បធានំ, តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ; យស្មិំ បន វោ សមយេ ន តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ ន តិព្ពំ បធានំ, ន តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថា’តិ? ‘យស្មិំ នោ, អាវុសោ គោតម, សមយេ តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ តិព្ពំ បធានំ, តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយាម; យស្មិំ បន នោ សមយេ ន តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ ន តិព្ពំ បធានំ, ន តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយាមា’’’តិ។
៦. ‘‘ឥតិ កិរ, អាវុសោ និគណ្ឋា, យស្មិំ វោ សមយេ តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ តិព្ពំ បធានំ, តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ; យស្មិំ បន វោ សមយេ ន តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ ន តិព្ពំ បធានំ, ន តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ។ ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ ន កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតីតិ។ សចេ, អាវុសោ និគណ្ឋា, យស្មិំ វោ សមយេ តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ តិព្ពំ បធានំ, ន តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ; យស្មិំ បន វោ សមយេ ន តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ ន តិព្ពំ បធានំ, តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ [បធានំ, តិដ្ឋេយ្យេវ តស្មិំ សមយេ… វេទនា (សី. ស្យា. កំ. បី.)]; ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ កល្លមស្ស វេយ្យាករណាយ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ។
‘‘‘យស្មា ច ខោ, អាវុសោ និគណ្ឋា, យស្មិំ វោ សមយេ តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ តិព្ពំ បធានំ, តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ; យស្មិំ បន វោ សមយេ ន តិព្ពោ ឧបក្កមោ ហោតិ ន តិព្ពំ បធានំ, ន តិព្ពា តស្មិំ សមយេ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយេថ; តេ តុម្ហេ សាមំយេវ ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទយមានា អវិជ្ជា អញ្ញាណា សម្មោហា វិបច្ចេថ – យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតុ។ ឥតិ បុរាណានំ កម្មានំ តបសា ព្យន្តីភាវា, នវានំ កម្មានំ អករណា, អាយតិំ អនវស្សវោ; អាយតិំ អនវស្សវា កម្មក្ខយោ; កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ; ទុក្ខក្ខយា វេទនាក្ខយោ ; វេទនាក្ខយា សព្ពំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតី’តិ។ ឯវំវាទីបិ [ឯវំវាទីសុបិ (ក.)] ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋេសុ ន កញ្ចិ សហធម្មិកំ វាទបដិហារំ សមនុបស្សាមិ។
៧. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភិក្ខវេ, តេ និគណ្ឋេ ឯវំ វទាមិ – ‘តំ កិំ មញ្ញថាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សម្បរាយវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘យំ បនិទំ កម្មំ សម្បរាយវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘តំ កិំ មញ្ញថាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ សុខវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ទុក្ខវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘យំ បនិទំ កម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សុខវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘តំ កិំ មញ្ញថាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ បរិបក្កវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អបរិបក្កវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘យំ បនិទំ កម្មំ អបរិបក្កវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា បរិបក្កវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘តំ កិំ មញ្ញថាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ ពហុវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អប្បវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘យំ បនិទំ កម្មំ អប្បវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ពហុវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘តំ កិំ មញ្ញថាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ សវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។ ‘យំ បនិទំ កម្មំ អវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សវេទនីយំ ហោតូតិ លព្ភមេត’ន្តិ? ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’។
៨. ‘‘ឥតិ កិរ, អាវុសោ និគណ្ឋា, យមិទំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សម្បរាយវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យំ បនិទំ កម្មំ សម្បរាយវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ សុខវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ទុក្ខវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សុខវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ បរិបក្កវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អបរិបក្កវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ អបរិបក្កវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា បរិបក្កវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ ពហុវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អប្បវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ អប្បវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា ពហុវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ សវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា អវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ, យមិទំ កម្មំ អវេទនីយំ តំ ឧបក្កមេន វា បធានេន វា សវេទនីយំ ហោតូតិ អលព្ភមេតំ; ឯវំ សន្តេ អាយស្មន្តានំ និគណ្ឋានំ អផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, អផលំ បធានំ’’។
‘‘ឯវំវាទី, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា។ ឯវំវាទីនំ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋានំ ទស សហធម្មិកា វាទានុវាទា គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆន្តិ។
៩. ‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា បុព្ពេ ទុក្កដកម្មការិនោ យំ ឯតរហិ ឯវរូបា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា បាបកេន ឥស្សរេន និម្មិតា យំ ឯតរហិ ឯវរូបា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា បាបសង្គតិកា យំ ឯតរហិ ឯវរូបា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា បាបាភិជាតិកា យំ ឯតរហិ ឯវរូបា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា ឯវរូបា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមា យំ ឯតរហិ ឯវរូបា ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា វេទិយន្តិ។
‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា; នោ ចេ សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា; នោ ចេ សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា; នោ ចេ សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា; នោ ចេ សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា; នោ ចេ សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, គារយ្ហា និគណ្ឋា។ ឯវំវាទី, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋា។ ឯវំវាទីនំ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋានំ ឥមេ ទស សហធម្មិកា វាទានុវាទា គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆន្តិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, អផលំ បធានំ។
១០. ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ អនទ្ធភូតំ អត្តានំ ទុក្ខេន អទ្ធភាវេតិ, ធម្មិកញ្ច សុខំ ន បរិច្ចជតិ, តស្មិញ្ច សុខេ អនធិមុច្ឆិតោ ហោតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឥមស្ស ខោ មេ ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ, ឥមស្ស បន មេ ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតី’តិ។ សោ យស្ស ហិ ខ្វាស្ស [យស្ស ខោ បនស្ស (សី.), យស្ស ខ្វាស្ស (បី.)] ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ, សង្ខារំ តត្ថ បទហតិ។ យស្ស បនស្ស ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតិ, ឧបេក្ខំ តត្ថ ភាវេតិ។ តស្ស តស្ស ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ – ឯវម្បិស្ស តំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ហោតិ។ តស្ស តស្ស ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតិ – ឯវម្បិស្ស តំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ហោតិ។
១១. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឥត្ថិយា សារត្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ តិព្ពច្ឆន្ទោ តិព្ពាបេក្ខោ។ សោ តំ ឥត្ថិំ បស្សេយ្យ អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តស្ស បុរិសស្ស អមុំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អមុ ហិ, ភន្តេ, បុរិសោ អមុស្សា ឥត្ថិយា សារត្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ តិព្ពច្ឆន្ទោ តិព្ពាបេក្ខោ ។ តស្មា តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា’’តិ។ ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ឯវមស្ស – ‘អហំ ខោ អមុស្សា ឥត្ថិយា សារត្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ តិព្ពច្ឆន្ទោ តិព្ពាបេក្ខោ។ តស្ស មេ អមុំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា។ យំនូនាហំ យោ មេ អមុស្សា ឥត្ថិយា ឆន្ទរាគោ តំ បជហេយ្យ’ន្តិ។ សោ យោ អមុស្សា ឥត្ថិយា ឆន្ទរាគោ តំ បជហេយ្យ។ សោ តំ ឥត្ថិំ បស្សេយ្យ អបរេន សមយេន អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តស្ស បុរិសស្ស អមុំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អមុ ហិ, ភន្តេ, បុរិសោ អមុស្សា ឥត្ថិយា វិរាគោ។ តស្មា តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋន្តិំ សល្លបន្តិំ សញ្ជគ្ឃន្តិំ សំហសន្តិំ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សូបាយាសា’’តិ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ អនទ្ធភូតំ អត្តានំ ទុក្ខេន អទ្ធភាវេតិ, ធម្មិកញ្ច សុខំ ន បរិច្ចជតិ, តស្មិញ្ច សុខេ អនធិមុច្ឆិតោ ហោតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឥមស្ស ខោ មេ ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ, ឥមស្ស បន មេ ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតី’តិ។ សោ យស្ស ហិ ខ្វាស្ស ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ, សង្ខារំ តត្ថ បទហតិ; យស្ស បនស្ស ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតិ, ឧបេក្ខំ តត្ថ ភាវេតិ។ តស្ស តស្ស ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារំ បទហតោ សង្ខារប្បធានា វិរាគោ ហោតិ – ឯវម្បិស្ស តំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ហោតិ ។ តស្ស តស្ស ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវយតោ វិរាគោ ហោតិ – ឯវម្បិស្ស តំ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ហោតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
១២. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យថាសុខំ ខោ មេ វិហរតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; ទុក្ខាយ បន មេ អត្តានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ។ យំនូនាហំ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហេយ្យ’ន្តិ។ សោ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ តស្ស ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ។ សោ ន អបរេន សមយេន ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យស្ស ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថាយ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហេយ្យ ស្វាស្ស អត្ថោ អភិនិប្ផន្នោ ហោតិ។ តស្មា ន អបរេន សមយេន ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧសុការោ តេជនំ ទ្វីសុ អលាតេសុ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ ឧជុំ ករោតិ កម្មនិយំ។ យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧសុការស្ស តេជនំ ទ្វីសុ អលាតេសុ អាតាបិតំ ហោតិ បរិតាបិតំ ឧជុំ កតំ [ឧជុំ កតំ ហោតិ (សី.)] កម្មនិយំ, ន សោ តំ អបរេន សមយេន ឧសុការោ តេជនំ ទ្វីសុ អលាតេសុ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ ឧជុំ ករោតិ កម្មនិយំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យស្ស ហិ សោ, ភិក្ខវេ, អត្ថាយ ឧសុការោ តេជនំ ទ្វីសុ អលាតេសុ អាតាបេយ្យ បរិតាបេយ្យ ឧជុំ ករេយ្យ កម្មនិយំ ស្វាស្ស អត្ថោ អភិនិប្ផន្នោ ហោតិ។ តស្មា ន អបរេន សមយេន ឧសុការោ តេជនំ ទ្វីសុ អលាតេសុ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ ឧជុំ ករោតិ កម្មនិយំ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យថាសុខំ ខោ មេ វិហរតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ; ទុក្ខាយ បន មេ អត្តានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ។ យំនូនាហំ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហេយ្យ’ន្តិ។ សោ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ តស្ស ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ។ សោ ន អបរេន សមយេន ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យស្ស ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្ថាយ ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហេយ្យ ស្វាស្ស អត្ថោ អភិនិប្ផន្នោ ហោតិ។ តស្មា ន អបរេន សមយេន ទុក្ខាយ អត្តានំ បទហតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
១៣. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។ សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ។ សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ។ តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ។ សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ។ សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា។ នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ។ សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។
១៤. ‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ, លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ។ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតិ។ អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតិ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា។ មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស។ បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ; ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ – ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ។ ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ; យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ។ សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ។ សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា។ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ។ មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ ហោតិ។ ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ ហត្ថិគវស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ។ ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ ហោតិ។ កយវិក្កយា បដិវិរតោ ហោតិ។ តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគា [សាវិយោគា (ស្យា. កំ. ក.) ឯត្ថ សាចិសទ្ទោ កុដិលបរិយាយោ] បដិវិរតោ ហោតិ។ ឆេទនវធពន្ធនវិបរាមោសអាលោបសហសាការា បដិវិរតោ ហោតិ [បស្ស ម. និ. ១.២៩៣ ចូឡហត្ថិបទោបមេ]។
‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន។ សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ។ សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ សបត្តភារោវ ឌេតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន; សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ។ សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតិ។
១៥. ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ។ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ.… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ.… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ.… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ.… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ។ សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេតិ។
‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ [សម្មិញ្ជិតេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ , អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ។
១៦. ‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, (ឥមាយ ច អរិយាយ សន្តុដ្ឋិយា សមន្នាគតោ,) [បស្ស ម. និ. ១.២៩៦ ចូឡហត្ថិបទោបមេ] ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា។ សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ , ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ។
‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវម្បិ , ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ។ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា, អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
១៧. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ [សេយ្យថីទំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ តិស្សោបិ ជាតិយោ ចតស្សោបិ ជាតិយោ បញ្ចបិ ជាតិយោ ទសបិ ជាតិយោ វីសម្បិ ជាតិយោ តិំសម្បិ ជាតិយោ ចត្តាលីសម្បិ ជាតិយោ បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ ជាតិសតម្បិ ជាតិសហស្សម្បិ ជាតិសតសហស្សម្បិ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ – ‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ; តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’តិ។ ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
១៨. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ – ‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ។ ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។ ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។
១៩. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ; ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ។ វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ។ ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, សផលោ ឧបក្កមោ ហោតិ, សផលំ បធានំ។ ឯវំវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតា។ ឯវំវាទីនំ, ភិក្ខវេ, តថាគតានំ [តថាគតោ, ឯវំវាទិំ ភិក្ខវេ តថាគតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ទស សហធម្មិកា បាសំសដ្ឋានា អាគច្ឆន្តិ។
២០. ‘‘សចេ , ភិក្ខវេ, សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, តថាគតោ បុព្ពេ សុកតកម្មការី យំ ឯតរហិ ឯវរូបា អនាសវា សុខា វេទនា វេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ភទ្ទកេន ឥស្សរេន និម្មិតោ យំ ឯតរហិ ឯវរូបា អនាសវា សុខា វេទនា វេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, តថាគតោ កល្យាណសង្គតិកោ យំ ឯតរហិ ឯវរូបា អនាសវា សុខា វេទនា វេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, តថាគតោ កល្យាណាភិជាតិកោ យំ ឯតរហិ ឯវរូបា អនាសវា សុខា វេទនា វេទេតិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ; អទ្ធា, ភិក្ខវេ, តថាគតោ កល្យាណទិដ្ឋធម្មូបក្កមោ យំ ឯតរហិ ឯវរូបា អនាសវា សុខា វេទនា វេទេតិ។
‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ; នោ ចេ សត្តា បុព្ពេកតហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ; នោ ចេ សត្តា ឥស្សរនិម្មានហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ; នោ ចេ សត្តា សង្គតិភាវហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ; នោ ចេ សត្តា អភិជាតិហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ។ សចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ; នោ ចេ សត្តា ទិដ្ឋធម្មូបក្កមហេតុ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេន្តិ, បាសំសោ តថាគតោ។ ឯវំវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតា។ ឯវំវាទីនំ, ភិក្ខវេ, តថាគតានំ ឥមេ ទស សហធម្មិកា បាសំសដ្ឋានា អាគច្ឆន្តី’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
ទេវទហសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ។
២. បញ្ចត្តយសុត្តំ [បញ្ចាយតនសុត្ត (ក.)]
២១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា អបរន្តកប្បិកា អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ អបរន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ [អធិមុត្តិបទានិ (ស្យា. កំ. ក.)] អភិវទន្តិ។ ‘សញ្ញី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ; ‘អសញ្ញី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ; ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ; សតោ វា បន សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តិ [បញ្ញាបេន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បនេកេ អភិវទន្តិ។ ឥតិ សន្តំ វា អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ [បរំ មរណា។ ឥតិ ឥមានិ (ក.)] បរំ មរណា, សតោ វា បន សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តិ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បនេកេ អភិវទន្តិ។ ឥតិ ឥមានិ បញ្ច [បរំ មរណា។ ឥតិ ឥមានិ (ក.)] ហុត្វា តីណិ ហោន្តិ, តីណិ ហុត្វា បញ្ច ហោន្តិ – អយមុទ្ទេសោ បញ្ចត្តយស្ស។
២២. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, ឯកត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នានត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, បរិត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អប្បមាណសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, ឯតំ [ឯវំ (ក.)] វា បនេកេសំ [បនេតេសំ (ស្យា. កំ.)] ឧបាតិវត្តតំ វិញ្ញាណកសិណមេកេ អភិវទន្តិ អប្បមាណំ អានេញ្ជំ ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ [បជានាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា]។ យេ ខោ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, ឯកត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នានត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, បរិត្តសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អប្បមាណសញ្ញិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា [មរណាតិ (ក.)], យា វា បនេតាសំ សញ្ញានំ បរិសុទ្ធា បរមា អគ្គា អនុត្តរិយា អក្ខាយតិ – យទិ រូបសញ្ញានំ យទិ អរូបសញ្ញានំ យទិ ឯកត្តសញ្ញានំ យទិ នានត្តសញ្ញានំ។ ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេកេ អភិវទន្តិ អប្បមាណំ អានេញ្ជំ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
២៣. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា។ តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ សញ្ញា សល្លំ, ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ – ‘អសញ្ញ’ន្តិ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ យេ ខោ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា។ យោ ហិ កោចិ, ភិក្ខវេ, សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមញ្ញត្រ រូបា, អញ្ញត្រ វេទនាយ, អញ្ញត្រ សញ្ញាយ, អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ, វិញ្ញាណស្ស [អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា (ស្យា. កំ.), អញ្ញត្រ វិញ្ញាណេន (ក.)] អាគតិំ វា គតិំ វា ចុតិំ វា ឧបបត្តិំ វា វុទ្ធិំ វា វិរូឡ្ហិំ វា វេបុល្លំ វា បញ្ញបេស្សាមី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
២៤. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា។ តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ, យេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ សញ្ញា សល្លំ, អសញ្ញា សម្មោហោ, ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ – ‘នេវសញ្ញានាសញ្ញ’ន្តិ។ [នេវសញ្ញានាសញ្ញាតិ (ស្យា. កំ. បី. ក.) ឯតន្តិបទំ មនសិកាតព្ពំ] តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ យេ ខោ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, អរូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, រូបិញ្ច អរូបិញ្ច វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា, នេវរូបិំ នារូបិំ វា តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា។ យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា [សមណព្រាហ្មណា (សី. បី.)] ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពសង្ខារមត្តេន ឯតស្ស អាយតនស្ស ឧបសម្បទំ បញ្ញបេន្តិ, ព្យសនញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, អក្ខាយតិ [អាយតនមក្ខាយតិ (ក.)] ឯតស្ស អាយតនស្ស ឧបសម្បទាយ ។ ន ហេតំ, ភិក្ខវេ, អាយតនំ សង្ខារសមាបត្តិបត្តព្ពមក្ខាយតិ; សង្ខារាវសេសសមាបត្តិបត្តព្ពមេតំ, ភិក្ខវេ, អាយតនមក្ខាយតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
២៥. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តិ , តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ, យេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ, យេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ អរោគំ បរំ មរណា តេសមេតេ បដិក្កោសន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សព្ពេបិមេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ឧទ្ធំ សរំ [ឧទ្ធំសរា (សី. បី.), ឧទ្ធំ បរាមសន្តិ (ស្យា. កំ.)] អាសត្តិំយេវ អភិវទន្តិ – ‘ឥតិ បេច្ច ភវិស្សាម, ឥតិ បេច្ច ភវិស្សាមា’តិ។ សេយ្យថាបិ នាម វាណិជស្ស វាណិជ្ជាយ គច្ឆតោ ឯវំ ហោតិ – ‘ឥតោ មេ ឥទំ ភវិស្សតិ, ឥមិនា ឥទំ លច្ឆាមី’តិ, ឯវមេវិមេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា វាណិជូបមា មញ្ញេ បដិភន្តិ – ‘ឥតិ បេច្ច ភវិស្សាម, ឥតិ បេច្ច ភវិស្សាមា’តិ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ យេ ខោ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តិ តេ សក្កាយភយា សក្កាយបរិជេគុច្ឆា សក្កាយញ្ញេវ អនុបរិធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តិ។ សេយ្យថាបិ នាម សា គទ្ទុលពទ្ធោ ទឡ្ហេ ថម្ភេ វា ខិលេ [ខីលេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ឧបនិពទ្ធោ , តមេវ ថម្ភំ វា ខិលំ វា អនុបរិធាវតិ អនុបរិវត្តតិ ; ឯវមេវិមេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សក្កាយភយា សក្កាយបរិជេគុច្ឆា សក្កាយញ្ញេវ អនុបរិធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
២៦. ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អបរន្តកប្បិកា អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ អបរន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ, សព្ពេ តេ ឥមានេវ បញ្ចាយតនានិ អភិវទន្តិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរំ។
២៧. ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ បុព្ពន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ។ ‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘សស្សតោ ច អសស្សតោ ច អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘នេវសស្សតោ នាសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អន្តវា អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អនន្តវា អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘ឯកត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘នានត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘បរិត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អប្បមាណសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘ឯកន្តសុខី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘ឯកន្តទុក្ខី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘សុខទុក្ខី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ, ‘អទុក្ខមសុខី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ – ឥត្ថេកេ អភិវទន្តិ។
២៨. ‘‘តត្រ , ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ , តេសំ វត អញ្ញត្រេវ សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា បច្ចត្តំយេវ ញាណំ ភវិស្សតិ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតន្តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ បច្ចត្តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ញាណេ អសតិ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ យទបិ [យទិបិ (ក.)] តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា តត្ថ ញាណភាគមត្តមេវ បរិយោទបេន្តិ តទបិ តេសំ ភវតំ សមណព្រាហ្មណានំ ឧបាទានមក្ខាយតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
២៩. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘អសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ…បេ.… [យថា សស្សតវារេ, តថា វិត្ថារេតព្ពំ] សស្សតោ ច អសស្សតោ ច អត្តា ច លោកោ ច… នេវសស្សតោ នាសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច… អន្តវា អត្តា ច លោកោ ច… អនន្តវា អត្តា ច លោកោ ច… អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ច លោកោ ច… នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ច លោកោ ច… ឯកត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច… នានត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច… បរិត្តសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច… អប្បមាណសញ្ញី អត្តា ច លោកោ ច… ឯកន្តសុខី អត្តា ច លោកោ ច… ឯកន្តទុក្ខី អត្តា ច លោកោ ច… សុខទុក្ខី អត្តា ច លោកោ ច… អទុក្ខមសុខី អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ, តេសំ វត អញ្ញត្រេវ សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា បច្ចត្តំយេវ ញាណំ ភវិស្សតិ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតន្តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ បច្ចត្តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ញាណេ អសតិ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ យទបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា តត្ថ ញាណភាគមត្តមេវ បរិយោទបេន្តិ តទបិ តេសំ ភវតំ សមណព្រាហ្មណានំ ឧបាទានមក្ខាយតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
៣០. ‘‘ឥធ , ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកំ បីតិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ បវិវេកំ បីតិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស សា បវិវេកា បីតិ និរុជ្ឈតិ។ បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ, ទោមនស្សស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យំ ឆាយា ជហតិ តំ អាតបោ ផរតិ, យំ អាតបោ ជហតិ តំ ឆាយា ផរតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ, ទោមនស្សស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ អយំ ខោ ភវំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា , អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកំ បីតិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ បវិវេកំ បីតិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស សា បវិវេកា បីតិ និរុជ្ឈតិ។ បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ, ទោមនស្សស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
៣១. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា និរាមិសំ សុខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ និរាមិសំ សុខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស តំ និរាមិសំ សុខំ និរុជ្ឈតិ។ និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ, បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ ។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យំ ឆាយា ជហតិ តំ អាតបោ ផរតិ, យំ អាតបោ ជហតិ តំ ឆាយា ផរតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ, បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ អយំ ខោ ភវំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា , បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា, និរាមិសំ សុខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ និរាមិសំ សុខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស តំ និរាមិសំ សុខំ និរុជ្ឈតិ។ និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ បវិវេកា បីតិ, បវិវេកាយ បីតិយា និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
៣២. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា, និរាមិសស្ស សុខស្ស សមតិក្កមា, អទុក្ខមសុខំ វេទនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ អទុក្ខមសុខំ វេទនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស សា អទុក្ខមសុខា វេទនា និរុជ្ឈតិ។ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ, និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា។ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យំ ឆាយា ជហតិ តំ អាតបោ ផរតិ, យំ អាតបោ ជហតិ តំ ឆាយា ផរតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ, និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ អយំ ខោ ភវំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា , អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា, និរាមិសស្ស សុខស្ស សមតិក្កមា, អទុក្ខមសុខំ វេទនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ អទុក្ខមសុខំ វេទនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។ តស្ស សា អទុក្ខមសុខា វេទនា និរុជ្ឈតិ។ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ, និរាមិសស្ស សុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
៣៣. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា, និរាមិសស្ស សុខស្ស សមតិក្កមា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សមតិក្កមា – ‘សន្តោហមស្មិ, និព្ពុតោហមស្មិ, អនុបាទានោហមស្មី’តិ សមនុបស្សតិ។ តយិទំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អភិជានាតិ។ អយំ ខោ ភវំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, អបរន្តានុទិដ្ឋីនញ្ច បដិនិស្សគ្គា, សព្ពសោ កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានា, បវិវេកាយ បីតិយា សមតិក្កមា, និរាមិសស្ស សុខស្ស សមតិក្កមា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សមតិក្កមា – ‘សន្តោហមស្មិ, និព្ពុតោហមស្មិ, អនុបាទានោហមស្មី’តិ សមនុបស្សតិ; អទ្ធា អយមាយស្មា និព្ពានសប្បាយំយេវ បដិបទំ អភិវទតិ។ អថ ច បនាយំ ភវំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិំ វា ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ, អបរន្តានុទិដ្ឋិំ វា ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ, កាមសំយោជនំ វា ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ, បវិវេកំ វា បីតិំ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ, និរាមិសំ វា សុខំ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ, អទុក្ខមសុខំ វា វេទនំ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ។ យញ្ច ខោ អយមាយស្មា – ‘សន្តោហមស្មិ, និព្ពុតោហមស្មិ, អនុបាទានោហមស្មី’តិ សមនុបស្សតិ តទបិ ឥមស្ស ភោតោ សមណស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឧបាទានមក្ខាយតិ។ ‘តយិទំ សង្ខតំ ឱឡារិកំ អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោ អត្ថេត’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា តស្ស និស្សរណទស្សាវី តថាគតោ តទុបាតិវត្តោ។
‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ អភិសម្ពុទ្ធំ យទិទំ – ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា [អនុបាទាវិមោក្ខោ។ តយិទំ ភិក្ខវេ តថាគតេន អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ អភិសម្ពុទ្ធំ, យទិទំ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា អនុបាទាវិមោក្ខោតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អនុបាទាវិមោក្ខោ’’តិ [អនុបាទាវិមោក្ខោ។ តយិទំ ភិក្ខវេ តថាគតេន អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ អភិសម្ពុទ្ធំ, យទិទំ ឆន្នំ ផស្សាយតនំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ វិទិត្វា អនុបាទាវិមោក្ខោតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
បញ្ចត្តយសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ។
៣. កិន្តិសុត្តំ
៣៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា បិសិនារាយំ [កុសិនារាយំ (សី.)] វិហរតិ ពលិហរណេ វនសណ្ឌេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កិន្តិ វោ , ភិក្ខវេ, មយិ ហោតិ – ‘ចីវរហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, បិណ្ឌបាតហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, សេនាសនហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, ឥតិភវាភវហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’’’តិ? ‘‘ន ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវតិ ឯវំ ហោតិ – ‘ចីវរហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, បិណ្ឌបាតហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, សេនាសនហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ, ឥតិភវាភវហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’’’តិ។
‘‘ន ច កិរ វោ, ភិក្ខវេ, មយិ ឯវំ ហោតិ – ‘ចីវរហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ.… ឥតិភវាភវហេតុ វា សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’តិ; អថ កិន្តិ ចរហិ វោ [អថ កិន្តិ វោ (សី. បី.), អថ កិញ្ចរហិ វោ (ក.)], ភិក្ខវេ, មយិ ហោតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវតិ ហោតិ – ‘អនុកម្បកោ ភគវា ហិតេសី; អនុកម្បំ ឧបាទាយ ធម្មំ ទេសេតី’’’តិ។ ‘‘ឯវញ្ច [ឯវំ (សី. បី.)] កិរ វោ, ភិក្ខវេ, មយិ ហោតិ – ‘អនុកម្បកោ ភគវា ហិតេសី; អនុកម្បំ ឧបាទាយ ធម្មំ ទេសេតី’’’តិ។
៣៥. ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យេ វោ [យេ តេ (ក.)] មយា ធម្មា អភិញ្ញា ទេសិតា, សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, តត្ថ សព្ពេហេវ សមគ្គេហិ សម្មោទមានេហិ អវិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ពំ។ តេសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ សិយំសុ [សិយុំ (សី. ស្យា. កំ.) សទ្ទនីតិ ឱលោកេតព្ពា] ទ្វេ ភិក្ខូ អភិធម្មេ នានាវាទា។ តត្រ ចេ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘ឥមេសំ ខោ អាយស្មន្តានំ អត្ថតោ ចេវ នានំ ព្យញ្ជនតោ ច នាន’ន្តិ, តត្ថ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ [សុព្ពចតរំ (ក.)] មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ចេវ នានំ, ព្យញ្ជនតោ ច នានំ។ តទមិនាបេតំ [តទិមិនាបេតំ (ស្យា. កំ.)] អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ចេវ នានំ, ព្យញ្ជនតោ ច នានំ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ចេវ នានំ, ព្យញ្ជនតោ ច នានំ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ចេវ នានំ, ព្យញ្ជនតោ ច នានំ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ ឥតិ ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ, សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ។ ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេត្វា សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេត្វា [ឥតិ ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ, ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.) អនន្តរវារត្តយេ បន ឥទំ បាឋនានត្តំ នត្ថិ] យោ ធម្មោ យោ វិនយោ សោ ភាសិតព្ពោ។
៣៦. ‘‘តត្រ ចេ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘ឥមេសំ ខោ អាយស្មន្តានំ អត្ថតោ ហិ ខោ នានំ, ព្យញ្ជនតោ សមេតី’តិ, តត្ថ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ហិ នានំ, ព្យញ្ជនតោ សមេតិ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ហិ ខោ នានំ, ព្យញ្ជនតោ សមេតិ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ហិ ខោ នានំ, ព្យញ្ជនតោ សមេតិ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ហិ ខោ នានំ, ព្យញ្ជនតោ សមេតិ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ ។ ឥតិ ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ, សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ។ ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេត្វា សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេត្វា យោ ធម្មោ យោ វិនយោ សោ ភាសិតព្ពោ។
៣៧. ‘‘តត្រ ចេ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘ឥមេសំ ខោ អាយស្មន្តានំ អត្ថតោ ហិ ខោ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ នាន’ន្តិ, តត្ថ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ហិ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ នានំ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ហិ ខោ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ នានំ។ អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ យទិទំ – ព្យញ្ជនំ។ មាយស្មន្តោ អប្បមត្តកេ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ហិ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ នានំ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ហិ ខោ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ នានំ។ អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ យទិទំ – ព្យញ្ជនំ។ មាយស្មន្តោ អប្បមត្តកេ [អប្បមត្តកេហិ (សី. បី.)] វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ ឥតិ សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ, ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ។ សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេត្វា ទុគ្គហិតំ ទុគ្គហិតតោ ធារេត្វា យោ ធម្មោ យោ វិនយោ សោ ភាសិតព្ពោ។
៣៨. ‘‘តត្រ ចេ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘ឥមេសំ ខោ អាយស្មន្តានំ អត្ថតោ ចេវ សមេតិ ព្យញ្ជនតោ ច សមេតី’តិ, តត្ថ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ចេវ សមេតិ, ព្យញ្ជនតោ ច សមេតិ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ចេវ សមេតិ ព្យញ្ជនតោ ច សមេតិ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អាយស្មន្តានំ ខោ អត្ថតោ ចេវ សមេតិ ព្យញ្ជនតោ ច សមេតិ។ តទមិនាបេតំ អាយស្មន្តោ ជានាថ – យថា អត្ថតោ ចេវ សមេតិ ព្យញ្ជនតោ ច សមេតិ។ មាយស្មន្តោ វិវាទំ អាបជ្ជិត្ថា’តិ។ ឥតិ សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេតព្ពំ។ សុគ្គហិតំ សុគ្គហិតតោ ធារេត្វា យោ ធម្មោ យោ វិនយោ សោ ភាសិតព្ពោ។
៣៩. ‘‘តេសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ សិយា អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិ សិយា វីតិក្កមោ, តត្រ, ភិក្ខវេ, ន ចោទនាយ តរិតព្ពំ [ចោទិតព្ពំ (ស្យា. កំ. ក.) តុរិតព្ពំ (?)]។ បុគ្គលោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ – ‘ឥតិ មយ្ហញ្ច អវិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស អនុបឃាតោ, បរោ ហិ បុគ្គលោ អក្កោធនោ អនុបនាហី អទឡ្ហទិដ្ឋី សុប្បដិនិស្សគ្គី, សក្កោមិ ចាហំ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុ’ន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស, កល្លំ វចនាយ។
‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស – ‘មយ្ហំ ខោ អវិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ, បរោ ហិ បុគ្គលោ កោធនោ ឧបនាហី អទឡ្ហទិដ្ឋី សុប្បដិនិស្សគ្គី, សក្កោមិ ចាហំ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុំ។ អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ យទិទំ – បរស្ស [យទិទំ មយ្ហញ្ច វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច (ក.)] បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ។ អថ ខោ ឯតទេវ ពហុតរំ – ស្វាហំ សក្កោមិ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុ’ន្តិ ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស, កល្លំ វចនាយ។
‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស – ‘មយ្ហំ ខោ វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស អនុបឃាតោ។ បរោ ហិ បុគ្គលោ អក្កោធនោ អនុបនាហី ទឡ្ហទិដ្ឋី ទុប្បដិនិស្សគ្គី, សក្កោមិ ចាហំ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុំ។ អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ យទិទំ – មយ្ហំ វិហេសា [មយ្ហញ្ច វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ (ក.)]។ អថ ខោ ឯតទេវ ពហុតរំ – ស្វាហំ សក្កោមិ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុ’ន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស, កល្លំ វចនាយ។
‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស – ‘មយ្ហញ្ច ខោ វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ។ បរោ ហិ បុគ្គលោ កោធនោ ឧបនាហី ទឡ្ហទិដ្ឋី ទុប្បដិនិស្សគ្គី, សក្កោមិ ចាហំ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុំ។ អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ យទិទំ – មយ្ហញ្ច វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ។ អថ ខោ ឯតទេវ ពហុតរំ – ស្វាហំ សក្កោមិ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុ’ន្តិ។ សចេ, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស, កល្លំ វចនាយ។
‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស – ‘មយ្ហញ្ច ខោ វិហេសា ភវិស្សតិ បរស្ស ច បុគ្គលស្ស ឧបឃាតោ។ បរោ ហិ បុគ្គលោ កោធនោ ឧបនាហី ទឡ្ហទិដ្ឋី ទុប្បដិនិស្សគ្គី, ន ចាហំ សក្កោមិ ឯតំ បុគ្គលំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបេតុ’ន្តិ។ ឯវរូបេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលេ ឧបេក្ខា នាតិមញ្ញិតព្ពា។
៤០. ‘‘តេសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ អញ្ញមញ្ញស្ស វចីសំហារោ [វចីសង្ខារោ (សី. បី.)] ឧប្បជ្ជេយ្យ ទិដ្ឋិបឡាសោ [ទិដ្ឋិបលាសោ (សី. ក.)] ចេតសោ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធិ។ តត្ថ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘យំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ អញ្ញមញ្ញស្ស វចីសំហារោ ឧប្បន្នោ ទិដ្ឋិបឡាសោ ចេតសោ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធិ, តំ ជានមានោ សមណោ គរហេយ្យា’តិ [សមានោ (សី. ក.)]។ សម្មា ព្យាករមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘យំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ អញ្ញមញ្ញស្ស វចីសំហារោ ឧប្បន្នោ ទិដ្ឋិបឡាសោ ចេតសោ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធិ, តំ ជានមានោ សមណោ គរហេយ្យាតិ។ ឯតំ បនាវុសោ, ធម្មំ អប្បហាយ និព្ពានំ សច្ឆិករេយ្យា’តិ។ សម្មា ព្យាករមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘ឯតំ, អាវុសោ, ធម្មំ អប្បហាយ ន និព្ពានំ សច្ឆិករេយ្យា’តិ។
‘‘អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ យំ ភិក្ខុំ សុវចតរំ មញ្ញេយ្យាថ, សោ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘យំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ អញ្ញមញ្ញស្ស វចីសំហារោ ឧប្បន្នោ ទិដ្ឋិបឡាសោ ចេតសោ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធិ, តំ ជានមានោ សមណោ គរហេយ្យា’តិ។ សម្មា ព្យាករមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘យំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ សមគ្គានំ សម្មោទមានានំ អវិវទមានានំ សិក្ខតំ អញ្ញមញ្ញស្ស វចីសំហារោ ឧប្បន្នោ ទិដ្ឋិបឡាសោ ចេតសោ អាឃាតោ អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធិ តំ ជានមានោ សមណោ គរហេយ្យាតិ។ ឯតំ បនាវុសោ, ធម្មំ អប្បហាយ និព្ពានំ សច្ឆិករេយ្យា’តិ។ សម្មា ព្យាករមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘ឯតំ ខោ, អាវុសោ, ធម្មំ អប្បហាយ ន និព្ពានំ សច្ឆិករេយ្យា’’’តិ។
‘‘តំ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ បរេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘អាយស្មតា នោ ឯតេ ភិក្ខូ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋាបិតា’តិ? សម្មា ព្យាករមានោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – ‘ឥធាហំ, អាវុសោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំ, តស្ស មេ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ, តាហំ ធម្មំ សុត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ អភាសិំ។ តំ តេ ភិក្ខូ ធម្មំ សុត្វា អកុសលា វុដ្ឋហិំសុ, កុសលេ បតិដ្ឋហិំសូ’តិ។ ឯវំ ព្យាករមានោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ចេវ អត្តានំ ឧក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោតិ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតី’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
កិន្តិសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ។
៤. សាមគាមសុត្តំ
៤១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ សាមគាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ [នាថបុត្តោ (សី. បី.)] បាវាយំ អធុនាកាលង្កតោ [កាលកតោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ហោតិ។ តស្ស កាលង្កិរិយាយ ភិន្នា និគណ្ឋា ទ្វេធិកជាតា [ទ្វេឡ្ហកជាតា (ស្យា. កំ. ក.)] ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ – ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ។ កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ! មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ, អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ។ សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ។ បុរេវចនីយំ បច្ឆា អវច , បច្ឆាវចនីយំ បុរេ អវច។ អធិចិណ្ណំ [អវិចិណ្ណំ (សី. បី.)] តេ វិបរាវត្តំ។ អារោបិតោ តេ វាទោ។ និគ្គហិតោសិ, ចរ វាទប្បមោក្ខាយ; និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ។ វធោយេវ ខោ [វធោយេវេកោ (ស្យា. កំ. ក.)] មញ្ញេ និគណ្ឋេសុ នាដបុត្តិយេសុ វត្តតិ។ យេបិ និគណ្ឋស្ស នាដបុត្តស្ស សាវកា គិហី ឱទាតវសនា តេបិ និគណ្ឋេសុ នាដបុត្តិយេសុ និព្ពិន្នរូបា [និព្ពិន្ទរូបា (ស្យា. កំ. ក.)] វិរត្តរូបា បដិវានរូបា យថា តំ ទុរក្ខាតេ ធម្មវិនយេ ទុប្បវេទិតេ អនិយ្យានិកេ អនុបសមសំវត្តនិកេ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតេ ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេ។
៤២. អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ បាវាយំ វស្សំវុដ្ឋោ [វស្សំវុត្ថោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យេន សាមគាមោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘និគណ្ឋោ, ភន្តេ, នាដបុត្តោ បាវាយំ អធុនាកាលង្កតោ។ តស្ស កាលង្កិរិយាយ ភិន្នា និគណ្ឋា ទ្វេធិកជាតា…បេ.… ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេ’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ ចុន្ទំ សមណុទ្ទេសំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ ខោ ឥទំ, អាវុសោ ចុន្ទ, កថាបាភតំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ។ អាយាម, អាវុសោ ចុន្ទ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ ភគវតោ អារោចេស្សាមា’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសិ។
អថ ខោ អាយស្មា ច អានន្ទោ ចុន្ទោ ច សមណុទ្ទេសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ ឯវមាហ – ‘និគណ្ឋោ , ភន្តេ, នាដបុត្តោ បាវាយំ អធុនាកាលង្កតោ។ តស្ស កាលង្កិរិយាយ ភិន្នា និគណ្ឋា ទ្វេធិកជាតា…បេ.… ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេ’តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘មាហេវ ភគវតោ អច្ចយេន សង្ឃេ វិវាទោ ឧប្បជ្ជិ; ស្វាស្ស [សោ (សី. បី.), ស្វាយំ (ក.)] វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សាន’’’ន្តិ។
៤៣. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អានន្ទ, យេ វោ មយា ធម្មា អភិញ្ញា ទេសិតា, សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, បស្សសិ នោ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមេសុ ធម្មេសុ ទ្វេបិ ភិក្ខូ នានាវាទេ’’តិ? ‘‘យេ មេ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវតា អភិញ្ញា ទេសិតា, សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, នាហំ បស្សាមិ ឥមេសុ ធម្មេសុ ទ្វេបិ ភិក្ខូ នានាវាទេ។ យេ ច ខោ [សន្តិ ច ខោ (ស្យា. កំ.), សន្តិ ច (ក.)], ភន្តេ, បុគ្គលា ភគវន្តំ បតិស្សយមានរូបា វិហរន្តិ តេបិ ភគវតោ អច្ចយេន សង្ឃេ វិវាទំ ជនេយ្យុំ អជ្ឈាជីវេ វា អធិបាតិមោក្ខេ វា។ ស្វាស្ស [សោស្ស (សី. បី.), ស្វាយំ (ក.)] វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ។ អប្បមត្តកោ សោ, អានន្ទ, វិវាទោ យទិទំ – អជ្ឈាជីវេ វា អធិបាតិមោក្ខេ វា។ មគ្គេ វា ហិ, អានន្ទ, បដិបទាយ វា សង្ឃេ វិវាទោ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជេយ្យ; ស្វាស្ស វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។
៤៤. ‘‘ឆយិមានិ, អានន្ទ, វិវាទមូលានិ។ កតមានិ ឆ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី។ យោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី សោ សត្ថរិបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, សង្ឃេបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី ហោតិ។ យោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេ… សង្ឃេ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, សិក្ខាយ ន បរិបូរការី ហោតិ, សោ សង្ឃេ វិវាទំ ជនេតិ; យោ ហោតិ វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឯវរូបញ្ចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា សមនុបស្សេយ្យាថ, តត្រ តុម្ហេ, អានន្ទ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានាយ វាយមេយ្យាថ។ ឯវរូបញ្ចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ន សមនុបស្សេយ្យាថ។ តត្រ តុម្ហេ, អានន្ទ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវាយ បដិបជ្ជេយ្យាថ។ ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានំ ហោតិ, ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតិ។
៤៥. ‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ មក្ខី ហោតិ បឡាសី…បេ.… ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរី…បេ.… សឋោ ហោតិ មាយាវី…បេ.… បាបិច្ឆោ ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ [មិច្ឆាទិដ្ឋី (ស្យា. កំ. បី. ក.)] …បេ.… សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី។ យោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី សោ សត្ថរិបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, សង្ឃេបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី ហោតិ។ យោ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេ… សង្ឃេ… សិក្ខាយ ន បរិបូរការី ហោតិ សោ សង្ឃេ វិវាទំ ជនេតិ; យោ ហោតិ វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ។ ឯវរូបញ្ចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា សមនុបស្សេយ្យាថ។ តត្រ តុម្ហេ, អានន្ទ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានាយ វាយមេយ្យាថ។ ឯវរូបញ្ចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ន សមនុបស្សេយ្យាថ, តត្រ តុម្ហេ, អានន្ទ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវាយ បដិបជ្ជេយ្យាថ។ ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានំ ហោតិ , ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតិ។ ឥមានិ ខោ, អានន្ទ, ឆ វិវាទមូលានិ។
៤៦. ‘‘ចត្តារិមានិ , អានន្ទ, អធិករណានិ។ កតមានិ ចត្តារិ? វិវាទាធិករណំ, អនុវាទាធិករណំ, អាបត្តាធិករណំ, កិច្ចាធិករណំ – ឥមានិ ខោ, អានន្ទ, ចត្តារិ អធិករណានិ។ សត្ត ខោ បនិមេ, អានន្ទ, អធិករណសមថា – ឧប្បន្នុប្បន្នានំ អធិករណានំ សមថាយ វូបសមាយ សម្មុខាវិនយោ ទាតព្ពោ, សតិវិនយោ ទាតព្ពោ, អមូឡ្ហវិនយោ ទាតព្ពោ, បដិញ្ញាយ ការេតព្ពំ, យេភុយ្យសិកា, តស្សបាបិយសិកា, តិណវត្ថារកោ។
៤៧. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, សម្មុខាវិនយោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខូ វិវទន្តិ ធម្មោតិ វា អធម្មោតិ វា វិនយោតិ វា អវិនយោតិ វា។ តេហានន្ទ, ភិក្ខូហិ សព្ពេហេវ សមគ្គេហិ សន្និបតិតព្ពំ។ សន្និបតិត្វា ធម្មនេត្តិ សមនុមជ្ជិតព្ពា ។ ធម្មនេត្តិំ សមនុមជ្ជិត្វា យថា តត្ថ សមេតិ តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, សម្មុខាវិនយោ ហោតិ; ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – សម្មុខាវិនយេន។
៤៨. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, យេភុយ្យសិកា ហោតិ? តេ ចេ, អានន្ទ, ភិក្ខូ ន សក្កោន្តិ តំ អធិករណំ តស្មិំ អាវាសេ វូបសមេតុំ។ តេហានន្ទ, ភិក្ខូហិ យស្មិំ អាវាសេ ពហុតរា ភិក្ខូ សោ អាវាសោ គន្តព្ពោ។ តត្ថ សព្ពេហេវ សមគ្គេហិ សន្និបតិតព្ពំ។ សន្និបតិត្វា ធម្មនេត្តិ សមនុមជ្ជិតព្ពា។ ធម្មនេត្តិំ សមនុមជ្ជិត្វា យថា តត្ថ សមេតិ តថា តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, យេភុយ្យសិកា ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – យេភុយ្យសិកាយ។
៤៩. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, សតិវិនយោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខូ ភិក្ខុំ ឯវរូបាយ គរុកាយ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ បារាជិកេន វា បារាជិកសាមន្តេន វា – ‘សរតាយស្មា ឯវរូបិំ [ឯវរូបំ (សី. ស្យា. កំ. បី.) ឯវរូបាយ-ឥតិ វុច្ចមានវចនេន សមេតិ។ វិនយេនបិ សំសន្ទេតព្ពំ] គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សរាមិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ តស្ស ខោ [តស្ស ខោ ឯវំ (សព្ពត្ថ)], អានន្ទ, ភិក្ខុនោ សតិវិនយោ ទាតព្ពោ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, សតិវិនយោ ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – សតិវិនយេន។
៥០. ‘‘កថញ្ចានន្ទ , អមូឡ្ហវិនយោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខូ ភិក្ខុំ ឯវរូបាយ គរុកាយ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ បារាជិកេន វា បារាជិកសាមន្តេន វា – ‘សរតាយស្មា ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ? (សោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សរាមិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ តមេនំ សោ និព្ពេឋេន្តំ អតិវេឋេតិ – ‘ឥង្ឃាយស្មា សាធុកមេវ ជានាហិ យទិ សរសិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។) [( ) ឯត្ថន្តរេ បាឋោ ចូឡវ. ២៣៧ នត្ថិ តស្សបាបិយសិកាវារេឯវេតេន ភវិតព្ពំ] សោ ឯវមាហ – ‘អហំ ខោ, អាវុសោ, ឧម្មាទំ បាបុណិំ ចេតសោ វិបរិយាសំ។ តេន មេ ឧម្មត្តកេន ពហុំ អស្សាមណកំ អជ្ឈាចិណ្ណំ ភាសិតបរិក្កន្តំ [ភាសិតបរិកន្តំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]។ នាហំ តំ សរាមិ។ មូឡ្ហេន មេ ឯតំ កត’ន្តិ។ តស្ស ខោ [តស្ស ខោ ឯវំ (ស្យា. កំ. ក.)], អានន្ទ, ភិក្ខុនោ អមូឡ្ហវិនយោ ទាតព្ពោ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ , អមូឡ្ហវិនយោ ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – អមូឡ្ហវិនយេន។
៥១. ‘‘កថញ្ចានន្ទ, បដិញ្ញាតករណំ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ចោទិតោ វា អចោទិតោ វា អាបត្តិំ សរតិ, វិវរតិ ឧត្តានីករោតិ [ឧត្តានិំ ករោតិ (ក.)]។ តេន, អានន្ទ, ភិក្ខុនា វុឌ្ឍតរំ ភិក្ខុំ [វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’តិ។ សោ ឯវមាហ – ‘បស្សសី’តិ? ‘អាម បស្សាមី’តិ។ ‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’តិ។ (‘សំវរិស្សាមី’តិ។) [( ) វិនយេ នត្ថិ] ឯវំ ខោ, អានន្ទ, បដិញ្ញាតករណំ ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – បដិញ្ញាតករណេន។
៥២. ‘‘កថញ្ចានន្ទ , តស្សបាបិយសិកា ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ភិក្ខុំ ឯវរូបាយ គរុកាយ អាបត្តិយា ចោទេតិ បារាជិកេន វា បារាជិកសាមន្តេន វា – ‘សរតាយស្មា ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សរាមិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ តមេនំ សោ និព្ពេឋេន្តំ អតិវេឋេតិ – ‘ឥង្ឃាយស្មា សាធុកមេវ ជានាហិ យទិ សរសិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ សោ ឯវមាហ – ‘ន ខោ អហំ, អាវុសោ, សរាមិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា; សរាមិ ច ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវរូបិំ អប្បមត្តិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា’តិ។ តមេនំ សោ និព្ពេឋេន្តំ អតិវេឋេតិ – ‘ឥង្ឃាយស្មា សាធុកមេវ ជានាហិ យទិ សរសិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘ឥមញ្ហិ នាមាហំ, អាវុសោ, អប្បមត្តិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា អបុដ្ឋោ បដិជានិស្សាមិ។ កិំ បនាហំ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា បុដ្ឋោ នបដិជានិស្សាមី’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘ឥមញ្ហិ នាម ត្វំ, អាវុសោ , អប្បមត្តិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា អបុដ្ឋោ នបដិជានិស្សសិ, កិំ បន ត្វំ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា បុដ្ឋោ [អបុដ្ឋោ (ស្យា. កំ. ក.)] បដិជានិស្សសិ? ឥង្ឃាយស្មា សាធុកមេវ ជានាហិ យទិ សរសិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ សោ ឯវមាហ – ‘សរាមិ ខោ អហំ, អាវុសោ, ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា។ ទវា មេ ឯតំ វុត្តំ, រវា មេ ឯតំ វុត្តំ – នាហំ តំ សរាមិ ឯវរូបិំ គរុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតា បារាជិកំ វា បារាជិកសាមន្តំ វា’តិ។ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, តស្សបាបិយសិកា ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – តស្សបាបិយសិកាយ។
៥៣. ‘‘កថញ្ចានន្ទ , តិណវត្ថារកោ ហោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខូនំ ភណ្ឌនជាតានំ កលហជាតានំ វិវាទាបន្នានំ វិហរតំ ពហុំ អស្សាមណកំ អជ្ឈាចិណ្ណំ ហោតិ ភាសិតបរិក្កន្តំ។ តេហានន្ទ, ភិក្ខូហិ សព្ពេហេវ សមគ្គេហិ សន្និបតិតព្ពំ។ សន្និបតិត្វា ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ ព្យត្តេន [ព្យត្តតរេន (សី. បី. ក.)] ភិក្ខុនា ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា អញ្ជលិំ បណាមេត្វា សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –
‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ ឥទំ អម្ហាកំ ភណ្ឌនជាតានំ កលហជាតានំ វិវាទាបន្នានំ វិហរតំ ពហុំ អស្សាមណកំ អជ្ឈាចិណ្ណំ ភាសិតបរិក្កន្តំ ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ យា ចេវ ឥមេសំ អាយស្មន្តានំ អាបត្តិ យា ច អត្តនោ អាបត្តិ, ឥមេសញ្ចេវ អាយស្មន្តានំ អត្ថាយ អត្តនោ ច អត្ថាយ, សង្ឃមជ្ឈេ តិណវត្ថារកេន ទេសេយ្យំ, ឋបេត្វា ថុល្លវជ្ជំ ឋបេត្វា គិហិបដិសំយុត្ត’’’ន្តិ។
‘‘អថាបរេសំ ឯកតោបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ ព្យត្តេន ភិក្ខុនា ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា អញ្ជលិំ បណាមេត្វា សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –
‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ។ ឥទំ អម្ហាកំ ភណ្ឌនជាតានំ កលហជាតានំ វិវាទាបន្នានំ វិហរតំ ពហុំ អស្សាមណកំ អជ្ឈាចិណ្ណំ ភាសិតបរិក្កន្តំ។ យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ យា ចេវ ឥមេសំ អាយស្មន្តានំ អាបត្តិ យា ច អត្តនោ អាបត្តិ, ឥមេសញ្ចេវ អាយស្មន្តានំ អត្ថាយ អត្តនោ ច អត្ថាយ, សង្ឃមជ្ឈេ តិណវត្ថារកេន ទេសេយ្យំ, ឋបេត្វា ថុល្លវជ្ជំ ឋបេត្វា គិហិបដិសំយុត្ត’’’ន្តិ។
‘‘ឯវំ ខោ, អានន្ទ, តិណវត្ថារកោ ហោតិ, ឯវញ្ច បនិធេកច្ចានំ អធិករណានំ វូបសមោ ហោតិ យទិទំ – តិណវត្ថារកេន។
៥៤. ‘‘ឆយិមេ , អានន្ទ, ធម្មា សារណីយា បិយករណា គរុករណា សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តិ។ កតមេ ឆ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។
‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។
‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។
‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ – យេ តេ លាភា ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បិ តថារូបេហិ លាភេហិ – អបដិវិភត្តភោគី ហោតិ, សីលវន្តេហិ សព្រហ្មចារីហិ សាធារណភោគី។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។
‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ – យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ តថារូបេសុ សីលេសុ – សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតិ សព្រហ្មចារីហិ អាវិ ចេវ រហោ ច។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។
‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ – យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយា តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា – ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ សព្រហ្មចារីហិ អាវិ ចេវ រហោ ច។ អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ។ ឥមេ ខោ, អានន្ទ, ឆ សារណីយា ធម្មា បិយករណា គរុករណា សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តិ។
‘‘ឥមេ ចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, ឆ សារណីយេ ធម្មេ សមាទាយ វត្តេយ្យាថ, បស្សថ នោ តុម្ហេ, អានន្ទ, តំ វចនបថំ អណុំ វា ថូលំ វា យំ តុម្ហេ នាធិវាសេយ្យាថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តស្មាតិហានន្ទ , ឥមេ ឆ សារណីយេ ធម្មេ សមាទាយ វត្តថ។ តំ វោ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។
សាមគាមសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ។
៥. សុនក្ខត្តសុត្តំ
៥៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ។ តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ – ‘‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ។ អស្សោសិ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ – ‘‘សម្ពហុលេហិ កិរ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ។ អថ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ – ‘សម្ពហុលេហិ កិរ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ។ ‘‘យេ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញំ ព្យាកំសុ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ, កច្ចិ តេ, ភន្តេ, ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ ឧទាហុ សន្តេត្ថេកច្ចេ ភិក្ខូ អធិមានេន អញ្ញំ ព្យាកំសូតិ?
៥៦. ‘‘យេ តេ, សុនក្ខត្ត, ភិក្ខូ មម សន្តិកេ អញ្ញំ ព្យាកំសុ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ ។ ‘‘សន្តេត្ថេកច្ចេ ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ, សន្តិ បនិធេកច្ចេ ភិក្ខូ អធិមានេនបិ [អធិមានេន (?)] អញ្ញំ ព្យាកំសុ។ តត្រ, សុនក្ខត្ត, យេ តេ ភិក្ខូ សម្មទេវ អញ្ញំ ព្យាកំសុ តេសំ តំ តថេវ ហោតិ; យេ បន តេ ភិក្ខូ អធិមានេន អញ្ញំ ព្យាកំសុ តត្រ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ [ទេសេយ្យន្តិ (បី. ក.)]។ ឯវញ្ចេត្ថ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្ស ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ។ អថ ច បនិធេកច្ចេ មោឃបុរិសា បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ។ តត្រ, សុនក្ខត្ត, យម្បិ តថាគតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មំ នេសំ ទេសេស្ស’ន្តិ តស្សបិ ហោតិ អញ្ញថត្ត’’ន្តិ។ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ, ឯតស្ស សុគត កាលោ, យំ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ។ ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ។ ‘‘តេន ហិ, សុនក្ខត្ត សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ ; ភាសិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។ ភគវា ឯតទវោច –
៥៧. ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, សុនក្ខត្ត, កាមគុណា។ កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ.… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – ឥមេ ខោ, សុនក្ខត្ត, បញ្ច កាមគុណា។
៥៨. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ លោកាមិសាធិមុត្តោ អស្ស។ លោកាមិសាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ [ឧបដ្ឋបេតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សកម្ហា គាមា វា និគមា វា ចិរវិប្បវុត្ថោ អស្ស។ សោ អញ្ញតរំ បុរិសំ បស្សេយ្យ តម្ហា គាមា វា និគមា វា អចិរបក្កន្តំ។ សោ តំ បុរិសំ តស្ស គាមស្ស វា និគមស្ស វា ខេមតញ្ច សុភិក្ខតញ្ច អប្បាពាធតញ្ច បុច្ឆេយ្យ; តស្ស សោ បុរិសោ តស្ស គាមស្ស វា និគមស្ស វា ខេមតញ្ច សុភិក្ខតញ្ច អប្បាពាធតញ្ច សំសេយ្យ។ តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ តស្ស បុរិសស្ស សុស្សូសេយ្យ, សោតំ ឱទហេយ្យ, អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យ, តញ្ច បុរិសំ ភជេយ្យ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ លោកាមិសាធិមុត្តោ អស្ស។ លោកាមិសាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ [អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ-ឥតិ បាឋោ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុ បន តព្ពណ្ណនា ទិស្សតិយេវ] លោកាមិសាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ។
៥៩. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ អានេញ្ជាធិមុត្តោ អស្ស។ អានេញ្ជាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; លោកាមិសបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ អភព្ពោ ហរិតត្តាយ; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, អានេញ្ជាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ លោកាមិសសំយោជនេ សេ បវុត្តេ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘លោកាមិសសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ អានេញ្ជាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ។
៦០. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តោ អស្ស។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ ; អានេញ្ជបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ , ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុថុសិលា ទ្វេធាភិន្នា អប្បដិសន្ធិកា ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ អានេញ្ជសំយោជនេ សេ ភិន្នេ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អានេញ្ជសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ។
៦១. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តោ អស្ស។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; អាកិញ្ចញ្ញាយតនបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ មនុញ្ញភោជនំ ភុត្តាវី ឆឌ្ឌេយ្យ [ឆទ្ទេយ្យ (?)]។ តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ តស្ស បុរិសស្ស តស្មិំ ភត្តេ [វន្តេ (ក. សី.), ភុត្តេ (ក. សី. ក.)] បុន ភោត្តុកម្យតា អស្សា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភន្តេ, ភត្តំ [វន្តំ (សី.)] បដិកូលសម្មត’’ន្តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំយោជនេ សេ វន្តេ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’តិ។
៦២. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ បុរិសបុគ្គលោ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ អស្ស។ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស ខោ, សុនក្ខត្ត, បុរិសបុគ្គលស្ស តប្បតិរូបី ចេវ កថា សណ្ឋាតិ, តទនុធម្មញ្ច អនុវិតក្កេតិ, អនុវិចារេតិ, តញ្ច បុរិសំ ភជតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ; នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបដិសំយុត្តាយ ច បន កថាយ កច្ឆមានាយ ន សុស្សូសតិ, ន សោតំ ឱទហតិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ន ច តំ បុរិសំ ភជតិ, ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, តាលោ មត្ថកច្ឆិន្នោ អភព្ពោ បុន វិរុឡ្ហិយា; ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស បុរិសបុគ្គលស្ស យេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសំយោជនេ សេ ឧច្ឆិន្នមូលេ តាលាវត្ថុកតេ អនភាវំកតេ [អនភាវកតេ (សី. បី.), អនភាវង្គតេ (ស្យា. កំ.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មេ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសំយោជនេន ហិ ខោ វិសំយុត្តោ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោ បុរិសបុគ្គលោ’’’តិ។
៦៣. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ, ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ។ តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ។ ឯវំមានិ [ឯវំមានី (សី. បី. ក.), ឯវមាទិ (ស្យា. កំ.)] អស្ស អតថំ សមានំ [អត្ថំ សមានំ (ស្យា. កំ. បី.), អត្ថសមានំ (សី.)]។ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ អនុយុញ្ជេយ្យ; អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុញ្ជេយ្យ , អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេយ្យ។ សោ រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។
‘‘សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សល្លេន វិទ្ធោ អស្ស សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន។ តស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តេយ្យ។ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តិត្វា ឯសនិយា សល្លំ ឯសេយ្យ។ ឯសនិយា សល្លំ ឯសិត្វា សល្លំ អព្ពុហេយ្យ, អបនេយ្យ វិសទោសំ សឧបាទិសេសំ។ សឧបាទិសេសោតិ [អនុបាទិសេសោតិ (សព្ពត្ថ) អយំ ហិ តថាគតស្ស វិសយោ] ជានមានោ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ បុរិស, ឧព្ភតំ ខោ តេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ សឧបាទិសេសោ [អនុបាទិសេសោ (សព្ពត្ថ) អយម្បិ តថាគតស្ស វិសយោ]។ អនលញ្ច តេ អន្តរាយាយ។ សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យាសិ, មា តេ អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស។ កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យាសិ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យាសិ, មា តេ ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធិ។ មា ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជិ, មា តេ វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេសិ។ វណានុរក្ខី ច, អម្ភោ បុរិស, វិហរេយ្យាសិ វណសារោបី’តិ [វណស្សារោបីតិ (ក.) វណ + សំ + រោបី = វណសារោបី-ឥតិ បទវិភាគោ]។ តស្ស ឯវមស្ស – ‘ឧព្ភតំ ខោ មេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ។ អនលញ្ច មេ អន្តរាយាយា’តិ។ សោ អសប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យ។ តស្ស អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស។ ន ច កាលេន កាលំ វណំ ធោវេយ្យ, ន ច កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យ។ តស្ស ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ, ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធេយ្យ។ វាតាតបេ ច ចារិត្តំ អនុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេយ្យ។ ន ច វណានុរក្ខី វិហរេយ្យ ន វណសារោបី។ តស្ស ឥមិស្សា ច អសប្បាយកិរិយាយ, អសុចិ វិសទោសោ អបនីតោ សឧបាទិសេសោ តទុភយេន វណោ បុថុត្តំ គច្ឆេយ្យ។ សោ បុថុត្តំ គតេន វណេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ។ តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ។ ឯវំមានិ អស្ស អតថំ សមានំ។ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ អនុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ អនុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេយ្យ។ សោ រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។ មរណញ្ហេតំ, សុនក្ខត្ត, អរិយស្ស វិនយេ យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ; មរណមត្តញ្ហេតំ, សុនក្ខត្ត, ទុក្ខំ យំ អញ្ញតរំ សំកិលិដ្ឋំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ។
៦៤. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, សុនក្ខត្ត, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ។ តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ។ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្សេវ សតោ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុត្តស្ស រាគោ ចិត្តំ នានុទ្ធំសេយ្យ។ សោ ន រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។
‘‘សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, បុរិសោ សល្លេន វិទ្ធោ អស្ស សវិសេន គាឡ្ហូបលេបនេន។ តស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបដ្ឋាបេយ្យុំ។ តស្ស សោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តេយ្យ។ សត្ថេន វណមុខំ បរិកន្តិត្វា ឯសនិយា សល្លំ ឯសេយ្យ។ ឯសនិយា សល្លំ ឯសិត្វា សល្លំ អព្ពុហេយ្យ, អបនេយ្យ វិសទោសំ អនុបាទិសេសំ។ អនុបាទិសេសោតិ ជានមានោ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ បុរិស, ឧព្ភតំ ខោ តេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ។ អនលញ្ច តេ អន្តរាយាយ។ សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យាសិ, មា តេ អសប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ អស្សាវី អស្ស។ កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យាសិ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យាសិ។ មា តេ ន កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ ន កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធិ។ មា ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជិ, មា តេ វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ អនុទ្ធំសេសិ ។ វណានុរក្ខី ច, អម្ភោ បុរិស, វិហរេយ្យាសិ វណសារោបី’តិ។ តស្ស ឯវមស្ស – ‘ឧព្ភតំ ខោ មេ សល្លំ, អបនីតោ វិសទោសោ អនុបាទិសេសោ។ អនលញ្ច មេ អន្តរាយាយា’តិ។ សោ សប្បាយានិ ចេវ ភោជនានិ ភុញ្ជេយ្យ។ តស្ស សប្បាយានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតោ វណោ ន អស្សាវី អស្ស។ កាលេន កាលញ្ច វណំ ធោវេយ្យ, កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បេយ្យ។ តស្ស កាលេន កាលំ វណំ ធោវតោ កាលេន កាលំ វណមុខំ អាលិម្បតោ ន បុព្ពលោហិតំ វណមុខំ បរិយោនន្ធេយ្យ។ ន ច វាតាតបេ ចារិត្តំ អនុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស វាតាតបេ ចារិត្តំ អននុយុត្តស្ស រជោសូកំ វណមុខំ នានុទ្ធំសេយ្យ។ វណានុរក្ខី ច វិហរេយ្យ វណសារោបី។ តស្ស ឥមិស្សា ច សប្បាយកិរិយាយ អសុ ច [អសុចិ (សព្ពត្ថ) សោចាតិ តព្ពណ្ណនា មនសិកាតព្ពា] វិសទោសោ អបនីតោ អនុបាទិសេសោ តទុភយេន វណោ វិរុហេយ្យ។ សោ រុឡ្ហេន វណេន សញ្ឆវិនា នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវមស្ស – ‘តណ្ហា ខោ សល្លំ សមណេន វុត្តំ, អវិជ្ជាវិសទោសោ ឆន្ទរាគព្យាបាទេន រុប្បតិ។ តំ មេ តណ្ហាសល្លំ បហីនំ, អបនីតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, សម្មា និព្ពានាធិមុត្តោហមស្មី’តិ។ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្សេវ សតោ សោ យានិ សម្មា និព្ពានាធិមុត្តស្ស អសប្បាយានិ តានិ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុញ្ជេយ្យ, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុញ្ជេយ្យ។ តស្ស អសប្បាយំ ចក្ខុនា រូបទស្សនំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ សោតេន សទ្ទំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ឃានេន គន្ធំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ ជិវ្ហាយ រសំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ នានុយុត្តស្ស, អសប្បាយំ មនសា ធម្មំ នានុយុត្តស្ស, រាគោ ចិត្តំ នានុទ្ធំសេយ្យ។ សោ ន រាគានុទ្ធំសិតេន ចិត្តេន នេវ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ ន មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។
៦៥. ‘‘ឧបមា ខោ មេ អយំ, សុនក្ខត្ត, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ។ អយំយេវេត្ថ អត្ថោ – វណោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ; វិសទោសោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, អវិជ្ជាយេតំ អធិវចនំ; សល្លន្តិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ; ឯសនីតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, សតិយាយេតំ អធិវចនំ; សត្ថន្តិ ខោ, សុនក្ខត្ត, អរិយាយេតំ បញ្ញាយ អធិវចនំ; ភិសក្កោ សល្លកត្តោតិ ខោ, សុនក្ខត្ត, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
‘‘សោ វត, សុនក្ខត្ត, ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ; សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ។ អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ។ តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ អាបានីយកំសំ បិវេយ្យ យំ ជញ្ញា – ‘ឥមាហំ បិវិត្វា មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សោ វត ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ។ សេយ្យថាបិ, សុនក្ខត្ត, អាសីវិសោ [អាសិវិសោ (ក.)] ឃោរវិសោ។ អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ។ តំ កិំ មញ្ញសិ, សុនក្ខត្ត, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុស្ស អាសីវិសស្ស ឃោរវិសស្ស ហត្ថំ វា អង្គុដ្ឋំ វា ទជ្ជា [យុញ្ជេយ្យ (ក.)] យំ ជញ្ញា – ‘ឥមិនាហំ ទដ្ឋោ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, សុនក្ខត្ត, សោ វត ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតការី ‘ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូល’ន្តិ – ឥតិ វិទិត្វា និរុបធិ ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោ ឧបធិស្មិំ វា កាយំ ឧបសំហរិស្សតិ ចិត្តំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។
សុនក្ខត្តសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ។
៦. អានេញ្ជសប្បាយសុត្តំ
៦៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ វិហរតិ កម្មាសធម្មំ នាម កុរូនំ និគមោ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, កាមា តុច្ឆា មុសា មោសធម្មា។ មាយាកតមេ តំ, ភិក្ខវេ, ពាលលាបនំ។ យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា – ឧភយមេតំ មារធេយ្យំ, មារស្សេស [មារស្សេវ (ក.)] វិសយោ, មារស្សេស និវាបោ, មារស្សេស គោចរោ។ ឯត្ថេតេ បាបកា អកុសលា មានសា អភិជ្ឈាបិ ព្យាបាទាបិ សារម្ភាបិ សំវត្តន្តិ។ តេវ អរិយសាវកស្ស ឥធមនុសិក្ខតោ អន្តរាយាយ សម្ភវន្តិ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា – ឧភយមេតំ មារធេយ្យំ, មារស្សេស វិសយោ, មារស្សេស និវាបោ, មារស្សេស គោចរោ។ ឯត្ថេតេ បាបកា អកុសលា មានសា អភិជ្ឈាបិ ព្យាបាទាបិ សារម្ភាបិ សំវត្តន្តិ, តេវ អរិយសាវកស្ស ឥធមនុសិក្ខតោ អន្តរាយាយ សម្ភវន្តិ។ យំនូនាហំ វិបុលេន មហគ្គតេន ចេតសា វិហរេយ្យំ អភិភុយ្យ លោកំ អធិដ្ឋាយ មនសា។ វិបុលេន ហិ មេ មហគ្គតេន ចេតសា វិហរតោ អភិភុយ្យ លោកំ អធិដ្ឋាយ មនសា យេ បាបកា អកុសលា មានសា អភិជ្ឈាបិ ព្យាបាទាបិ សារម្ភាបិ តេ ន ភវិស្សន្តិ។ តេសំ បហានា អបរិត្តញ្ច មេ ចិត្តំ ភវិស្សតិ អប្បមាណំ សុភាវិត’ន្តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អានេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អានេញ្ជូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមា អានេញ្ជសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ’’។
៦៧. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា , យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា; យំ កិញ្ចិ រូបំ (សព្ពំ រូបំ) [( ) នត្ថិ សី. បី. បោត្ថកេសុ] ចត្តារិ ច មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’ន្តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អានេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អានេញ្ជូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយា អានេញ្ជសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា; យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបា, យេ ច សម្បរាយិកា រូបា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា រូបសញ្ញា – ឧភយមេតំ អនិច្ចំ។ យទនិច្ចំ តំ នាលំ អភិនន្ទិតុំ, នាលំ អភិវទិតុំ, នាលំ អជ្ឈោសិតុ’ន្តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អានេញ្ជំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អានេញ្ជូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយា អានេញ្ជសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ។
៦៨. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា; យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបា, យេ ច សម្បរាយិកា រូបា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា រូបសញ្ញា; យា ច អានេញ្ជសញ្ញា – សព្ពា សញ្ញា។ យត្ថេតា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ – យទិទំ អាកិញ្ចញ្ញាយតន’ន្តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ។
៦៩. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ។
៧០. ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘នាហំ ក្វចនិ [ក្វចិនិ (ស្យា. កំ. សី. អដ្ឋ.)] កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិំ [កិញ្ចនតស្មិ (?)], ន ច មម ក្វចនិ កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនំ នត្ថី’តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតិ។
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា; យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបា, យេ ច សម្បរាយិកា រូបា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា រូបសញ្ញា ; យា ច អានេញ្ជសញ្ញា, យា ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា – សព្ពា សញ្ញា។ យត្ថេតា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ – យទិទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’ន្តិ។ តស្ស ឯវំបដិបន្នស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អាយតនេ ចិត្តំ បសីទតិ។ សម្បសាទេ សតិ ឯតរហិ វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ បញ្ញាយ វា អធិមុច្ចតិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា។ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ យំ តំសំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ អស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគំ។ អយំ, ភិក្ខវេ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា អក្ខាយតី’’តិ។
៧១. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស, នោ ច មេ សិយា; ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតិ; យទត្ថិ យំ, ភូតំ – តំ បជហាមី’តិ។ ឯវំ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ។ បរិនិព្ពាយេយ្យ នុ ខោ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ន វា បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ? ‘‘អបេត្ថេកច្ចោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយេយ្យ, អបេត្ថេកច្ចោ ភិក្ខុ ន បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ។ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យេនបេត្ថេកច្ចោ ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយេយ្យ, អបេត្ថេកច្ចោ ភិក្ខុ ន បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ? ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស, នោ ច មេ សិយា; ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតិ; យទត្ថិ, យំ ភូតំ – តំ បជហាមី’តិ។ ឯវំ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ។ សោ តំ ឧបេក្ខំ អភិនន្ទតិ, អភិវទតិ, អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ។ តស្ស តំ ឧបេក្ខំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ តន្និស្សិតំ ហោតិ វិញ្ញាណំ តទុបាទានំ។ សឧបាទានោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ន បរិនិព្ពាយតី’’តិ។ ‘‘កហំ បន សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតី’’តិ? ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, អានន្ទា’’តិ។ ‘‘ឧបាទានសេដ្ឋំ កិរ សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតី’’តិ? ‘‘ឧបាទានសេដ្ឋញ្ហិ សោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយតិ។ ឧបាទានសេដ្ឋញ្ហេតំ, អានន្ទ, យទិទំ – នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ’’។
៧២. ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ បដិបន្នោ ហោតិ – ‘នោ ចស្ស, នោ ច មេ សិយា; ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតិ; យទត្ថិ, យំ ភូតំ – តំ បជហាមី’តិ។ ឯវំ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ។ សោ តំ ឧបេក្ខំ នាភិនន្ទតិ, នាភិវទតិ, ន អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ។ តស្ស តំ ឧបេក្ខំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ន តន្និស្សិតំ ហោតិ វិញ្ញាណំ ន តទុបាទានំ។ អនុបាទានោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយតី’’តិ។
៧៣. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! និស្សាយ និស្សាយ កិរ នោ, ភន្តេ, ភគវតា ឱឃស្ស និត្ថរណា អក្ខាតា។ កតមោ បន, ភន្តេ, អរិយោ វិមោក្ខោ’’តិ? ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមា, យេ ច សម្បរាយិកា កាមា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា កាមសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា កាមសញ្ញា; យេ ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបា, យេ ច សម្បរាយិកា រូបា; យា ច ទិដ្ឋធម្មិកា រូបសញ្ញា, យា ច សម្បរាយិកា រូបសញ្ញា; យា ច អានេញ្ជសញ្ញា, យា ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា , យា ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា – ឯស សក្កាយោ យាវតា សក្កាយោ។ ឯតំ អមតំ យទិទំ អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ។ ឥតិ, ខោ, អានន្ទ, ទេសិតា មយា អានេញ្ជសប្បាយា បដិបទា, ទេសិតា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា, ទេសិតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសប្បាយា បដិបទា, ទេសិតា និស្សាយ និស្សាយ ឱឃស្ស និត្ថរណា, ទេសិតោ អរិយោ វិមោក្ខោ។ យំ ខោ, អានន្ទ, សត្ថារា ករណីយំ សាវកានំ ហិតេសិនា អនុកម្បកេន អនុកម្បំ ឧបាទាយ, កតំ វោ តំ មយា។ ឯតានិ, អានន្ទ, រុក្ខមូលានិ, ឯតានិ សុញ្ញាគារានិ។ ឈាយថានន្ទ, មា បមាទត្ថ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារិនោ អហុវត្ថ។ អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី’’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។
អានេញ្ជសប្បាយសុត្តំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ។
៧. គណកមោគ្គល្លានសុត្តំ
៧៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ អថ ខោ គណកមោគ្គល្លានោ [គណកមោគ្គលានោ (ក.)] ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –
‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, ឥមស្ស មិគារមាតុបាសាទស្ស ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាः ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – អជ្ឈេនេः ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, ឥស្សាសានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – ឥស្សត្ថេ [ឥស្សត្តេ (ក.)]។ អម្ហាកម្បិ ហិ, ភោ គោតម, គណកានំ គណនាជីវានំ ទិស្សតិ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា យទិទំ – សង្ខានេ។ មយញ្ហិ, ភោ គោតម, អន្តេវាសិំ លភិត្វា បឋមំ ឯវំ គណាបេម – ‘ឯកំ ឯកកំ, ទ្វេ ទុកា, តីណិ តិកា, ចត្តារិ ចតុក្កា, បញ្ច បញ្ចកា, ឆ ឆក្កា, សត្ត សត្តកា, អដ្ឋ អដ្ឋកា, នវ នវកា, ទស ទសកា’តិ; សតម្បិ មយំ, ភោ គោតម, គណាបេម, ភិយ្យោបិ គណាបេម។ សក្កា នុ ខោ, ភោ គោតម, ឥមស្មិម្បិ ធម្មវិនយេ ឯវមេវ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា បញ្ញបេតុ’’ន្តិ?
៧៥. ‘‘សក្កា , ព្រាហ្មណ, ឥមស្មិម្បិ ធម្មវិនយេ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា បញ្ញបេតុំ។ សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ទក្ខោ អស្សទម្មកោ ភទ្ទំ អស្សាជានីយំ លភិត្វា បឋមេនេវ មុខាធានេ ការណំ ការេតិ, អថ ឧត្តរិំ ការណំ ការេតិ; ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ បុរិសទម្មំ លភិត្វា បឋមំ ឯវំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលវា ហោហិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរាហិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខស្សុ សិក្ខាបទេសូ’’’តិ។
‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោហិ, ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មា និមិត្តគ្គាហី ហោហិ មានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជាហិ; រក្ខាហិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជាហិ។ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ.… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ.… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ.… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ.… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មា និមិត្តគ្គាហី ហោហិ មានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជាហិ; រក្ខាហិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជាហី’’’តិ។
‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោហិ។ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេយ្យាសិ – នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ – ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’’តិ។
‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ , ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ វិហរាហិ, ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហិ, រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហិ, រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេយ្យាសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា, រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេហី’’’តិ។
‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ហោហិ, អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី , អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី , ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី’’’តិ។
‘‘យតោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ហោតិ, តមេនំ តថាគតោ ឧត្តរិំ វិនេតិ – ‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជាហិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជ’ន្តិ។ សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនប្បត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា។ សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ថិនមិទ្ធំ [ថីនមិទ្ធំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ។
៧៦. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ…បេ.… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បីតិយា ច វិរាគា… តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
‘‘យេ ខោ តេ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខូ សេក្ខា [សេខា (សព្ពត្ថ)] អបត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ តេសុ មេ អយំ ឯវរូបី អនុសាសនី ហោតិ។ យេ បន តេ ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញា វិមុត្តា តេសំ ឥមេ ធម្មា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ ចេវ សំវត្តន្តិ, សតិសម្បជញ្ញាយ ចា’’តិ។
ឯវំ វុត្តេ, គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ភោតោ គោតមស្ស សាវកា ភោតា គោតមេន ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា សព្ពេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ ឧទាហុ ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ? ‘‘អប្បេកច្ចេ ខោ, ព្រាហ្មណ, មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ។
‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ យំ តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ, តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋតិ ភវំ គោតមោ សមាទបេតា; អថ ច បន ភោតោ គោតមស្ស សាវកា ភោតា គោតមេន ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តី’’តិ?
៧៧. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, តំយេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ។ យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ។ តំ កិំ មញ្ញសិ , ព្រាហ្មណ, កុសលោ ត្វំ រាជគហគាមិស្ស មគ្គស្សា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ, កុសលោ អហំ រាជគហគាមិស្ស មគ្គស្សា’’តិ។ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ព្រាហ្មណ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ រាជគហំ គន្តុកាមោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, រាជគហំ គន្តុំ; តស្ស មេ រាជគហស្ស មគ្គំ ឧបទិសា’តិ។ តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘ឯហម្ភោ [ឯវំ ភោ (សី. បី.)] បុរិស, អយំ មគ្គោ រាជគហំ គច្ឆតិ។ តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម គាមំ, តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម និគមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ រាជគហស្ស អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ។ សោ តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បច្ឆាមុខោ គច្ឆេយ្យ។ អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ រាជគហំ គន្តុកាមោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, រាជគហំ គន្តុំ; តស្ស មេ រាជគហស្ស មគ្គំ ឧបទិសា’តិ។ តមេនំ ត្វំ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, អយំ មគ្គោ រាជគហំ គច្ឆតិ។ តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម គាមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ អមុកំ នាម និគមំ; តេន មុហុត្តំ គច្ឆ, តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ រាជគហស្ស អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណីរាមណេយ្យក’ន្តិ។ សោ តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ សោត្ថិនា រាជគហំ គច្ឆេយ្យ។ កោ នុ ខោ, ព្រាហ្មណ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យំ តិដ្ឋតេវ រាជគហំ , តិដ្ឋតិ រាជគហគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋសិ ត្វំ សមាទបេតា; អថ ច បន តយា ឯវំ ឱវទីយមានោ ឯវំ អនុសាសីយមានោ ឯកោ បុរិសោ ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បច្ឆាមុខោ គច្ឆេយ្យ, ឯកោ សោត្ថិនា រាជគហំ គច្ឆេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯត្ថ ក្យាហំ, ភោ គោតម, ករោមិ? មគ្គក្ខាយីហំ, ភោ គោតមា’’តិ។
‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, តិដ្ឋតេវ និព្ពានំ, តិដ្ឋតិ និព្ពានគាមី មគ្គោ, តិដ្ឋាមហំ សមាទបេតា; អថ ច បន មម សាវកា មយា ឯវំ ឱវទីយមានា ឯវំ អនុសាសីយមានា អប្បេកច្ចេ អច្ចន្តំ និដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តិ, ឯកច្ចេ នារាធេន្តិ។ ឯត្ថ ក្យាហំ, ព្រាហ្មណ, ករោមិ? មគ្គក្ខាយីហំ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ’’តិ។
៧៨. ឯវំ វុត្តេ, គណកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យេមេ, ភោ គោតម, បុគ្គលា អស្សទ្ធា ជីវិកត្ថា ន សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា សឋា មាយាវិនោ កេតពិនោ [កេដុភិនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិកិណ្ណវាចា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារា ភោជនេ អមត្តញ្ញុនោ ជាគរិយំ អននុយុត្តា សាមញ្ញេ អនបេក្ខវន្តោ សិក្ខាយ ន តិព្ពគារវា ពាហុលិកា [ពាហុល្លិកា (ស្យា. កំ.)] សាថលិកា ឱក្កមនេ បុព្ពង្គមា បវិវេកេ និក្ខិត្តធុរា កុសីតា ហីនវីរិយា មុដ្ឋស្សតិនោ អសម្បជានា អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា ទុប្បញ្ញា ឯឡមូគា, ន តេហិ ភវំ គោតមោ សទ្ធិំ សំវសតិ’’។
‘‘យេ បន តេ កុលបុត្តា សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា អសឋា អមាយាវិនោ អកេតពិនោ អនុទ្ធតា អនុន្នឡា អចបលា អមុខរា អវិកិណ្ណវាចា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ជាគរិយំ អនុយុត្តា សាមញ្ញេ អបេក្ខវន្តោ សិក្ខាយ តិព្ពគារវា នពាហុលិកា នសាថលិកា ឱក្កមនេ និក្ខិត្តធុរា បវិវេកេ បុព្ពង្គមា អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា ឧបដ្ឋិតស្សតិនោ សម្បជានា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា បញ្ញវន្តោ អនេឡមូគា, តេហិ ភវំ គោតមោ សទ្ធិំ សំវសតិ។
‘‘សេយ្យថាបិ , ភោ គោតម, យេ កេចិ មូលគន្ធា, កាលានុសារិ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; យេ កេចិ សារគន្ធា, លោហិតចន្ទនំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; យេ កេចិ បុប្ផគន្ធា, វស្សិកំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ភោតោ គោតមស្ស ឱវាទោ បរមជ្ជធម្មេសុ។
‘‘អភិក្កន្តំ , ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។
គណកមោគ្គល្លានសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ។
៨. គោបកមោគ្គល្លានសុត្តំ
៧៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ អចិរបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ។ តេន ខោ បន សមយេន រាជា មាគធោ អជាតសត្តុ វេទេហិបុត្តោ រាជគហំ បដិសង្ខារាបេតិ រញ្ញោ បជ្ជោតស្ស អាសង្កមានោ។ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អតិប្បគោ ខោ តាវ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ។ យំនូនាហំ យេន គោបកមោគ្គល្លានស្ស ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តោ, យេន គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ។
អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន គោបកមោគ្គល្លានស្ស ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តោ, យេន គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ។ អទ្ទសា ខោ គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតុ ខោ ភវំ អានន្ទោ។ ស្វាគតំ ភោតោ អានន្ទស្ស។ ចិរស្សំ ខោ ភវំ អានន្ទោ ឥមំ បរិយាយមកាសិ យទិទំ ឥធាគមនាយ។ និសីទតុ ភវំ អានន្ទោ, ឥទមាសនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ។ និសីទិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បញ្ញត្តេ អាសនេ។ គោបកមោគ្គល្លានោបិ ខោ ព្រាហ្មណោ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ តេហិ ធម្មេហិ សព្ពេនសព្ពំ សព្ពថាសព្ពំ សមន្នាគតោ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សោ ភវំ គោតមោ អហោសិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេហិ ធម្មេហិ សព្ពេនសព្ពំ សព្ពថាសព្ពំ សមន្នាគតោ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សោ ភគវា អហោសិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ, មគ្គវិទូ, មគ្គកោវិទោ; មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា’’តិ។ អយញ្ច ហិទំ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស គោបកមោគ្គល្លានេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ អន្តរាកថា វិប្បកតា អហោសិ។
អថ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ រាជគហេ កម្មន្តេ អនុសញ្ញាយមានោ យេន គោបកមោគ្គល្លានស្ស ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តោ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កាយនុត្ថ, ភោ អានន្ទ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ? ‘‘ឥធ មំ, ព្រាហ្មណ, គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ តេហិ ធម្មេហិ សព្ពេនសព្ពំ សព្ពថាសព្ពំ សមន្នាគតោ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សោ ភវំ គោតមោ អហោសិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’តិ។ ឯវំ វុត្តេ អហំ, ព្រាហ្មណ, គោបកមោគ្គល្លានំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោចំ – ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេហិ ធម្មេហិ សព្ពេនសព្ពំ សព្ពថាសព្ពំ សមន្នាគតោ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សោ ភគវា អហោសិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ, មគ្គវិទូ, មគ្គកោវិទោ; មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា’តិ។ អយំ ខោ នោ, ព្រាហ្មណ, គោបកមោគ្គល្លានេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ អន្តរាកថា វិប្បកតា។ អថ ត្វំ អនុប្បត្តោ’’តិ។
៨០. ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភោតា គោតមេន ឋបិតោ – ‘អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតី’តិ, យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’’តិ [បដិធាវេយ្យាថាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]? ‘‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឋបិតោ – ‘អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតី’តិ, យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’’តិ។ ‘‘អត្ថិ បន, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – ‘អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតី’តិ, យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – ‘អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតី’តិ, យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’’តិ។ ‘‘ឯវំ អប្បដិសរណេ ច បន, ភោ អានន្ទ, កោ ហេតុ សាមគ្គិយា’’តិ? ‘‘ន ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ, អប្បដិសរណា; សប្បដិសរណា មយំ, ព្រាហ្មណ; ធម្មប្បដិសរណា’’តិ។
‘‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភោតា គោតមេន ឋបិតោ – អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ, យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’តិ – ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឋបិតោ – អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ, យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’តិ វទេសិ; ‘អត្ថិ បន, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ, យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’តិ – ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ, យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’តិ – វទេសិ; ‘ឯវំ អប្បដិសរណេ ច បន, ភោ អានន្ទ, កោ ហេតុ សាមគ្គិយា’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘ន ខោ មយំ, ព្រាហ្មណ , អប្បដិសរណា; សប្បដិសរណា មយំ, ព្រាហ្មណ; ធម្មប្បដិសរណា’តិ វទេសិ។ ឥមស្ស បន, ភោ អានន្ទ, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?
៨១. ‘‘អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិដ្ឋំ។ តេ មយំ តទហុបោសថេ យាវតិកា ឯកំ គាមខេត្តំ ឧបនិស្សាយ វិហរាម តេ សព្ពេ ឯកជ្ឈំ សន្និបតាម; សន្និបតិត្វា យស្ស តំ បវត្តតិ តំ អជ្ឈេសាម។ តស្មិំ ចេ ភញ្ញមានេ ហោតិ ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ ហោតិ វីតិក្កមោ តំ មយំ យថាធម្មំ យថានុសិដ្ឋំ ការេមាតិ។
‘‘ន កិរ នោ ភវន្តោ ការេន្តិ; ធម្មោ នោ ការេតិ’’។ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ យំ តុម្ហេ ឯតរហិ សក្ករោថ គរុំ ករោថ [គរុករោថ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មានេថ បូជេថ; សក្កត្វា គរុំ កត្វា [គរុកត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឧបនិស្សាយ វិហរថា’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ យំ មយំ ឯតរហិ សក្ករោម គរុំ ករោម មានេម បូជេម; សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរាមា’’តិ។
‘‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភោតា គោតមេន ឋបិតោ – អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’តិ – ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឋបិតោ – អយំ វោ មមច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’តិ វទេសិ; ‘អត្ថិ បន, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ យំ តុម្ហេ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាថា’តិ – ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ សង្ឃេន សម្មតោ, សម្ពហុលេហិ ថេរេហិ ភិក្ខូហិ ឋបិតោ – អយំ នោ ភគវតោ អច្ចយេន បដិសរណំ ភវិស្សតីតិ យំ មយំ ឯតរហិ បដិបាទេយ្យាមា’តិ វទេសិ; ‘អត្ថិ នុ ខោ, ភោ អានន្ទ, ឯកភិក្ខុបិ យំ តុម្ហេ ឯតរហិ សក្ករោថ គរុំ ករោថ មានេថ បូជេថ; សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរថា’តិ – ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ យំ មយំ ឯតរហិ សក្ករោម គរុំ ករោម មានេម បូជេម; សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរាមា’តិ វទេសិ។ ឥមស្ស បន, ភោ អានន្ទ, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?
៨២. ‘‘អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទស បសាទនីយា ធម្មា អក្ខាតា។ យស្មិំ នោ ឥមេ ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ តំ មយំ ឯតរហិ សក្ករោម គរុំ ករោម មានេម បូជេម; សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរាម។ កតមេ ទស?
‘‘ឥធ , ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ។
‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ។ យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា, មជ្ឈេកល្យាណា, បរិយោសានកល្យាណា, សាត្ថំ, សព្យញ្ជនំ [សាត្ថា សព្យញ្ជនា (សី. ស្យា. កំ.)], កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា [ធតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា។
‘‘សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ( ) [(ឥតរីតរេហិ) ទី. និ. ៣.៣៤៥] ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ។
‘‘ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី។
‘‘អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ; អាវិភាវំ តិរោភាវំ; តិរោកុដ្ដំ [តិរោកុឌ្ឌំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ; បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ; ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ; អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមតិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ; ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរិមសតិ [បរាមសតិ (ក.)] បរិមជ្ជតិ, យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតិ។
‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណាតិ – ទិព្ពេ ច មានុសេ ច, យេ ទូរេ សន្តិកេ ច។
‘‘បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ។ សរាគំ វា ចិត្តំ ‘សរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, វីតរាគំ វា ចិត្តំ ‘វីតរាគំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, សទោសំ វា ចិត្តំ ‘សទោសំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, វីតទោសំ វា ចិត្តំ ‘វីតទោសំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, សមោហំ វា ចិត្តំ ‘សមោហំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, វីតមោហំ វា ចិត្តំ ‘វីតមោហំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, សំខិត្តំ វា ចិត្តំ ‘សំខិត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ ‘វិក្ខិត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ , មហគ្គតំ វា ចិត្តំ ‘មហគ្គតំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, អមហគ្គតំ វា ចិត្តំ ‘អមហគ្គតំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, សឧត្តរំ វា ចិត្តំ ‘សឧត្តរំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, អនុត្តរំ វា ចិត្តំ ‘អនុត្តរំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, សមាហិតំ វា ចិត្តំ ‘សមាហិតំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, អសមាហិតំ វា ចិត្តំ ‘អសមាហិតំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, វិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘វិមុត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ, អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ ‘អវិមុត្តំ ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ។
‘‘អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ តិស្សោបិ ជាតិយោ ចតស្សោបិ ជាតិយោ បញ្ចបិ ជាតិយោ ទសបិ ជាតិយោ វីសម្បិ ជាតិយោ តិំសម្បិ ជាតិយោ ចត្តារីសម្បិ ជាតិយោ បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ ជាតិសតម្បិ ជាតិសហស្សម្បិ ជាតិសតសហស្សម្បិ អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ – ‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ; តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’តិ។ ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ។
‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។
‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។
‘‘ឥមេ ខោ, ព្រាហ្មណ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទស បសាទនីយា ធម្មា អក្ខាតា។ យស្មិំ នោ ឥមេ ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ តំ មយំ ឯតរហិ សក្ករោម គរុំ ករោម មានេម បូជេម; សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរាមា’’តិ។
៨៣. ឯវំ វុត្តេ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ ឧបនន្ទំ សេនាបតិំ អាមន្តេសិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញតិ ភវំ សេនាបតិ [មញ្ញសិ ឯវំ សេនាបតិ (ស្យា. កំ. បី.), មញ្ញសិ សេនាបតិ (សី.), មញ្ញសិ ភវំ សេនាបតិ (ក.)] យទិមេ ភោន្តោ សក្កាតព្ពំ សក្ករោន្តិ, គរុំ កាតព្ពំ គរុំ ករោន្តិ, មានេតព្ពំ មានេន្តិ , បូជេតព្ពំ បូជេន្តិ’’? ‘‘តគ្ឃិមេ [តគ្ឃ មេ (ក.)] ភោន្តោ សក្កាតព្ពំ សក្ករោន្តិ, គរុំ កាតព្ពំ គរុំ ករោន្តិ, មានេតព្ពំ មានេន្តិ, បូជេតព្ពំ បូជេន្តិ។ ឥមញ្ច ហិ តេ ភោន្តោ ន សក្ករេយ្យុំ ន គរុំ ករេយ្យុំ ន មានេយ្យុំ ន បូជេយ្យុំ; អថ កិញ្ចរហិ តេ ភោន្តោ សក្ករេយ្យុំ គរុំ ករេយ្យុំ មានេយ្យុំ បូជេយ្យុំ, សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យុ’’ន្តិ? អថ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កហំ បន ភវំ អានន្ទោ ឯតរហិ វិហរតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ ខោហំ, ព្រាហ្មណ, ឯតរហិ វិហរាមី’’តិ។ ‘‘កច្ចិ បន, ភោ អានន្ទ, វេឡុវនំ រមណីយញ្ចេវ អប្បសទ្ទញ្ច អប្បនិគ្ឃោសញ្ច វិជនវាតំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ [មនុស្សរាហសេយ្យកំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បដិសល្លានសារុប្ប’’ន្តិ? ‘‘តគ្ឃ, ព្រាហ្មណ, វេឡុវនំ រមណីយញ្ចេវ អប្បសទ្ទញ្ច អប្បនិគ្ឃោសញ្ច វិជនវាតំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ បដិសល្លានសារុប្បំ, យថា តំ តុម្ហាទិសេហិ រក្ខកេហិ គោបកេហី’’តិ។ ‘‘តគ្ឃ, ភោ អានន្ទ, វេឡុវនំ រមណីយញ្ចេវ អប្បសទ្ទញ្ច អប្បនិគ្ឃោសញ្ច វិជនវាតំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ បដិសល្លានសារុប្បំ, យថា តំ ភវន្តេហិ ឈាយីហិ ឈានសីលីហិ។ ឈាយិនោ ចេវ ភវន្តោ ឈានសីលិនោ ច’’។
‘‘ឯកមិទាហំ , ភោ អានន្ទ, សមយំ សោ ភវំ គោតមោ វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ។ អថ ខ្វាហំ, ភោ អានន្ទ, យេន មហាវនំ កូដាគារសាលា យេន សោ ភវំ គោតមោ តេនុបសង្កមិំ។ តត្រ ច បន សោ [តត្រ ច សោ (សី. បី.)] ភវំ គោតមោ អនេកបរិយាយេន ឈានកថំ កថេសិ។ ឈាយី ចេវ សោ ភវំ គោតមោ អហោសិ ឈានសីលី ច។ សព្ពញ្ច បន សោ ភវំ គោតមោ ឈានំ វណ្ណេសី’’តិ។
៨៤. ‘‘ន ច ខោ, ព្រាហ្មណ, សោ ភគវា សព្ពំ ឈានំ វណ្ណេសិ, នបិ សោ ភគវា សព្ពំ ឈានំ ន វណ្ណេសីតិ។ កថំ រូបញ្ច , ព្រាហ្មណ, សោ ភគវា ឈានំ ន វណ្ណេសិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ កាមរាគបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច កាមរាគស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; សោ កាមរាគំយេវ អន្តរំ ករិត្វា ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ។ ព្យាបាទបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ព្យាបាទបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; សោ ព្យាបាទំយេវ អន្តរំ ករិត្វា ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ។ ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ថិនមិទ្ធបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ថិនមិទ្ធស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; សោ ថិនមិទ្ធំយេវ អន្តរំ ករិត្វា ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ។ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; សោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំយេវ អន្តរំ ករិត្វា ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ។ វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ វិចិកិច្ឆាបរេតេន, ឧប្បន្នាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ; សោ វិចិកិច្ឆំយេវ អន្តរំ ករិត្វា ឈាយតិ បជ្ឈាយតិ និជ្ឈាយតិ អបជ្ឈាយតិ។ ឯវរូបំ ខោ, ព្រាហ្មណ, សោ ភគវា ឈានំ ន វណ្ណេសិ។
‘‘កថំ រូបញ្ច, ព្រាហ្មណ, សោ ភគវា ឈានំ វណ្ណេសិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ.… តតិយំ ឈានំ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឯវរូបំ ខោ, ព្រាហ្មណ, សោ ភគវា ឈានំ វណ្ណេសី’’តិ។
‘‘គារយ្ហំ កិរ, ភោ អានន្ទ, សោ ភវំ គោតមោ ឈានំ គរហិ, បាសំសំ បសំសិ។ ហន្ទ, ច ទានិ មយំ, ភោ អានន្ទ, គច្ឆាម; ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ។ ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ។ អថ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ។
អថ ខោ គោបកមោគ្គល្លានោ ព្រាហ្មណោ អចិរបក្កន្តេ វស្សការេ ព្រាហ្មណេ មគធមហាមត្តេ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘យំ នោ មយំ ភវន្តំ អានន្ទំ អបុច្ឆិម្ហា តំ នោ ភវំ អានន្ទោ ន ព្យាកាសី’’តិ។ ‘‘ននុ តេ, ព្រាហ្មណ, អវោចុម្ហា – ‘នត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯកភិក្ខុបិ តេហិ ធម្មេហិ សព្ពេនសព្ពំ សព្ពថាសព្ពំ សមន្នាគតោ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សោ ភគវា អហោសិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ, មគ្គវិទូ, មគ្គកោវិទោ ។ មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា’’’តិ។
គោបកមោគ្គល្លានសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ។
៩. មហាបុណ្ណមសុត្តំ
៨៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា តទហុបោសថេ បន្នរសេ បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយ រត្តិយា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច –
‘‘បុច្ឆេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ កិញ្ចិទេវ ទេសំ, សចេ មេ ភគវា ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ។ ‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ យទាកង្ខសី’’តិ។
៨៦. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ សកេ អាសនេ និសីទិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ? ‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ។
‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ភគវន្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ឥមេ បន, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា កិំមូលកា’’តិ? ‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឆន្ទមូលកា’’តិ។ ‘‘តំយេវ នុ ខោ, ភន្តេ, ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឧទាហុ អញ្ញត្រ បញ្ចហុបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទាន’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ, ភិក្ខុ, តំយេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហុបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ។ យោ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ ឧបាទាន’’ន្តិ។
‘‘សិយា បន, ភន្តេ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវេមត្តតា’’តិ? ‘‘សិយា ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ , ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, សិយា បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវេមត្តតា’’តិ។
‘‘កិត្តាវតា បន, ភន្តេ, ខន្ធានំ ខន្ធាធិវចនំ ហោតី’’តិ? ‘‘យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខុ, រូបំ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា, ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា, ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា – អយំ រូបក្ខន្ធោ។ យា កាចិ វេទនា – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា, ឱឡារិកា វា សុខុមា វា, ហីនា វា បណីតា វា, យា ទូរេ សន្តិកេ វា – អយំ វេទនាក្ខន្ធោ។ យា កាចិ សញ្ញា – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា…បេ.… យា ទូរេ សន្តិកេ វា – អយំ សញ្ញាក្ខន្ធោ។ យេ កេចិ សង្ខារា – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា, ឱឡារិកា វា សុខុមា វា, ហីនា វា បណីតា វា, យេ ទូរេ សន្តិកេ វា – អយំ សង្ខារក្ខន្ធោ។ យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា, ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា, ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា – អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ។ ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខុ, ខន្ធានំ ខន្ធាធិវចនំ ហោតី’’តិ។
‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ? កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ? កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ? កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ? កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិ?
‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខុ, មហាភូតា ហេតុ, ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ។ ផស្សោ ហេតុ, ផស្សោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ។ ផស្សោ ហេតុ, ផស្សោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ។ ផស្សោ ហេតុ, ផស្សោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ។ នាមរូបំ ខោ, ភិក្ខុ, ហេតុ, នាមរូបំ បច្ចយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិ។
៨៧. ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ រូបវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា រូបំ រូបស្មិំ វា អត្តានំ; វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា វេទនំ វេទនាយ វា អត្តានំ; សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា សញ្ញំ សញ្ញាយ វា អត្តានំ; សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា សង្ខារេ សង្ខារេសុ វា អត្តានំ; វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ។ ឯវំ ខោ , ភិក្ខុ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ។
‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ ន អត្តនិ វា រូបំ ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ; ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ន វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ ន អត្តនិ វា វេទនំ ន វេទនាយ វា អត្តានំ; ន សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ន សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ ន អត្តនិ វា សញ្ញំ ន សញ្ញាយ វា អត្តានំ; ន សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ន សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ ន អត្តនិ វា សង្ខារេ ន សង្ខារេសុ វា អត្តានំ; ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ។
៨៨. ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, រូបេ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ សញ្ញាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ សង្ខារេសុ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ វិញ្ញាណេ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ? ‘‘យំ ខោ, ភិក្ខុ, រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបេ អស្សាទោ។ យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបេ អាទីនវោ។ យោ រូបេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបេ និស្សរណំ។ យំ ខោ [យញ្ច (ស្យា. កំ.)], ភិក្ខុ, វេទនំ បដិច្ច… សញ្ញំ បដិច្ច… សង្ខារេ បដិច្ច… វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វិញ្ញាណេ អស្សាទោ។ យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ វិញ្ញាណេ អាទីនវោ។ យោ វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វិញ្ញាណេ និស្សរណ’’ន្តិ។
៨៩. ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហំការមមំការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ? ‘‘យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខុ, រូបំ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា – សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ។ យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ – អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា – សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហំការមមំការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ។
៩០. អថ ខោ អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ឥតិ កិរ, ភោ, រូបំ អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា; អនត្តកតានិ កម្មានិ កមត្តានំ [កថមត្តានំ (សំ. និ. ៣.៨២)] ផុសិស្សន្តី’’តិ? អថ ខោ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ មោឃបុរិសោ អវិទ្វា អវិជ្ជាគតោ តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសា សត្ថុ សាសនំ អតិធាវិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ – ‘ឥតិ កិរ, ភោ, រូបំ អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា; អនត្តកតានិ កម្មានិ កមត្តានំ ផុសិស្សន្តី’តិ។ បដិវិនីតា [បដិច្ច វិនីតា (សី. បី.), បដិបុច្ឆាមិ វិនីតា (ស្យា. កំ.)] ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ , តត្រ តត្រ ធម្មេសុ’’។
‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’។ ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’។ ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ , ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’។ ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’។ ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ រូបំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ វិញ្ញាណំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ; និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ , វិរាគា វិមុច្ចតិ។ វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។ ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ សដ្ឋិមត្តានំ ភិក្ខូនំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសូតិ។
មហាបុណ្ណមសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ។
១០. ចូឡបុណ្ណមសុត្តំ
៩១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ។ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា តទហុបោសថេ បន្នរសេ បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយ រត្តិយា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ ភគវា តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតំ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ជានេយ្យ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសំ – ‘អសប្បុរិសោ អយំ ភវ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ; អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសំ ជានេយ្យ – ‘អសប្បុរិសោ អយំ ភវ’ន្តិ។ ជានេយ្យ បន, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ សប្បុរិសំ – ‘សប្បុរិសោ អយំ ភវ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ; ឯតម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋានំ អនវកាសោ យំ អសប្បុរិសោ សប្បុរិសំ ជានេយ្យ – ‘សប្បុរិសោ អយំ ភវ’ន្តិ។ អសប្បុរិសោ, ភិក្ខវេ, អស្សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ, អសប្បុរិសភត្តិ [អសប្បុរិសភត្តី (សព្ពត្ថ)] ហោតិ, អសប្បុរិសចិន្តី ហោតិ, អសប្បុរិសមន្តី ហោតិ, អសប្បុរិសវាចោ ហោតិ, អសប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ, អសប្បុរិសទិដ្ឋិ [អសប្បុរិសទិដ្ឋី (សព្ពត្ថ)] ហោតិ; អសប្បុរិសទានំ ទេតិ’’។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អស្សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អស្សទ្ធោ ហោតិ, អហិរិកោ ហោតិ, អនោត្តប្បី ហោតិ, អប្បស្សុតោ ហោតិ , កុសីតោ ហោតិ, មុដ្ឋស្សតិ ហោតិ, ទុប្បញ្ញោ ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អស្សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសភត្តិ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសស្ស យេ តេ សមណព្រាហ្មណា អស្សទ្ធា អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ អប្បស្សុតា កុសីតា មុដ្ឋស្សតិនោ ទុប្បញ្ញា ត្យាស្ស មិត្តា ហោន្តិ តេ សហាយា។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសភត្តិ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសចិន្តី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសចិន្តី ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសមន្តី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អត្តព្យាពាធាយបិ មន្តេតិ, បរព្យាពាធាយបិ មន្តេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ មន្តេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសមន្តី ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសវាចោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ មុសាវាទី ហោតិ, បិសុណវាចោ ហោតិ, ផរុសវាចោ ហោតិ , សម្ផប្បលាបី ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសវាចោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ? ឥធ , ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ បាណាតិបាតី ហោតិ, អទិន្នាទាយី ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសទិដ្ឋិ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ឯវំទិដ្ឋិ [ឯវំទិដ្ឋី (សី. បី.), ឯវំទិដ្ឋិកោ (ស្យា. កំ.)] ហោតិ – ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ [សុក្កដទុក្កដានំ (សី. បី.)] កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា [សមគ្គតា (ក.)] សម្មាបដិបន្នា, យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសទិដ្ឋិ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសទានំ ទេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសក្កច្ចំ ទានំ ទេតិ, អសហត្ថា ទានំ ទេតិ, អចិត្តីកត្វា ទានំ ទេតិ, អបវិដ្ឋំ ទានំ ទេតិ អនាគមនទិដ្ឋិកោ ទានំ ទេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ អសប្បុរិសទានំ ទេតិ។
‘‘សោ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ ឯវំ អស្សទ្ធម្មសមន្នាគតោ, ឯវំ អសប្បុរិសភត្តិ, ឯវំ អសប្បុរិសចិន្តី, ឯវំ អសប្បុរិសមន្តី, ឯវំ អសប្បុរិសវាចោ, ឯវំ អសប្បុរិសកម្មន្តោ, ឯវំ អសប្បុរិសទិដ្ឋិ; ឯវំ អសប្បុរិសទានំ ទត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា យា អសប្បុរិសានំ គតិ តត្ថ ឧបបជ្ជតិ។ កា ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសានំ គតិ? និរយោ វា តិរច្ឆានយោនិ វា។
៩២. ‘‘ជានេយ្យ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសំ – ‘សប្បុរិសោ អយំ ភវ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ , ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ; ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ សប្បុរិសោ សប្បុរិសំ ជានេយ្យ – ‘សប្បុរិសោ អយំ ភវ’ន្តិ។ ជានេយ្យ បន, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ អសប្បុរិសំ – ‘អសប្បុរិសោ អយំ ភវ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ; ឯតម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឋានំ វិជ្ជតិ យំ សប្បុរិសោ អសប្បុរិសំ ជានេយ្យ – ‘អសប្បុរិសោ អយំ ភវ’ន្តិ។ សប្បុរិសោ, ភិក្ខវេ, សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ, សប្បុរិសភត្តិ ហោតិ, សប្បុរិសចិន្តី ហោតិ, សប្បុរិសមន្តី ហោតិ, សប្បុរិសវាចោ ហោតិ, សប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ, សប្បុរិសទិដ្ឋិ ហោតិ; សប្បុរិសទានំ ទេតិ’’។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សទ្ធោ ហោតិ, ហិរិមា ហោតិ, ឱត្តប្បី ហោតិ, ពហុស្សុតោ ហោតិ, អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ, ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហោតិ, បញ្ញវា ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សទ្ធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសភត្តិ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសស្ស យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សទ្ធា ហិរិមន្តោ ឱត្តប្បិនោ ពហុស្សុតា អារទ្ធវីរិយា ឧបដ្ឋិតស្សតិនោ បញ្ញវន្តោ ត្យាស្ស មិត្តា ហោន្តិ, តេ សហាយា។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសភត្តិ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសចិន្តី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ នេវត្តព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន បរព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយ ចេតេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសចិន្តី ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសមន្តី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ នេវត្តព្យាពាធាយ មន្តេតិ, ន បរព្យាពាធាយ មន្តេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយ មន្តេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសមន្តី ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសវាចោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសវាចោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសកម្មន្តោ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច , ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសទិដ្ឋិ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ , អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’តិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសទិដ្ឋិ ហោតិ។
‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសទានំ ទេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សក្កច្ចំ ទានំ ទេតិ, សហត្ថា ទានំ ទេតិ, ចិត្តីកត្វា ទានំ ទេតិ, អនបវិដ្ឋំ ទានំ ទេតិ, អាគមនទិដ្ឋិកោ ទានំ ទេតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ សប្បុរិសទានំ ទេតិ។
‘‘សោ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ ឯវំ សទ្ធម្មសមន្នាគតោ, ឯវំ សប្បុរិសភត្តិ, ឯវំ សប្បុរិសចិន្តី, ឯវំ សប្បុរិសមន្តី, ឯវំ សប្បុរិសវាចោ, ឯវំ សប្បុរិសកម្មន្តោ, ឯវំ សប្បុរិសទិដ្ឋិ; ឯវំ សប្បុរិសទានំ ទត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា យា សប្បុរិសានំ គតិ តត្ថ ឧបបជ្ជតិ។ កា ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសានំ គតិ? ទេវមហត្តតា វា មនុស្សមហត្តតា វា’’តិ។
ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។
ចូឡបុណ្ណមសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទសមំ។
ទេវទហវគ្គោ និដ្ឋិតោ បឋមោ។
តស្សុទ្ទានំ –
ទេវទហំ បញ្ចត្តយំ, កិន្តិ-សាម-សុនក្ខត្តំ;
សប្បាយ-គណ-គោបក-មហាបុណ្ណចូឡបុណ្ណញ្ចាតិ។