៣. ឱបម្មវគ្គោ

៣. ឱបម្មវគ្គោ

១. កកចូបមសុត្តំ

២២២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ អតិវេលំ សំសដ្ឋោ វិហរតិ។ ឯវំ សំសដ្ឋោ អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរតិ – សចេ កោចិ ភិក្ខុ អាយស្មតោ មោឡិយផគ្គុនស្ស សម្មុខា តាសំ ភិក្ខុនីនំ អវណ្ណំ ភាសតិ, តេនាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ កុបិតោ អនត្តមនោ អធិករណម្បិ ករោតិ។ សចេ បន កោចិ ភិក្ខុ តាសំ ភិក្ខុនីនំ សម្មុខា អាយស្មតោ មោឡិយផគ្គុនស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ, តេន តា ភិក្ខុនិយោ កុបិតា អនត្តមនា អធិករណម្បិ ករោន្តិ។ ឯវំ សំសដ្ឋោ អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរតិ។ អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ អតិវេលំ សំសដ្ឋោ វិហរតិ។ ឯវំ សំសដ្ឋោ, ភន្តេ, អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរតិ – សចេ កោចិ ភិក្ខុ អាយស្មតោ មោឡិយផគ្គុនស្ស សម្មុខា តាសំ ភិក្ខុនីនំ អវណ្ណំ ភាសតិ, តេនាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ កុបិតោ អនត្តមនោ អធិករណម្បិ ករោតិ។ សចេ បន កោចិ ភិក្ខុ តាសំ ភិក្ខុនីនំ សម្មុខា អាយស្មតោ មោឡិយផគ្គុនស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ, តេន តា ភិក្ខុនិយោ កុបិតា អនត្តមនា អធិករណម្បិ ករោន្តិ។ ឯវំ សំសដ្ឋោ, ភន្តេ, អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរតី’’តិ។

២២៣. អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ , ភិក្ខុ, មម វចនេន មោឡិយផគ្គុនំ ភិក្ខុំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ផគ្គុន, អាមន្តេតី’’’តិ។ ‘‘ឯវំ , ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មោឡិយផគ្គុនំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ ផគ្គុន, អាមន្តេតី’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ មោឡិយផគ្គុនំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ផគ្គុន, ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ អតិវេលំ សំសដ្ឋោ វិហរសិ? ឯវំ សំសដ្ឋោ កិរ ត្វំ, ផគ្គុន, ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរសិ – សចេ កោចិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ សម្មុខា តាសំ ភិក្ខុនីនំ អវណ្ណំ ភាសតិ, តេន ត្វំ កុបិតោ អនត្តមនោ អធិករណម្បិ ករោសិ។ សចេ បន កោចិ ភិក្ខុ តាសំ ភិក្ខុនីនំ សម្មុខា តុយ្ហំ អវណ្ណំ ភាសតិ, តេន តា ភិក្ខុនិយោ កុបិតា អនត្តមនា អធិករណម្បិ ករោន្តិ។ ឯវំ សំសដ្ឋោ កិរ ត្វំ, ផគ្គុន, ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ វិហរសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ។ ‘‘ននុ ត្វំ, ផគ្គុន, កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ។

២២៤. ‘‘ន ខោ តេ ឯតំ, ផគ្គុន, បតិរូបំ កុលបុត្តស្ស សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតស្ស, យំ ត្វំ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ អតិវេលំ សំសដ្ឋោ វិហរេយ្យាសិ។ តស្មាតិហ, ផគ្គុន, តវ ចេបិ កោចិ សម្មុខា តាសំ ភិក្ខុនីនំ អវណ្ណំ ភាសេយ្យ, តត្រាបិ ត្វំ, ផគ្គុន, យេ គេហសិតា [គេហស្សិតា (?)] ឆន្ទា យេ គេហសិតា វិតក្កា តេ បជហេយ្យាសិ។ តត្រាបិ តេ, ផគ្គុន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ចេវ មេ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាមិ, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាមិ មេត្តចិត្តោ, ន ទោសន្តរោ’តិ។ ឯវញ្ហិ តេ, ផគ្គុន, សិក្ខិតព្ពំ។

‘‘តស្មាតិហ, ផគ្គុន, តវ ចេបិ កោចិ សម្មុខា តាសំ ភិក្ខុនីនំ បាណិនា បហារំ ទទេយ្យ, លេឌ្ឌុនា បហារំ ទទេយ្យ, ទណ្ឌេន បហារំ ទទេយ្យ, សត្ថេន បហារំ ទទេយ្យ។ តត្រាបិ ត្វំ, ផគ្គុន, យេ គេហសិតា ឆន្ទា យេ គេហសិតា វិតក្កា តេ បជហេយ្យាសិ។ តត្រាបិ តេ, ផគ្គុន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ន ចេវ មេ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាមិ, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាមិ មេត្តចិត្តោ, ន ទោសន្តរោ’តិ។ ឯវញ្ហិ តេ, ផគ្គុន, សិក្ខិតព្ពំ។

‘‘តស្មាតិហ, ផគ្គុន, តវ ចេបិ កោចិ សម្មុខា អវណ្ណំ ភាសេយ្យ, តត្រាបិ ត្វំ, ផគ្គុន , យេ គេហសិតា ឆន្ទា យេ គេហសិតា វិតក្កា តេ បជហេយ្យាសិ។ តត្រាបិ តេ, ផគ្គុន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ន ចេវ មេ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាមិ, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាមិ មេត្តចិត្តោ, ន ទោសន្តរោ’តិ។ ឯវញ្ហិ តេ, ផគ្គុន, សិក្ខិតព្ពំ។

‘‘តស្មាតិហ, ផគ្គុន, តវ ចេបិ កោចិ បាណិនា បហារំ ទទេយ្យ, លេឌ្ឌុនា បហារំ ទទេយ្យ, ទណ្ឌេន បហារំ ទទេយ្យ, សត្ថេន បហារំ ទទេយ្យ, តត្រាបិ ត្វំ, ផគ្គុន, យេ គេហសិតា ឆន្ទា យេ គេហសិតា វិតក្កា តេ បជហេយ្យាសិ។ តត្រាបិ តេ, ផគ្គុន, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ន ចេវ មេ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាមិ, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាមិ មេត្តចិត្តោ, ន ទោសន្តរោ’តិ។ ឯវញ្ហិ តេ, ផគ្គុន, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ។

២២៥. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អារាធយិំសុ វត មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឯកំ សមយំ ចិត្តំ។ ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អាមន្តេសិំ – អហំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាសនភោជនំ ភុញ្ជាមិ។ ឯកាសនភោជនំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ភុញ្ជមានោ អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានាមិ អប្បាតង្កតញ្ច លហុដ្ឋានញ្ច ពលញ្ច ផាសុវិហារញ្ច។ ឯថ តុម្ហេបិ, ភិក្ខវេ, ឯកាសនភោជនំ ភុញ្ជថ។ ឯកាសនភោជនំ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ ភុញ្ជមានា អប្បាពាធតញ្ច សញ្ជានិស្សថ អប្បាតង្កតញ្ច លហុដ្ឋានញ្ច ពលញ្ច ផាសុវិហារញ្ចាតិ។ ន មេ, ភិក្ខវេ, តេសុ ភិក្ខូសុ អនុសាសនី ករណីយា អហោសិ; សតុប្បាទករណីយមេវ មេ, ភិក្ខវេ, តេសុ ភិក្ខូសុ អហោសិ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុភូមិយំ ចតុមហាបថេ អាជញ្ញរថោ យុត្តោ អស្ស ឋិតោ ឱធស្តបតោទោ។ តមេនំ ទក្ខោ យោគ្គាចរិយោ អស្សទម្មសារថិ អភិរុហិត្វា, វាមេន ហត្ថេន រស្មិយោ គហេត្វា, ទក្ខិណេន ហត្ថេន បតោទំ គហេត្វា, យេនិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ សារេយ្យបិ បច្ចាសារេយ្យបិ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ន មេ តេសុ ភិក្ខូសុ អនុសាសនី ករណីយា អហោសិ, សតុប្បាទករណីយមេវ មេ, ភិក្ខវេ, តេសុ ភិក្ខូសុ អហោសិ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ អកុសលំ បជហថ, កុសលេសុ ធម្មេសុ អាយោគំ ករោថ។ ឯវញ្ហិ តុម្ហេបិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សថ។

‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ មហន្តំ សាលវនំ។ តញ្ចស្ស ឯឡណ្ឌេហិ សញ្ឆន្នំ។ តស្ស កោចិទេវ បុរិសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អត្ថកាមោ ហិតកាមោ យោគក្ខេមកាមោ។ សោ យា តា សាលលដ្ឋិយោ កុដិលា ឱជាបហរណិយោ [ឱជហរណិយោ (ក.)] តា ឆេត្វា [តច្ឆេត្វា (សី. ស្យា. បី.)] ពហិទ្ធា នីហរេយ្យ, អន្តោវនំ សុវិសោធិតំ វិសោធេយ្យ។ យា បន តា សាលលដ្ឋិយោ ឧជុកា សុជាតា តា សម្មា បរិហរេយ្យ។ ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, សាលវនំ អបរេន សមយេន វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ អកុសលំ បជហថ, កុសលេសុ ធម្មេសុ អាយោគំ ករោថ។ ឯវញ្ហិ តុម្ហេបិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សថ។

២២៦. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា វេទេហិកា នាម គហបតានី អហោសិ។ វេទេហិកាយ, ភិក្ខវេ, គហបតានិយា ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘សោរតា វេទេហិកា គហបតានី, និវាតា វេទេហិកា គហបតានី, ឧបសន្តា វេទេហិកា គហបតានី’តិ។ វេទេហិកាយ ខោ បន, ភិក្ខវេ, គហបតានិយា កាឡី នាម ទាសី អហោសិ ទក្ខា អនលសា សុសំវិហិតកម្មន្តា។

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡិយា ទាសិយា ឯតទហោសិ – ‘មយ្ហំ ខោ អយ្យាយ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘‘សោរតា វេទេហិកា គហបតានី, និវាតា វេទេហិកា គហបតានី, ឧបសន្តា វេទេហិកា គហបតានី’’តិ។ កិំ នុ ខោ មេ អយ្យា សន្តំយេវ នុ ខោ អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ ឧទាហុ អសន្តំ ឧទាហុ មយ្ហមេវេតេ [មយ្ហេវេតេ (សី. បី.)] កម្មន្តា សុសំវិហិតា យេន មេ អយ្យា សន្តំយេវ អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ, នោ អសន្តំ? យំនូនាហំ អយ្យំ វីមំសេយ្យ’ន្តិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡី ទាសី ទិវា ឧដ្ឋាសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទេហិកា គហបតានី កាឡិំ ទាសិំ ឯតទវោច – ‘ហេ ជេ កាឡី’តិ។ ‘កិំ, អយ្យេ’តិ? ‘កិំ, ជេ, ទិវា ឧដ្ឋាសី’តិ? ‘ន ខ្វយ្យេ [ន ខោ អយ្យេ (សី. បី.)], កិញ្ចី’តិ។ ‘នោ វត រេ កិញ្ចិ, បាបិ ទាសិ [បាបទាសិ (ស្យា. ក.)], ទិវា ឧដ្ឋាសី’តិ កុបិតា អនត្តមនា ភាកុដិំ [ភូកុដិំ (សី. បី.), ភកុដីំ (ស្យា.)] អកាសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡិយា ទាសិយា ឯតទហោសិ – ‘សន្តំយេវ ខោ មេ អយ្យា អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ, នោ អសន្តំ; មយ្ហមេវេតេ កម្មន្តា សុសំវិហិតា, យេន មេ អយ្យា សន្តំយេវ អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ, នោ អសន្តំ។ យំនូនាហំ ភិយ្យោសោមត្តាយ អយ្យំ វីមំសេយ្យ’’’ន្តិ។

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡី ទាសី ទិវាតរំយេវ ឧដ្ឋាសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទេហិកា គហបតានី កាឡិំ ទាសិំ ឯតទវោច – ‘ហេ ជេ, កាឡី’តិ។ ‘កិំ, អយ្យេ’តិ? ‘កិំ, ជេ, ទិវាតរំ ឧដ្ឋាសី’តិ? ‘ន ខ្វយ្យេ, កិញ្ចី’តិ។ ‘នោ វត រេ កិញ្ចិ, បាបិ ទាសិ, ទិវាតរំ ឧដ្ឋាសី’តិ កុបិតា អនត្តមនា អនត្តមនវាចំ និច្ឆារេសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡិយា ទាសិយា ឯតទហោសិ – ‘សន្តំយេវ ខោ មេ អយ្យា អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ, នោ អសន្តំ។ មយ្ហមេវេតេ កម្មន្តា សុសំវិហិតា, យេន មេ អយ្យា សន្តំយេវ អជ្ឈត្តំ កោបំ ន បាតុករោតិ, នោ អសន្តំ។ យំនូនាហំ ភិយ្យោសោមត្តាយ អយ្យំ វីមំសេយ្យ’ន្តិ។

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡី ទាសី ទិវាតរំយេវ ឧដ្ឋាសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទេហិកា គហបតានី កាឡិំ ទាសិំ ឯតទវោច – ‘ហេ ជេ, កាឡី’តិ។ ‘កិំ, អយ្យេ’តិ? ‘កិំ, ជេ, ទិវា ឧដ្ឋាសី’តិ? ‘ន ខ្វយ្យេ, កិញ្ចី’តិ។ ‘នោ វត រេ កិញ្ចិ, បាបិ ទាសិ, ទិវា ឧដ្ឋាសី’តិ កុបិតា អនត្តមនា អគ្គឡសូចិំ គហេត្វា សីសេ បហារំ អទាសិ, សីសំ វោភិន្ទិ [វិ + អវ + ភិន្ទិ = វោភិន្ទិ]។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, កាឡី ទាសី ភិន្នេន សីសេន លោហិតេន គលន្តេន បដិវិស្សកានំ ឧជ្ឈាបេសិ – ‘បស្សថយ្យេ, សោរតាយ កម្មំ; បស្សថយ្យេ, និវាតាយ កម្មំ, បស្សថយ្យេ, ឧបសន្តាយ កម្មំ! កថញ្ហិ នាម ឯកទាសិកាយ ទិវា ឧដ្ឋាសីតិ កុបិតា អនត្តមនា អគ្គឡសូចិំ គហេត្វា សីសេ បហារំ ទស្សតិ, សីសំ វោភិន្ទិស្សតី’តិ។

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទេហិកាយ គហបតានិយា អបរេន សមយេន ឯវំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆិ – ‘ចណ្ឌី វេទេហិកា គហបតានី, អនិវាតា វេទេហិកា គហបតានី, អនុបសន្តា វេទេហិកា គហបតានី’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ តាវទេវ សោរតសោរតោ ហោតិ និវាតនិវាតោ ហោតិ ឧបសន្តូបសន្តោ ហោតិ យាវ ន អមនាបា វចនបថា ផុសន្តិ។ យតោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ អមនាបា វចនបថា ផុសន្តិ, អថ ភិក្ខុ ‘សោរតោ’តិ វេទិតព្ពោ, ‘និវាតោ’តិ វេទិតព្ពោ, ‘ឧបសន្តោ’តិ វេទិតព្ពោ។ នាហំ តំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ ‘សុវចោ’តិ វទាមិ យោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារហេតុ សុវចោ ហោតិ, សោវចស្សតំ អាបជ្ជតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? តញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អលភមានោ ន សុវចោ ហោតិ, ន សោវចស្សតំ អាបជ្ជតិ។ យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំយេវ សក្ករោន្តោ, ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ, ធម្មំ មានេន្តោ, ធម្មំ បូជេន្តោ, ធម្មំ អបចាយមានោ [ធម្មំ យេវ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ (សី. ស្យា. បី.)] សុវចោ ហោតិ, សោវចស្សតំ អាបជ្ជតិ, តមហំ ‘សុវចោ’តិ វទាមិ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ធម្មំយេវ សក្ករោន្តា, ធម្មំ គរុំ ករោន្តា, ធម្មំ មានេន្តា, ធម្មំ បូជេន្តា, ធម្មំ អបចាយមានា សុវចា ភវិស្សាម, សោវចស្សតំ អាបជ្ជិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២២៧. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ – កាលេន វា អកាលេន វា; ភូតេន វា អភូតេន វា; សណ្ហេន វា ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា អនត្ថសំហិតេន វា; មេត្តចិត្តា វា ទោសន្តរា វា។ កាលេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អកាលេន វា; ភូតេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អភូតេន វា; សណ្ហេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អនត្ថសំហិតេន វា ; មេត្តចិត្តា វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ទោសន្តរា វា។ តត្រាបិ វោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ចេវ នោ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាម, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាម មេត្តចិត្តា, ន ទោសន្តរា។ តញ្ច បុគ្គលំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ផរិត្វា វិហរិស្សាម, តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចិត្តេន វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន [អព្យាបជ្ឈេន (សី. ស្យា. បី.), អព្យាបជ្ជេន (ក.) អង្គុត្តរតិកនិបាតដីកា ឱលោកេតព្ពា] ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២២៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទាលបិដកំ [កុទ្ទាលបិដកំ (សី. ស្យា. បី.)] អាទាយ។ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ឥមំ មហាបថវិំ អបថវិំ ករិស្សាមី’តិ ។ សោ តត្រ តត្រ វិខណេយ្យ [ខណេយ្យ (សី. ស្យា. បី.)], តត្រ តត្រ វិកិរេយ្យ, តត្រ តត្រ ឱដ្ឋុភេយ្យ, តត្រ តត្រ ឱមុត្តេយ្យ – ‘អបថវី ភវសិ, អបថវី ភវសី’តិ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ឥមំ មហាបថវិំ អបថវិំ ករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អយញ្ហិ, ភន្តេ, មហាបថវី គម្ភីរា អប្បមេយ្យា។ សា ន សុករា អបថវី កាតុំ; យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចិមេ វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ – កាលេន វា អកាលេន វា; ភូតេន វា អភូតេន វា; សណ្ហេន វា ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា អនត្ថសំហិតេន វា; មេត្តចិត្តា វា ទោសន្តរា វា។ កាលេន វា , ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អកាលេន វា; ភូតេន វា ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អភូតេន វា; សណ្ហេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អនត្ថសំហិតេន វា; មេត្តចិត្តា វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ទោសន្តរា វា។ តត្រាបិ វោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ចេវ នោ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាម, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាម មេត្តចិត្តា ន ទោសន្តរា។ តញ្ច បុគ្គលំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ផរិត្វា វិហរិស្សាម, តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ បថវិសមេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២២៩. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ លាខំ វា ហលិទ្ទិំ វា នីលំ វា មញ្ជិដ្ឋំ វា អាទាយ។ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ឥមស្មិំ អាកាសេ រូបំ លិខិស្សាមិ, រូបបាតុភាវំ ករិស្សាមី’តិ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ឥមស្មិំ អាកាសេ រូបំ លិខេយ្យ, រូបបាតុភាវំ ករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អយញ្ហិ, ភន្តេ, អាកាសោ អរូបី អនិទស្សនោ។ តត្ថ ន សុករំ រូបំ លិខិតុំ, រូបបាតុភាវំ កាតុំ; យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចិមេ វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ កាលេន វា អកាលេន វា …បេ.… ‘ន ចេវ… តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ អាកាសសមេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២៣០. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ អាទិត្តំ តិណុក្កំ អាទាយ។ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ឥមាយ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ គង្គំ នទិំ សន្តាបេស្សាមិ សំបរិតាបេស្សាមី’តិ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ គង្គំ នទិំ សន្តាបេយ្យ សំបរិតាបេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘គង្គា ហិ, ភន្តេ, នទី គម្ភីរា អប្បមេយ្យា។ សា ន សុករា អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ សន្តាបេតុំ សំបរិតាបេតុំ; យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចិមេ វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ កាលេន វា អកាលេន វា…បេ.… ‘ន ចេវ… តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ គង្គាសមេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២៣១. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ពិឡារភស្តា មទ្ទិតា សុមទ្ទិតា សុបរិមទ្ទិតា, មុទុកា តូលិនី ឆិន្នសស្សរា ឆិន្នភព្ភរា។ អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កដ្ឋំ វា កថលំ [កឋលំ (សី. ស្យា. បី.)] វា អាទាយ។ សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ឥមំ ពិឡារភស្តំ មទ្ទិតំ សុមទ្ទិតំ សុបរិមទ្ទិតំ, មុទុកំ តូលិនិំ, ឆិន្នសស្សរំ ឆិន្នភព្ភរំ កដ្ឋេន វា កថលេន វា សរសរំ ករិស្សាមិ ភរភរំ ករិស្សាមី’តិ ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ ពិឡារភស្តំ មទ្ទិតំ សុមទ្ទិតំ សុបរិមទ្ទិតំ, មុទុកំ តូលិនិំ, ឆិន្នសស្សរំ ឆិន្នភព្ភរំ កដ្ឋេន វា កថលេន វា សរសរំ ករេយ្យ, ភរភរំ ករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អមុ ហិ, ភន្តេ, ពិឡារភស្តា មទ្ទិតា សុមទ្ទិតា សុបរិមទ្ទិតា, មុទុកា តូលិនី, ឆិន្នសស្សរា ឆិន្នភព្ភរា។ សា ន សុករា កដ្ឋេន វា កថលេន វា សរសរំ កាតុំ ភរភរំ កាតុំ; យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចិមេ វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ កាលេន វា អកាលេន វា; ភូតេន វា អភូតេន វា; សណ្ហេន វា ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា អនត្ថសំហិតេន វា; មេត្តចិត្តា វា ទោសន្តរា វា។ កាលេន វា ភិក្ខវេ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អកាលេន វា; ភូតេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អភូតេន វា; សណ្ហេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ផរុសេន វា; អត្ថសំហិតេន វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អនត្ថសំហិតេន វា; មេត្តចិត្តា វា, ភិក្ខវេ, បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ទោសន្តរា វា។ តត្រាបិ វោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ចេវ នោ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាម ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាម មេត្តចិត្តា ន ទោសន្តរា។ តញ្ច បុគ្គលំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ផរិត្វា វិហរិស្សាម, តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ ពិឡារភស្តាសមេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២៣២. ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ។ តត្រាបិ វោ, ភិក្ខវេ , ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ន ចេវ នោ ចិត្តំ វិបរិណតំ ភវិស្សតិ, ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាម, ហិតានុកម្បី ច វិហរិស្សាម មេត្តចិត្តា ន ទោសន្តរា។ តញ្ច បុគ្គលំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ផរិត្វា វិហរិស្សាម តទារម្មណញ្ច សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមា’តិ។ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ។

២៣៣. ‘‘ឥមញ្ច [ឥមញ្ចេ (?)] តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, កកចូបមំ ឱវាទំ អភិក្ខណំ មនសិ ករេយ្យាថ។ បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តំ វចនបថំ, អណុំ វា ថូលំ វា, យំ តុម្ហេ នាធិវាសេយ្យាថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឥមំ កកចូបមំ ឱវាទំ អភិក្ខណំ មនសិករោថ។ តំ វោ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

កកចូបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ។

២. អលគទ្ទូបមសុត្តំ

២៣៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន អរិដ្ឋស្ស នាម ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស [គន្ធពាធិបុព្ពស្ស (ក.)] ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ។ អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ – ‘‘អរិដ្ឋស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ។ អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ។ ‘‘ឯវំព្យាខោ [ឯវំ ខោ (?) ភគវតោ សម្មុខាយេវស្ស ‘‘ឯវំព្យាខោ’’តិ] អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ។

អថ ខោ តេបិ ភិក្ខូ អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុកាមា សមនុយុញ្ជន្តិ សមនុគាហន្តិ [សមនុគ្គាហន្តិ (ស្យា.)] សមនុភាសន្តិ – ‘‘មា ហេវំ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ; ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ [អព្ភាចិក្ខនំ (ក.)], ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ។ អនេកបរិយាយេនាវុសោ អរិដ្ឋ, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា, អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ។ អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា,អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ.… មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… អសិសូនូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សត្តិសូលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិ។ ឯវម្បិ ខោ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេហិ ភិក្ខូហិ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ [សមនុគ្គាហិយមានោ (ស្យា. វិនយេបិ)] សមនុភាសិយមានោ តទេវ [តថេវ តំ (វិនយេ)] បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ។

២៣៥. យតោ ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អរិដ្ឋស្ស នាម, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ។ អស្សុម្ហ ខោ មយំ, ភន្តេ – ‘អរិដ្ឋស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ។ អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេន អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេនុបសង្កមិម្ហ; ឧបសង្កមិត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតទវោចុម្ហ – ‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ?

‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ អម្ហេ ឯតទវោច – ‘ឯវំព្យាខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ។ អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុកាមា សមនុយុញ្ជិម្ហ សមនុគាហិម្ហ សមនុភាសិម្ហ – ‘មា ហេវំ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ; ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ , ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ។ អនេកបរិយាយេនាវុសោ អរិដ្ឋ, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា, អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ។ អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ.… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’តិ។ ឯវម្បិ ខោ, ភន្តេ, អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ អម្ហេហិ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ សមនុភាសិយមានោ តទេវ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘ឯវំព្យាខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ។ យតោ ខោ មយំ, ភន្តេ, នាសក្ខិម្ហ អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ មយំ ឯតមត្ថំ ភគវតោ អារោចេមា’’តិ។

២៣៦. អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, អាមន្តេតី’’’តិ។ ‘‘ឯវំ , ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា, យេន អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ អរិដ្ឋ, អាមន្តេតី’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អរិដ្ឋ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ?

‘‘ឯវំព្យាខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’’តិ។ ‘‘កស្ស ខោ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ? ននុ មយា, មោឃបុរិស, អនេកបរិយាយេន អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា? អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ។ អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា, ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា មយា… មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា មយា… តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា មយា… អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា មយា… សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា មយា… យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា មយា… រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា មយា… អសិសូនូបមា កាមា វុត្តា មយា… សត្តិសូលូបមា កាមា វុត្តា មយា… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា មយា, ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អថ ច បន ត្វំ, មោឃបុរិស, អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខសិ, អត្តានញ្ច ខនសិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវសិ។ តញ្ហិ តេ, មោឃបុរិស, ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ។

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នាយំ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ ឧស្មីកតោបិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ [កិំតិ (ក.)] សិយា, ភន្តេ; នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ។ ឯវំ វុត្តេ, អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសីទិ។ អថ ខោ ភគវា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ តុណ្ហីភូតំ មង្កុភូតំ បត្តក្ខន្ធំ អធោមុខំ បជ្ឈាយន្តំ អប្បដិភានំ វិទិត្វា អរិដ្ឋំ ភិក្ខុំ គទ្ធពាធិបុព្ពំ ឯតទវោច – ‘‘បញ្ញាយិស្សសិ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ឯតេន សកេន បាបកេន ទិដ្ឋិគតេន។ ឥធាហំ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិស្សាមី’’តិ។

២៣៧. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តុម្ហេបិ មេ, ភិក្ខវេ , ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាថ យថាយំ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខនតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ។ អនេកបរិយាយេន ហិ នោ, ភន្តេ, អន្តរាយិកា ធម្មា អន្តរាយិកា វុត្តា ភគវតា; អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ។ អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ.… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា , អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិ។ ‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ, សាធុ, ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាថ។ អនេកបរិយាយេន ហិ ខោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា មយា, អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយ។ អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា , ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា មយា…បេ.… សប្បសិរូបមា កាមា វុត្តា មយា, ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ។ អថ ច បនាយំ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខនតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ។ តញ្ហិ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ។ សោ វត, ភិក្ខវេ, អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ កាមសញ្ញាយ អញ្ញត្រ កាមវិតក្កេហិ កាមេ បដិសេវិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ’’។

២៣៨. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ មោឃបុរិសា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ។ តេ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញាយ អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា បញ្ញាយ អត្ថំ អនុបបរិក្ខតំ ន និជ្ឈានំ ខមន្តិ។ តេ ឧបារម្ភានិសំសា ចេវ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ច។ យស្ស ចត្ថាយ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា ទុគ្គហិតា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទុគ្គហិតត្តា, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អលគទ្ទត្ថិកោ អលគទ្ទគវេសី អលគទ្ទបរិយេសនំ ចរមានោ។ សោ បស្សេយ្យ មហន្តំ អលគទ្ទំ។ តមេនំ ភោគេ វា នង្គុដ្ឋេ វា គណ្ហេយ្យ។ តស្ស សោ អលគទ្ទោ បដិបរិវត្តិត្វា [បដិនិវត្តិត្វា (ស្យា. ក.)] ហត្ថេ វា ពាហាយ វា អញ្ញតរស្មិំ វា អង្គបច្ចង្គេ ឌំសេយ្យ [ឌសេយ្យ (សី. បី.)]។ សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទុគ្គហិតត្តា, ភិក្ខវេ, អលគទ្ទស្ស។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចេ មោឃបុរិសា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ។ តេ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញាយ អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា បញ្ញាយ អត្ថំ អនុបបរិក្ខតំ ន និជ្ឈានំ ខមន្តិ។ តេ ឧបារម្ភានិសំសា ចេវ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ច។ យស្ស ចត្ថាយ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា ទុគ្គហិតា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទុគ្គហិតត្តា ភិក្ខវេ ធម្មានំ។

២៣៩. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ។ តេ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញាយ អត្ថំ ឧបបរិក្ខន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា បញ្ញាយ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតំ និជ្ឈានំ ខមន្តិ។ តេ ន ចេវ ឧបារម្ភានិសំសា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ច [ន ច ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា (?)]។ យស្ស ចត្ថាយ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា សុគ្គហិតា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សុគ្គហិតត្តា ភិក្ខវេ ធម្មានំ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អលគទ្ទត្ថិកោ អលគទ្ទគវេសី អលគទ្ទបរិយេសនំ ចរមានោ។ សោ បស្សេយ្យ មហន្តំ អលគទ្ទំ។ តមេនំ អជបទេន ទណ្ឌេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហេយ្យ។ អជបទេន ទណ្ឌេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហិត្វា, គីវាយ សុគ្គហិតំ គណ្ហេយ្យ។ កិញ្ចាបិ សោ, ភិក្ខវេ , អលគទ្ទោ តស្ស បុរិសស្ស ហត្ថំ វា ពាហំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គបច្ចង្គំ ភោគេហិ បលិវេឋេយ្យ, អថ ខោ សោ នេវ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សុគ្គហិតត្តា, ភិក្ខវេ, អលគទ្ទស្ស។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ។ តេ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញាយ អត្ថំ ឧបបរិក្ខន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា បញ្ញាយ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតំ និជ្ឈានំ ខមន្តិ។ តេ ន ចេវ ឧបារម្ភានិសំសា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ច។ យស្ស ចត្ថាយ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោន្តិ។ តេសំ តេ ធម្មា សុគ្គហិតា ទីឃរត្តំ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សុគ្គហិតត្តា, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យស្ស មេ ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានេយ្យាថ, តថា នំ ធារេយ្យាថ។ យស្ស ច បន មេ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន អាជានេយ្យាថ, អហំ វោ តត្ថ បដិបុច្ឆិតព្ពោ, យេ វា បនាស្សុ វិយត្តា ភិក្ខូ។

២៤០. ‘‘កុល្លូបមំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ និត្ថរណត្ថាយ, នោ គហណត្ថាយ។ តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, បុរិសោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ។ សោ បស្សេយ្យ មហន្តំ ឧទកណ្ណវំ, ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ; ន ចស្ស នាវា សន្តារណី ឧត្តរសេតុ វា អបារា បារំ គមនាយ។ តស្ស ឯវមស្ស – ‘អយំ ខោ មហាឧទកណ្ណវោ, ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ; នត្ថិ ច នាវា សន្តារណី ឧត្តរសេតុ វា អបារា បារំ គមនាយ។ យំនូនាហំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សំកឌ្ឍិត្វា, កុល្លំ ពន្ធិត្វា, តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ ឧត្តរេយ្យ’ន្តិ។ អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សំកឌ្ឍិត្វា, កុល្លំ ពន្ធិត្វា តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ ឧត្តរេយ្យ។ តស្ស បុរិសស្ស ឧត្តិណ្ណស្ស [តិណ្ណស្ស (បី. ក.)] បារង្គតស្ស ឯវមស្ស – ‘ពហុការោ ខោ មេ អយំ កុល្លោ; ឥមាហំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ ឧត្តិណ្ណោ។ យំនូនាហំ ឥមំ កុល្លំ សីសេ វា អារោបេត្វា ខន្ធេ វា ឧច្ចារេត្វា [ឧច្ចោបេត្វា (ក.)] យេន កាមំ បក្កមេយ្យ’ន្តិ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ឯវំការី តស្មិំ កុល្លេ កិច្ចការី អស្សា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘កថំការី ច សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ តស្មិំ កុល្លេ កិច្ចការី អស្ស? ឥធ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ឧត្តិណ្ណស្ស បារង្គតស្ស ឯវមស្ស – ‘ពហុការោ ខោ មេ អយំ កុល្លោ; ឥមាហំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ ឧត្តិណ្ណោ។ យំនូនាហំ ឥមំ កុល្លំ ថលេ វា ឧស្សាទេត្វា [ឧស្សារេត្វា (ក.)] ឧទកេ វា ឱបិលាបេត្វា យេន កាមំ បក្កមេយ្យ’ន្តិ។ ឯវំការី ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ តស្មិំ កុល្លេ កិច្ចការី អស្ស។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, កុល្លូបមោ មយា ធម្មោ ទេសិតោ និត្ថរណត្ថាយ, នោ គហណត្ថាយ។ កុល្លូបមំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសិតំ, អាជានន្តេហិ ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពា បគេវ អធម្មា។

២៤១. ‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ។ កតមានិ ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ, រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; វេទនំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; សញ្ញំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; សង្ខារេ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ, អនុវិចរិតំ មនសា តម្បិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ – សោ លោកោ សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ , សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ – តម្បិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ, សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ, រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; វេទនំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; សញ្ញំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; សង្ខារេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ, អនុវិចរិតំ មនសា, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ; យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ – សោ លោកោ សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ – តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ សោ ឯវំ សមនុបស្សន្តោ អសតិ ន បរិតស្សតី’’តិ។

២៤២. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, ពហិទ្ធា អសតិ បរិតស្សនា’’តិ? ‘‘សិយា, ភិក្ខូ’’តិ – ភគវា អវោច។ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឯកច្ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អហុ វត មេ, តំ វត មេ នត្ថិ; សិយា វត មេ, តំ វតាហំ ន លភាមី’តិ។ សោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ពហិទ្ធា អសតិ បរិតស្សនា ហោតី’’តិ។

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, ពហិទ្ធា អសតិ អបរិតស្សនា’’តិ? ‘‘សិយា, ភិក្ខូ’’តិ – ភគវា អវោច។ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឯកច្ចស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘អហុ វត មេ, តំ វត មេ នត្ថិ; សិយា វត មេ, តំ វតាហំ ន លភាមី’តិ។ សោ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ពហិទ្ធា អសតិ អបរិតស្សនា ហោតី’’តិ។

‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, អជ្ឈត្តំ អសតិ បរិតស្សនា’’តិ? ‘‘សិយា, ភិក្ខូ’’តិ – ភគវា អវោច។ ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘សោ លោកោ សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ។ សោ សុណាតិ តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា សព្ពេសំ ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានំ សមុគ្ឃាតាយ សព្ពសង្ខារសមថាយ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គាយ តណ្ហាក្ខយាយ វិរាគាយ និរោធាយ និព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស។ តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សុ, វិនស្សិស្សាមិ នាមស្សុ, នស្សុ នាម ភវិស្សាមី’តិ។ សោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, អជ្ឈត្តំ អសតិ បរិតស្សនា ហោតី’’តិ។

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, អជ្ឈត្តំ អសតិ អបរិតស្សនា’’តិ? ‘‘សិយា, ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច។ ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចស្ស ន ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘សោ លោកោ សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ។ សោ សុណាតិ តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកស្ស វា សព្ពេសំ ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានំ សមុគ្ឃាតាយ សព្ពសង្ខារសមថាយ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គាយ តណ្ហាក្ខយាយ វិរាគាយ និរោធាយ និព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស។ តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សុ, វិនស្សិស្សាមិ នាមស្សុ, នស្សុ នាម ភវិស្សាមី’តិ។ សោ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, អជ្ឈត្តំ អសតិ អបរិតស្សនា ហោតិ’’។

២៤៣. ‘‘តំ [តញ្ច (ក.)], ភិក្ខវេ, បរិគ្គហំ បរិគ្គណ្ហេយ្យាថ, យ្វាស្ស [យ្វាស្សុ (ក.)] បរិគ្គហោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ តិដ្ឋេយ្យ។ បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តំ បរិគ្គហំ យ្វាស្ស បរិគ្គហោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ។ អហម្បិ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, បរិគ្គហំ ន សមនុបស្សាមិ យ្វាស្ស បរិគ្គហោ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ តិដ្ឋេយ្យ។

‘‘តំ, ភិក្ខវេ, អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយេថ, យំស [យស្ស (ស្យា. ក.)] អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា។ បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តំ អត្តវាទុបាទានំ យំស អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ។ អហម្បិ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, អត្តវាទុបាទានំ ន សមនុបស្សាមិ យំស អត្តវាទុបាទានំ ឧបាទិយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា។

‘‘តំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយេថ យំស ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា។ បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តំ ទិដ្ឋិនិស្សយំ យំស ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ។ អហម្បិ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិនិស្សយំ ន សមនុបស្សាមិ យំស ទិដ្ឋិនិស្សយំ និស្សយតោ ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’។

២៤៤. ‘‘អត្តនិ វា, ភិក្ខវេ, សតិ អត្តនិយំ មេ តិ អស្សា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។

‘‘អត្តនិយេ វា, ភិក្ខវេ, សតិ អត្តា មេ តិ អស្សា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’។

‘‘អត្តនិ ច, ភិក្ខវេ, អត្តនិយេ ច សច្ចតោ ថេតតោ អនុបលព្ភមានេ, យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ – ‘សោ លោកោ សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ – ននាយំ [ន ច ខោយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, កេវលោ បរិបូរោ ពាលធម្មោ’’’តិ?

‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ, កេវលោ ហិ, ភន្តេ, បរិបូរោ [កេវលោ បរិបូរោ (សី. បី.)] ពាលធម្មោ’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’ ។

‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’។

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, វេទនា…បេ.… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’។

‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’។

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ, អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា , ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា, ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ យា កាចិ វេទនា…បេ.… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ, អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា, ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា, ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ’’។

២៤៥. ‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិំ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិទា វិរជ្ជតិ [និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ (សី. ស្យា. បី.)], វិរាគា វិមុច្ចតិ , វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ឥតិបិ, សំកិណ្ណបរិក្ខោ ឥតិបិ, អព្ពូឡ្ហេសិកោ ឥតិបិ, និរគ្គឡោ ឥតិបិ, អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ឥតិបិ។

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ, ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា, អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ហោតិ។

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិក្ខោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បោនោព្ភវិកោ ជាតិសំសារោ បហីនោ ហោតិ, ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ, អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិក្ខោ ហោតិ។

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អព្ពូឡ្ហេសិកោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា បហីនា ហោតិ, ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា, អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អព្ពូឡ្ហេសិកោ ហោតិ។

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និរគ្គឡោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បញ្ច ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ហោន្តិ, ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវំកតានិ, អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និរគ្គឡោ ហោតិ។

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ, ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ , អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ ។ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ។

២៤៦. ‘‘ឯវំ វិមុត្តចិត្តំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ សឥន្ទា ទេវា សព្រហ្មកា សបជាបតិកា អន្វេសំ នាធិគច្ឆន្តិ – ‘ឥទំ និស្សិតំ តថាគតស្ស វិញ្ញាណ’ន្តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទិដ្ឋេវាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មេ តថាគតំ អននុវិជ្ជោតិ វទាមិ។ ឯវំវាទិំ ខោ មំ, ភិក្ខវេ, ឯវមក្ខាយិំ ឯកេ សមណព្រាហ្មណា អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ – ‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ, សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញាបេតី’តិ។ យថា ចាហំ ន, ភិក្ខវេ [ភិក្ខវេ ន (សី. ស្យា. បី.)], យថា ចាហំ ន វទាមិ, តថា មំ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ – ‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ, សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញាបេតី’តិ។ បុព្ពេ ចាហំ ភិក្ខវេ, ឯតរហិ ច ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញាបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធំ។ តត្រ ចេ, ភិក្ខវេ, បរេ តថាគតំ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ, តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស ន ហោតិ អាឃាតោ ន អប្បច្ចយោ ន ចេតសោ អនភិរទ្ធិ។

‘‘តត្រ ចេ, ភិក្ខវេ, បរេ តថាគតំ សក្ករោន្តិ គរុំ ករោន្តិ មានេន្តិ បូជេន្តិ, តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស ន ហោតិ អានន្ទោ ន សោមនស្សំ ន ចេតសោ ឧប្បិលាវិតត្តំ។ តត្រ ចេ, ភិក្ខវេ , បរេ វា តថាគតំ សក្ករោន្តិ គរុំ ករោន្តិ មានេន្តិ បូជេន្តិ, តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ បុព្ពេ បរិញ្ញាតំ តត្ថ មេ ឯវរូបា ការា [សក្ការា (ក.)] ករីយន្តី’តិ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ ចេបិ បរេ អក្កោសេយ្យុំ បរិភាសេយ្យុំ រោសេយ្យុំ វិហេសេយ្យុំ, តត្រ តុម្ហេ ហិ ន អាឃាតោ ន អប្បច្ចយោ ន ចេតសោ អនភិរទ្ធិ ករណីយា។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ ចេបិ បរេ សក្ករេយ្យុំ គរុំ ករេយ្យុំ មានេយ្យុំ បូជេយ្យុំ, តត្រ តុម្ហេហិ ន អានន្ទោ ន សោមនស្សំ ន ចេតសោ ឧប្បិលាវិតត្តំ ករណីយំ។ តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ ចេបិ បរេ សក្ករេយ្យុំ គរុំ ករេយ្យុំ មានេយ្យុំ បូជេយ្យុំ, តត្រ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘យំ ខោ ឥទំ បុព្ពេ បរិញ្ញាតំ, តត្ថ មេ [តត្ថ នោ (ក.) តត្ថ + ឥមេតិ បទច្ឆេទោ] ឯវរូបា ការា ករីយន្តី’តិ។

២៤៧. ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ? រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ វេទនា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; សា វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ សញ្ញា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; សា វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ សង្ខារា, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តេ បជហថ; តេ វោ បហីនា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សន្តិ។ វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, យំ ឥមស្មិំ ជេតវនេ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ, តំ ជនោ ហរេយ្យ វា ទហេយ្យ វា យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យ។ អបិ នុ តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘អម្ហេ ជនោ ហរតិ វា ទហតិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោតី’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘ន ហិ នោ ឯតំ, ភន្តេ, អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ។ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ? រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។ វេទនា, ភិក្ខវេ…បេ.… សញ្ញា, ភិក្ខវេ… សង្ខារា, ភិក្ខវេ…បេ.… វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ; តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតិ។

២៤៨. ‘‘ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេ តេ ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញា វិមុត្តា, វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេសំ ភិក្ខូនំ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ, សព្ពេ តេ ឱបបាតិកា, តត្ថ បរិនិព្ពាយិនោ, អនាវត្តិធម្មា តស្មា លោកា។ ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេសំ ភិក្ខូនំ តីណិ សំយោជនានិ បហីនានិ, រាគទោសមោហា តនុភូតា, សព្ពេ តេ សកទាគាមិនោ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេសំ ភិក្ខូនំ តីណិ សំយោជនានិ បហីនានិ, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា, អវិនិបាតធម្មា , និយតា សម្ពោធិបរាយនា។ ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេ តេ ភិក្ខូ ធម្មានុសារិនោ សទ្ធានុសារិនោ សព្ពេ តេ សម្ពោធិបរាយនា។ ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ។ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ យេសំ មយិ សទ្ធាមត្តំ បេមមត្តំ សព្ពេ តេ សគ្គបរាយនា’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

អលគទ្ទូបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ។

៣. វម្មិកសុត្តំ

២៤៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា កុមារកស្សបោ អន្ធវនេ វិហរតិ។ អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ អន្ធវនំ ឱភាសេត្វា យេនាយស្មា កុមារកស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា អាយស្មន្តំ កុមារកស្សបំ ឯតទវោច –

‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខុ, អយំ វម្មិកោ [វម្មីកោ (កត្ថចិ) សក្កតានុរូបំ] រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស លង្គិំ ‘លង្គី, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប លង្គិំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស ឧទ្ធុមាយិកំ។ ‘ឧទ្ធុមាយិកា, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប ឧទ្ធុមាយិកំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស ទ្វិធាបថំ។ ‘ទ្វិធាបថោ, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប ទ្វិធាបថំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស ចង្គវារំ [បង្កវារំ (ស្យា.), ចង្កវារំ (ក.)]។ ‘ចង្គវារោ, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប ចង្គវារំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស កុម្មំ។ ‘កុម្មោ , ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប កុម្មំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស អសិសូនំ។ ‘អសិសូនា, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប អសិសូនំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស មំសបេសិំ។ ‘មំសបេសិ, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘ឧក្ខិប មំសបេសិំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ អទ្ទស នាគំ។ ‘នាគោ, ភទន្តេ’តិ។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘តិដ្ឋតុ នាគោ, មា នាគំ ឃដ្ដេសិ; នមោ ករោហិ នាគស្សា’’’តិ។

‘‘ឥមេ ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, បញ្ហេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យាសិ, យថា ច តេ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាសិ។ នាហំ តំ, ភិក្ខុ, បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ, យោ ឥមេសំ បញ្ហានំ វេយ្យាករណេន ចិត្តំ អារាធេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតេន វា, តថាគតសាវកេន វា, ឥតោ វា បន សុត្វា’’តិ – ឥទមវោច សា ទេវតា។ ឥទំ វត្វា តត្ថេវន្តរធាយិ។

២៥០. អថ ខោ អាយស្មា កុមារកស្សបោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា កុមារកស្សបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, រត្តិំ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ អន្ធវនំ ឱភាសេត្វា យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ, ភន្តេ, សា ទេវតា មំ ឯតទវោច – ‘ភិក្ខុ ភិក្ខុ, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ’។ ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយា’តិ។ អភិក្ខណន្តោ សុមេធោ សត្ថំ អាទាយ…បេ.… ឥតោ វា បន សុត្វាតិ។ ឥទមវោច, ភន្តេ, សា ទេវតា។ ឥទំ វត្វា តត្ថេវន្តរធាយិ។ ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វម្មិកោ, កា រត្តិំ ធូមាយនា, កា ទិវា បជ្ជលនា, កោ ព្រាហ្មណោ, កោ សុមេធោ, កិំ សត្ថំ, កិំ អភិក្ខណំ, កា លង្គី, កា ឧទ្ធុមាយិកា, កោ ទ្វិធាបថោ, កិំ ចង្គវារំ, កោ កុម្មោ, កា អសិសូនា , កា មំសបេសិ, កោ នាគោ’’’តិ?

២៥១. ‘‘‘វម្មិកោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមស្សេតំ ចាតុមហាភូតិកស្ស [ចាតុម្មហាភូតិកស្ស (សី. ស្យា. បី.)] កាយស្ស អធិវចនំ, មាតាបេត្តិកសម្ភវស្ស ឱទនកុម្មាសូបចយស្ស អនិច្ចុច្ឆាទន-បរិមទ្ទនភេទន-វិទ្ធំសន-ធម្មស្ស។

‘‘យំ ខោ, ភិក្ខុ, ទិវា កម្មន្តេ [កម្មន្តំ (ក.)] អារព្ភ រត្តិំ អនុវិតក្កេតិ អនុវិចារេតិ – អយំ រត្តិំ ធូមាយនា។ យំ ខោ, ភិក្ខុ, រត្តិំ អនុវិតក្កេត្វា អនុវិចារេត្វា ទិវា កម្មន្តេ បយោជេតិ កាយេន វាចាយ ‘មនសា’ [( ) នត្ថិ (សី. ស្យា.)] – អយំ ទិវា បជ្ជលនា។

‘‘‘ព្រាហ្មណោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ ‘សុមេធោ’តិ ខោ ភិក្ខុ សេក្ខស្សេតំ ភិក្ខុនោ អធិវចនំ។

‘‘‘សត្ថ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, អរិយាយេតំ បញ្ញាយ អធិវចនំ។ ‘អភិក្ខណ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, វីរិយារម្ភស្សេតំ អធិវចនំ។

‘‘‘លង្គី’តិ ខោ, ភិក្ខុ, អវិជ្ជាយេតំ អធិវចនំ។ ឧក្ខិប លង្គិំ, បជហ អវិជ្ជំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘ឧទ្ធុមាយិកា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចនំ។ ឧក្ខិប ឧទ្ធុមាយិកំ, បជហ កោធូបាយាសំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘ទ្វិធាបថោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចនំ។ ឧក្ខិប ទ្វិធាបថំ, បជហ វិចិកិច្ឆំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘ចង្គវារ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ នីវរណានំ អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស, ព្យាបាទនីវរណស្ស, ថីនមិទ្ធនីវរណស្ស, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណស្ស, វិចិកិច្ឆានីវរណស្ស។ ឧក្ខិប ចង្គវារំ, បជហ បញ្ច នីវរណេ ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘កុម្មោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធស្ស, វេទនុបាទានក្ខន្ធស្ស, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធស្ស, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធស្ស, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធស្ស។ ឧក្ខិប កុម្មំ, បជហ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘អសិសូនា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ – ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ បិយរូបានំ កាមូបសំហិតានំ រជនីយានំ, សោតវិញ្ញេយ្យានំ សទ្ទានំ…បេ.… ឃានវិញ្ញេយ្យានំ គន្ធានំ…បេ.… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យានំ រសានំ…បេ.… កាយវិញ្ញេយ្យានំ ផោដ្ឋព្ពានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ បិយរូបានំ កាមូបសំហិតានំ រជនីយានំ។ ឧក្ខិប អសិសូនំ, បជហ បញ្ច កាមគុណេ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘មំសបេសី’តិ ខោ, ភិក្ខុ, នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចនំ។ ឧក្ខិប មំសបេសិំ, បជហ នន្ទីរាគំ; អភិក្ខណ, សុមេធ, សត្ថំ អាទាយាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ។

‘‘‘នាគោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ខីណាសវស្សេតំ ភិក្ខុនោ អធិវចនំ។ តិដ្ឋតុ នាគោ, មា នាគំ ឃដ្ដេសិ; នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ អយមេតស្ស អត្ថោ’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ អាយស្មា កុមារកស្សបោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

វម្មិកសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ។

៤. រថវិនីតសុត្តំ

២៥២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ។ អថ ខោ សម្ពហុលា ជាតិភូមកា ភិក្ខូ ជាតិភូមិយំ វស្សំវុដ្ឋា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជាតិភូមិយំ ជាតិភូមកានំ ភិក្ខូនំ សព្រហ្មចារីនំ ឯវំ សម្ភាវិតោ – ‘អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ អប្បិច្ឆកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច សន្តុដ្ឋោ សន្តុដ្ឋិកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច បវិវិត្តោ បវិវេកកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច អសំសដ្ឋោ អសំសគ្គកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច អារទ្ធវីរិយោ វីរិយារម្ភកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ សីលសម្បទាកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ សមាធិសម្បទាកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បទាកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ វិមុត្តិសម្បទាកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ សន្ទស្សកោ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីន’’’ន្តិ? ‘‘បុណ្ណោ នាម, ភន្តេ, អាយស្មា មន្តាណិបុត្តោ ជាតិភូមិយំ ជាតិភូមកានំ ភិក្ខូនំ សព្រហ្មចារីនំ ឯវំ សម្ភាវិតោ – ‘អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ អប្បិច្ឆកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា, អត្តនា ច សន្តុដ្ឋោ…បេ.… ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ សន្ទស្សកោ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីន’’’ន្តិ។

២៥៣. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស, សុលទ្ធលាភា អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស, យស្ស វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី សត្ថុ សម្មុខា អនុមស្ស អនុមស្ស វណ្ណំ ភាសន្តិ, តញ្ច សត្ថា អព្ភនុមោទតិ។ អប្បេវ នាម មយម្បិ កទាចិ ករហចិ អាយស្មតា បុណ្ណេន មន្តាណិបុត្តេន សទ្ធិំ សមាគច្ឆេយ្យាម [សមាគមំ គច្ឆេយ្យ (ក.)], អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ។

២៥៤. អថ ខោ ភគវា រាជគហេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ។ តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អស្សោសិ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ – ‘‘ភគវា កិរ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ; សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ។

២៥៥. អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ ជេតវនំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ។ អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយ។

២៥៦. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘យស្ស ខោ ត្វំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុណ្ណស្ស នាម ភិក្ខុនោ មន្តាណិបុត្តស្ស អភិណ្ហំ កិត្តយមានោ អហោសិ, សោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន អន្ធវនំ តេន បក្កន្តោ ទិវាវិហារាយា’’តិ។

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តរមានរូបោ និសីទនំ អាទាយ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ សីសានុលោកី។ អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ។ អាយស្មាបិ ខោ សារិបុត្តោ អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ។

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា បុណ្ណេន មន្តាណិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ ឯតទវោច –

២៥៧. ‘‘ភគវតិ នោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, ចិត្តវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ ‘កិំ បនាវុសោ, ចិត្តវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ ‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធត្ថំ…បេ.… កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធត្ថំ…បេ.… មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ…បេ.… បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ…បេ.… កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ អាវុសោ’តិ វទេសិ។ កិមត្ថំ ចរហាវុសោ, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ? ‘‘អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ខោ, អាវុសោ, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, ចិត្តវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ , អាវុសោ’’។

‘‘កិំ បនាវុសោ, អញ្ញត្រ ឥមេហិ ធម្មេហិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’’។

‘‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ ‘កិំ បនាវុសោ, ចិត្តវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ ‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’ន្តិ…បេ.… កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ… មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ… បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ… ‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ ‘កិំ បនាវុសោ, អញ្ញត្រ ឥមេហិ ធម្មេហិ អនុបាទាបរិនិព្ពាន’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘នោ ហិទំ, អាវុសោ’តិ វទេសិ។ យថាកថំ បនាវុសោ, ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

២៥៨. ‘‘សីលវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ [បញ្ញាបេស្ស (សី. ស្យា.) ឯវមញ្ញត្ថបិ]។ ចិត្តវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ។ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ។ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ ។ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ។ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ។ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ចេ, អាវុសោ, ភគវា អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ, សឧបាទានំយេវ សមានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ បញ្ញបេយ្យ។ អញ្ញត្រ ចេ, អាវុសោ, ឥមេហិ ធម្មេហិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ អភវិស្ស, បុថុជ្ជនោ បរិនិព្ពាយេយ្យ។ បុថុជ្ជនោ ហិ, អាវុសោ, អញ្ញត្រ ឥមេហិ ធម្មេហិ។ តេន ហាវុសោ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ; ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ។

២៥៩. ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស សាវត្ថិយំ បដិវសន្តស្ស សាកេតេ កិញ្ចិទេវ អច្ចាយិកំ ករណីយំ ឧប្បជ្ជេយ្យ។ តស្ស អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច សាកេតំ សត្ត រថវិនីតានិ ឧបដ្ឋបេយ្យុំ។ អថ ខោ, អាវុសោ, រាជា បសេនទិ កោសលោ សាវត្ថិយា និក្ខមិត្វា អន្តេបុរទ្វារា បឋមំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ, បឋមេន រថវិនីតេន ទុតិយំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, បឋមំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ ទុតិយំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ ទុតិយេន រថវិនីតេន តតិយំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, ទុតិយំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ, តតិយំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ តតិយេន រថវិនីតេន ចតុត្ថំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, តតិយំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ, ចតុត្ថំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ ចតុត្ថេន រថវិនីតេន បញ្ចមំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, ចតុត្ថំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ, បញ្ចមំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ បញ្ចមេន រថវិនីតេន ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, បញ្ចមំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ, ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ ឆដ្ឋេន រថវិនីតេន សត្តមំ រថវិនីតំ បាបុណេយ្យ, ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជេយ្យ, សត្តមំ រថវិនីតំ អភិរុហេយ្យ។ សត្តមេន រថវិនីតេន សាកេតំ អនុបាបុណេយ្យ អន្តេបុរទ្វារំ។ តមេនំ អន្តេបុរទ្វារគតំ សមានំ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ឥមិនា ត្វំ, មហារាជ, រថវិនីតេន សាវត្ថិយា សាកេតំ អនុប្បត្តោ អន្តេបុរទ្វារ’ន្តិ ? កថំ ព្យាករមានោ នុ ខោ, អាវុសោ, រាជា បសេនទិ កោសលោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ?

‘‘ឯវំ ព្យាករមានោ ខោ, អាវុសោ, រាជា បសេនទិ កោសលោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ – ‘ឥធ មេ សាវត្ថិយំ បដិវសន្តស្ស សាកេតេ កិញ្ចិទេវ អច្ចាយិកំ ករណីយំ ឧប្បជ្ជិ [ឧប្បជ្ជតិ (ក.)]។ តស្ស មេ អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច សាកេតំ សត្ត រថវិនីតានិ ឧបដ្ឋបេសុំ។ អថ ខ្វាហំ សាវត្ថិយា និក្ខមិត្វា អន្តេបុរទ្វារា បឋមំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ បឋមេន រថវិនីតេន ទុតិយំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, បឋមំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ ទុតិយំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ ទុតិយេន រថវិនីតេន តតិយំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, ទុតិយំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ, តតិយំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ តតិយេន រថវិនីតេន ចតុត្ថំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, តតិយំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ, ចតុត្ថំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ ចតុត្ថេន រថវិនីតេន បញ្ចមំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, ចតុត្ថំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ, បញ្ចមំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ បញ្ចមេន រថវិនីតេន ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, បញ្ចមំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ, ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ ឆដ្ឋេន រថវិនីតេន សត្តមំ រថវិនីតំ បាបុណិំ, ឆដ្ឋំ រថវិនីតំ វិស្សជ្ជិំ, សត្តមំ រថវិនីតំ អភិរុហិំ។ សត្តមេន រថវិនីតេន សាកេតំ អនុប្បត្តោ អន្តេបុរទ្វារ’ន្តិ។ ឯវំ ព្យាករមានោ ខោ, អាវុសោ, រាជា បសេនទិ កោសលោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធិ យាវទេវ ចិត្តវិសុទ្ធត្ថា, ចិត្តវិសុទ្ធិ យាវទេវ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធត្ថា, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ យាវទេវ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធត្ថា, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ យាវទេវ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថា, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ យាវទេវ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថា, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ យាវទេវ ញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថា, ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ យាវទេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថា។ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ខោ, អាវុសោ, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ។

២៦០. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោនាមោ អាយស្មា, កថញ្ច បនាយស្មន្តំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ? ‘‘បុណ្ណោតិ ខោ មេ, អាវុសោ, នាមំ; មន្តាណិបុត្តោតិ ច បន មំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ។ ‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ, អព្ភុតំ, អាវុសោ! យថា តំ សុតវតា សាវកេន សម្មទេវ សត្ថុសាសនំ អាជានន្តេន, ឯវមេវ អាយស្មតា បុណ្ណេន មន្តាណិបុត្តេន គម្ភីរា គម្ភីរបញ្ហា អនុមស្ស អនុមស្ស ព្យាកតា។ លាភា សព្រហ្មចារីនំ, សុលទ្ធលាភា សព្រហ្មចារីនំ, យេ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ លភន្តិ ទស្សនាយ, លភន្តិ បយិរូបាសនាយ។ ចេលណ្ឌុកេន [ចេលណ្ឌកេន (ក.), ចេលណ្ឌុបេកេន (?)] ចេបិ សព្រហ្មចារី អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ មុទ្ធនា បរិហរន្តា លភេយ្យុំ ទស្សនាយ, លភេយ្យុំ បយិរូបាសនាយ, តេសម្បិ លាភា តេសម្បិ សុលទ្ធំ, អម្ហាកម្បិ លាភា អម្ហាកម្បិ សុលទ្ធំ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ បុណ្ណំ មន្តាណិបុត្តំ លភាម ទស្សនាយ, លភាម បយិរូបាសនាយា’’តិ។

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នាមោ អាយស្មា, កថញ្ច បនាយស្មន្តំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ? ‘‘ឧបតិស្សោតិ ខោ មេ, អាវុសោ, នាមំ; សារិបុត្តោតិ ច បន មំ សព្រហ្មចារី ជានន្តី’’តិ។ ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ, ភោ [ខោ (ក.)], សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហ – ‘អាយស្មា សារិបុត្តោ’តិ។ សចេ ហិ មយំ ជានេយ្យាម ‘អាយស្មា សារិបុត្តោ’តិ, ឯត្តកម្បិ នោ នប្បដិភាសេយ្យ [នប្បដិភេយ្យ (?)]។ អច្ឆរិយំ, អាវុសោ, អព្ភុតំ, អាវុសោ! យថា តំ សុតវតា សាវកេន សម្មទេវ សត្ថុសាសនំ អាជានន្តេន, ឯវមេវ អាយស្មតា សារិបុត្តេន គម្ភីរា គម្ភីរបញ្ហា អនុមស្ស អនុមស្ស បុច្ឆិតា។ លាភា សព្រហ្មចារីនំ សុលទ្ធលាភា សព្រហ្មចារីនំ, យេ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ លភន្តិ ទស្សនាយ, លភន្តិ បយិរូបាសនាយ។ ចេលណ្ឌុកេន ចេបិ សព្រហ្មចារី អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ មុទ្ធនា បរិហរន្តា លភេយ្យុំ ទស្សនាយ, លភេយ្យុំ បយិរូបាសនាយ, តេសម្បិ លាភា តេសម្បិ សុលទ្ធំ, អម្ហាកម្បិ លាភា អម្ហាកម្បិ សុលទ្ធំ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ លភាម ទស្សនាយ, លភាម បយិរូបាសនាយា’’តិ។

ឥតិហ តេ ឧភោបិ មហានាគា អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សមនុមោទិំសូតិ។

រថវិនីតសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ។

៥. និវាបសុត្តំ

២៦១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ។ ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ។ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ន , ភិក្ខវេ, នេវាបិកោ និវាបំ និវបតិ មិគជាតានំ – ‘ឥមំ មេ និវាបំ និវុត្តំ មិគជាតា បរិភុញ្ជន្តា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ យាបេន្តូ’តិ។ ឯវញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកោ និវាបំ និវបតិ មិគជាតានំ – ‘ឥមំ មេ និវាបំ និវុត្តំ មិគជាតា អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សន្តិ, អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិស្សន្តិ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិស្សន្តិ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា ភវិស្សន្តិ ឥមស្មិំ និវាបេ’តិ។

២៦២. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, បឋមា មិគជាតា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ, តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។

២៦៣. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, ទុតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមិំសុ, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរិំសុ។ តេសំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ, តិណោទកសង្ខយេ, អធិមត្តកសិមានំ បត្តោ កាយោ ហោតិ។ តេសំ អធិមត្តកសិមានំ បត្តកាយានំ ពលវីរិយំ បរិហាយិ។ ពលវីរិយេ បរិហីនេ តមេវ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស បច្ចាគមិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, ទុតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។

២៦៤. ‘‘តត្រ , ភិក្ខវេ, តតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមាតិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមិំសុ, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរិំសុ។ តេសំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ តិណោទកសង្ខយេ អធិមត្តកសិមានំ បត្តោ កាយោ ហោតិ។ តេសំ អធិមត្តកសិមានំ បត្តកាយានំ ពលវីរិយំ បរិហាយិ។ ពលវីរិយេ បរិហីនេ តមេវ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស បច្ចាគមិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។ ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បេយ្យាម។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ’តិ។ តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បយិំសុ។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ, តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច ឯតទហោសិ – ‘សឋាស្សុនាមិមេ តតិយា មិគជាតា កេតពិនោ, ឥទ្ធិមន្តាស្សុនាមិមេ តតិយា មិគជាតា បរជនា; ឥមញ្ច នាម និវាបំ និវុត្តំ បរិភុញ្ជន្តិ, ន ច នេសំ ជានាម អាគតិំ វា គតិំ វា។ យំនូន មយំ ឥមំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីហិ ទណ្ឌវាករាហិ [ទណ្ឌវាគុរាហិ (ស្យា.)] សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេយ្យាម – អប្បេវ នាម តតិយានំ មិគជាតានំ អាសយំ បស្សេយ្យាម, យត្ថ តេ គាហំ គច្ឆេយ្យុ’ន្តិ។ តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីហិ ទណ្ឌវាករាហិ សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេសុំ។ អទ្ទសំសុ ខោ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកោ ច នេវាបិកបរិសា ច តតិយានំ មិគជាតានំ អាសយំ, យត្ថ តេ គាហំ អគមំសុ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, តតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។

២៦៥. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមិំសុ…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ តតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា មិគជាតា ឯវំ សមចិន្តេសុំ ‘យេ ខោ តេ បឋមា មិគជាតា…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ បឋមា មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា បដិវិរមិំសុ…បេ.… ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បេយ្យាម, តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ’តិ។ តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បយិំសុ, តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ, តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។

‘‘តត្រ នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច ឯតទហោសិ – ‘សឋាស្សុនាមិមេ តតិយា មិគជាតា កេតពិនោ, ឥទ្ធិមន្តាស្សុនាមិមេ តតិយា មិគជាតា បរជនា, ឥមញ្ច នាម និវាបំ និវុត្តំ បរិភុញ្ជន្តិ។ ន ច នេសំ ជានាម អាគតិំ វា គតិំ វា។ យំនូន មយំ ឥមំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីតិ ទណ្ឌវាករាហិ សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេយ្យាម, អប្បេវ នាម តតិយានំ មិគជាតានំ អាសយំ បស្សេយ្យាម, យត្ថ តេ គាហំ គច្ឆេយ្យុ’ន្តិ។ តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីតិ ទណ្ឌវាករាហិ សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេសុំ។ អទ្ទសំសុ ខោ នេវាបិកោ ច នេវាបិកបរិសា ច តតិយានំ មិគជាតានំ អាសយំ, យត្ថ តេ គាហំ អគមំសុ។ ឯវញ្ហិ តេ តតិយាបិ មិគជាតា ន បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ យត្ថ អគតិ នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច តត្រាសយំ កប្បេយ្យាម, តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ’តិ។ តេ យត្ថ អគតិ នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច តត្រាសយំ កប្បយិំសុ។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ នេវាបិកស្ស អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ, តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ នេវាបិកស្ស អមុស្មិំ និវាបេ។

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច ឯតទហោសិ – ‘សឋាស្សុនាមិមេ ចតុត្ថា មិគជាតា កេតពិនោ, ឥទ្ធិមន្តាស្សុនាមិមេ ចតុត្ថា មិគជាតា បរជនា។ ឥមញ្ច នាម និវាបំ និវុត្តំ បរិភុញ្ជន្តិ, ន ច នេសំ ជានាម អាគតិំ វា គតិំ វា។ យំនូន មយំ ឥមំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីហិ ទណ្ឌវាករាហិ សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេយ្យាម, អប្បេវ នាម ចតុត្ថានំ មិគជាតានំ អាសយំ បស្សេយ្យាម យត្ថ តេ គាហំ គច្ឆេយ្យុ’ន្តិ។ តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មហតីហិ ទណ្ឌវាករាហិ សមន្តា សប្បទេសំ អនុបរិវារេសុំ។ នេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អទ្ទសំសុ នេវាបិកោ ច នេវាបិកបរិសា ច ចតុត្ថានំ មិគជាតានំ អាសយំ, យត្ថ តេ គាហំ គច្ឆេយ្យុំ។ តត្រ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកស្ស ច នេវាបិកបរិសាយ ច ឯតទហោសិ – ‘សចេ ខោ មយំ ចតុត្ថេ មិគជាតេ ឃដ្ដេស្សាម, តេ ឃដ្ដិតា អញ្ញេ ឃដ្ដិស្សន្តិ តេ ឃដ្ដិតា អញ្ញេ ឃដ្ដិស្សន្តិ។ ឯវំ ឥមំ និវាបំ និវុត្តំ សព្ពសោ មិគជាតា បរិមុញ្ចិស្សន្តិ។ យំនូន មយំ ចតុត្ថេ មិគជាតេ អជ្ឈុបេក្ខេយ្យាមា’តិ។ អជ្ឈុបេក្ខិំសុ ខោ, ភិក្ខវេ, នេវាបិកោ ច នេវាបិកបរិសា ច ចតុត្ថេ មិគជាតេ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថា មិគជាតា បរិមុច្ចិំសុ នេវាបិកស្ស ឥទ្ធានុភាវា។

២៦៦. ‘‘ឧបមា ខោ មេ អយំ, ភិក្ខវេ, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ។ អយំ ចេវេត្ថ អត្ថោ – និវាបោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ។ នេវាបិកោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, មារស្សេតំ បាបិមតោ អធិវចនំ។ នេវាបិកបរិសាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, មារបរិសាយេតំ អធិវចនំ។ មិគជាតាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សមណព្រាហ្មណានមេតំ អធិវចនំ។

២៦៧. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, បឋមា សមណព្រាហ្មណា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, បឋមា មិគជាតា តថូបមេ អហំ ឥមេ បឋមេ សមណព្រាហ្មណេ វទាមិ។

២៦៨. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, ទុតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមិំសុ, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមាតិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមិំសុ, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរិំសុ។ តេ តត្ថ សាកភក្ខាបិ អហេសុំ, សាមាកភក្ខាបិ អហេសុំ, នីវារភក្ខាបិ អហេសុំ, ទទ្ទុលភក្ខាបិ អហេសុំ, ហដភក្ខាបិ អហេសុំ, កណភក្ខាបិ អហេសុំ, អាចាមភក្ខាបិ អហេសុំ, បិញ្ញាកភក្ខាបិ អហេសុំ, តិណភក្ខាបិ អហេសុំ, គោមយភក្ខាបិ អហេសុំ, វនមូលផលាហារា យាបេសុំ បវត្តផលភោជី។

‘‘តេសំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ, តិណោទកសង្ខយេ, អធិមត្តកសិមានំ បត្តោ កាយោ ហោតិ។ តេសំ អធិមត្តកសិមានំ បត្តកាយានំ ពលវីរិយំ បរិហាយិ។ ពលវីរិយេ បរិហីនេ ចេតោវិមុត្តិ បរិហាយិ។ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហីនាយ តមេវ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស បច្ចាគមិំសុ តានិ ច លោកាមិសានិ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, ទុតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទុតិយា មិគជាតា តថូបមេ អហំ ឥមេ ទុតិយេ សមណព្រាហ្មណេ វទាមិ។

២៦៩. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, តតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមិំសុ។ ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរិំសុ។ តេ តត្ថ សាកភក្ខាបិ អហេសុំ…បេ.… បវត្តផលភោជី។ តេសំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ តិណោទកសង្ខយេ អធិមត្តកសិមានំ បត្តោ កាយោ ហោតិ។ តេសំ អធិមត្តកសិមានំ បត្តកាយានំ ពលវីរិយំ បរិហាយិ, ពលវីរិយេ បរិហីនេ ចេតោវិមុត្តិ បរិហាយិ, ចេតោវិមុត្តិយា បរិហីនាយ តមេវ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស បច្ចាគមិំសុ តានិ ច លោកាមិសានិ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អនុបខជ្ជ មុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា មទំ អាបជ្ជិំសុ, មត្តា សមានា បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, បមត្តា សមានា យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ។ ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បេយ្យាម, តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ’’តិ។

‘‘តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បយិំសុ។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ ។ អបិ ច ខោ ឯវំទិដ្ឋិកា អហេសុំ – សស្សតោ លោកោ ឥតិបិ, អសស្សតោ លោកោ ឥតិបិ; អន្តវា លោកោ ឥតិបិ, អនន្តវា លោកោ ឥតិបិ; តំ ជីវំ តំ សរីរំ ឥតិបិ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ ឥតិបិ; ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិបិ, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិបិ, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិបិ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិបិ ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, តតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, តតិយា មិគជាតា តថូបមេ អហំ ឥមេ តតិយេ សមណព្រាហ្មណេ វទាមិ។

២៧០. ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមេយ្យាម ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមិំសុ…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ តតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា …បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យេបិ តេ ទុតិយា សមណព្រាហ្មណា ឯវំ សមចិន្តេសុំ យេ ខោ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ បឋមា សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមេយ្យាម, ភយភោគា បដិវិរតា អរញ្ញាយតនានិ អជ្ឈោគាហេត្វា វិហរេយ្យាមា’តិ។ តេ សព្ពសោ និវាបភោជនា លោកាមិសា បដិវិរមិំសុ…បេ.…។ ឯវញ្ហិ តេ ទុតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បេយ្យាម។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេតិ។

‘‘តេ អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ ឧបនិស្សាយ អាសយំ កប្បយិំសុ។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ។ តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ។ អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ។ អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ។ អបិ ច ខោ ឯវំទិដ្ឋិកា អហេសុំ សស្សតោ លោកោ ឥតិបិ…បេ.… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិបិ។ ឯវញ្ហិ តេ តតិយាបិ សមណព្រាហ្មណា ន បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ យំនូន មយំ យត្ថ អគតិ មារស្ស ច មារបរិសាយ ច តត្រាសយំ កប្បេយាម។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិស្សាម, អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិស្សាម, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិស្សាម, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា ភវិស្សាម មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេតិ។

‘‘តេ យត្ថ អគតិ មារស្ស ច មារបរិសាយ ច តត្រាសយំ កប្បយិំសុ។ តត្រាសយំ កប្បេត្វា អមុំ និវាបំ និវុត្តំ មារស្ស អមូនិ ច លោកាមិសានិ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជិំសុ, តេ តត្ថ អននុបខជ្ជ អមុច្ឆិតា ភោជនានិ ភុញ្ជមានា ន មទំ អាបជ្ជិំសុ, អមត្តា សមានា ន បមាទំ អាបជ្ជិំសុ, អប្បមត្តា សមានា ន យថាកាមករណីយា អហេសុំ មារស្ស អមុស្មិំ និវាបេ អមុស្មិញ្ច លោកាមិសេ។ ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថា សមណព្រាហ្មណា បរិមុច្ចិំសុ មារស្ស ឥទ្ធានុភាវា។ សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថា មិគជាតា តថូបមេ អហំ ឥមេ ចតុត្ថេ សមណព្រាហ្មណេ វទាមិ។

២៧១. ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អគតិ មារស្ស ច មារបរិសាយ ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា, អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ តិណ្ណោ លោកេ វិសត្តិក’’ន្តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

និវាបសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ។

៦. បាសរាសិសុត្តំ

២៧២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ចិរស្សុតា នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតោ សម្មុខា ធម្មី កថា។ សាធុ មយំ, អាវុសោ អានន្ទ, លភេយ្យាម ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ។ ‘‘តេន ហាយស្មន្តោ យេន រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមថ; អប្បេវ នាម លភេយ្យាថ ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ។ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ។

អថ ខោ ភគវា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាមានន្ទ, យេន បុព្ពារាមោ មិគារមាតុបាសាទោ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។ អថ ខោ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន បុព្ពារាមោ មិគារមាតុបាសាទោ តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយ។ អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាមានន្ទ, យេន បុព្ពកោដ្ឋកោ តេនុបសង្កមិស្សាម គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុ’’ន្តិ។ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។

២៧៣. អថ ខោ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន បុព្ពកោដ្ឋកោ តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ។ បុព្ពកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ។ អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ អវិទូរេ។ រមណីយោ, ភន្តេ, រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ; បាសាទិកោ, ភន្តេ, រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ។ សាធុ, ភន្តេ, ភគវា យេន រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ។ អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន។

អថ ខោ ភគវា យេន រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ។ តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមេ ធម្មិយា កថាយ សន្និសិន្នា ហោន្តិ។ អថ ខោ ភគវា ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ កថាបរិយោសានំ អាគមយមានោ។ អថ ខោ ភគវា កថាបរិយោសានំ វិទិត្វា ឧក្កាសិត្វា អគ្គឡំ អាកោដេសិ។ វិវរិំសុ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ទ្វារំ។ អថ ខោ ភគវា រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយនុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា? កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ ? ‘‘ភគវន្តមេវ ខោ នោ, ភន្តេ, អារព្ភ ធម្មី កថា វិប្បកតា, អថ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ។ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! ឯតំ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ បតិរូបំ កុលបុត្តានំ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ យំ តុម្ហេ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទេយ្យាថ។ សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ – ធម្មី វា កថា, អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’។

២៧៤. ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, បរិយេសនា – អរិយា ច បរិយេសនា, អនរិយា ច បរិយេសនា។

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អនរិយា បរិយេសនា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជាតិធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ជាតិធម្មំ, ទាសិទាសំ ជាតិធម្មំ, អជេឡកំ ជាតិធម្មំ, កុក្កុដសូករំ ជាតិធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ជាតិធម្មំ, ជាតរូបរជតំ ជាតិធម្មំ។ ជាតិធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ [គធីតោ (ស្យា. ក.)] មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ជរាធម្មំ, ទាសិទាសំ ជរាធម្មំ, អជេឡកំ ជរាធម្មំ, កុក្កុដសូករំ ជរាធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ជរាធម្មំ , ជាតរូបរជតំ ជរាធម្មំ។ ជរាធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ព្យាធិធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ព្យាធិធម្មំ, ទាសិទាសំ ព្យាធិធម្មំ, អជេឡកំ ព្យាធិធម្មំ, កុក្កុដសូករំ ព្យាធិធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ព្យាធិធម្មំ។ ព្យាធិធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, មរណធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, មរណធម្មំ, ទាសិទាសំ មរណធម្មំ, អជេឡកំ មរណធម្មំ, កុក្កុដសូករំ មរណធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ មរណធម្មំ។ មរណធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សោកធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, សោកធម្មំ, ទាសិទាសំ សោកធម្មំ, អជេឡកំ សោកធម្មំ, កុក្កុដសូករំ សោកធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ សោកធម្មំ។ សោកធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មំយេវ បរិយេសតិ។

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សំកិលេសធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, សំកិលេសធម្មំ, ទាសិទាសំ សំកិលេសធម្មំ, អជេឡកំ សំកិលេសធម្មំ , កុក្កុដសូករំ សំកិលេសធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ សំកិលេសធម្មំ, ជាតរូបរជតំ សំកិលេសធម្មំ។ សំកិលេសធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ។ ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសតិ។ អយំ, ភិក្ខវេ, អនរិយា បរិយេសនា។

២៧៥. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អរិយា បរិយេសនា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អព្យាធិំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អមតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសោកំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ។ អយំ, ភិក្ខវេ, អរិយា បរិយេសនា។

២៧៦. ‘‘អហម្បិ សុទំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសាមិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិំ នុ ខោ អហំ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសាមិ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ…បេ.… ព្យាធិធម្មោ សមានោ… មរណធម្មោ សមានោ… សោកធម្មោ សមានោ… អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសាមិ? យំនូនាហំ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យំ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យំ, អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អព្យាធិំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យំ, អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អមតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យំ, អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសោកំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យំ, អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសេយ្យ’ន្តិ។

២៧៧. ‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អបរេន សមយេន ទហរោវ សមានោ សុសុកាឡកេសោ , ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា អកាមកានំ មាតាបិតូនំ អស្សុមុខានំ រុទន្តានំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិំ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ កិំ កុសលគវេសី [កិំកុសលំគវេសី (ក.)] អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ។ ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ កាលាម, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ។ ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, អាឡារោ កាលាមោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា; តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ ថេរវាទញ្ច, ‘ជានាមិ បស្សាមី’តិ ច បដិជានាមិ អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ; អទ្ធា អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហរតី’តិ។

‘‘អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ [ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសីតិ (សី. ស្យា. បី.)]? ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, អាឡារោ កាលាមោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បវេទេសិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ វីរិយំ, មយ្ហំបត្ថិ វីរិយំ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សតិ, មយ្ហំបត្ថិ សតិ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សមាធិ, មយ្ហំបត្ថិ សមាធិ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា។ យំនូនាហំ យំ ធម្មំ អាឡារោ កាលាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ, តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ។

‘‘អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ –

‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ?

‘ឯត្តាវតា ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមី’តិ។

‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។

‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម។ ឥតិ យាហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ។ យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ តមហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ។ ឥតិ យាហំ ធម្មំ ជានាមិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ, យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ តមហំ ធម្មំ ជានាមិ។ ឥតិ យាទិសោ អហំ តាទិសោ តុវំ, យាទិសោ តុវំ តាទិសោ អហំ។ ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, ឧភោវ សន្តា ឥមំ គណំ បរិហរាមា’តិ។ ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អាឡារោ កាលាមោ អាចរិយោ មេ សមានោ (អត្តនោ) [( ) នត្ថិ (សី. ស្យា. បី.)] អន្តេវាសិំ មំ សមានំ អត្តនា [អត្តនោ (សី. បី.)] សមសមំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ។

២៧៨. ‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, កិំ កុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន ឧទកោ [ឧទ្ទកោ (សី. ស្យា. បី.)] រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ [អាវុសោ រាម (សី. ស្យា. ក.) មហាសត្តោ រាមបុត្តមេវ អវោច, ន រាមំ, រាមោ ហិ តត្ថ គណាចរិយោ ភវេយ្យ, តទា ច កាលង្កតោ អសន្តោ។ តេនេវេត្ថ រាមាយត្តានិ ក្រិយបទានិ អតីតកាលវសេន អាគតានិ, ឧទកោ ច រាមបុត្តោ មហាសត្តស្ស សព្រហ្មចារីត្វេវ វុត្តោ, ន អាចរិយោតិ។ ដីកាយំ ច ‘‘បាឡិយំ រាមស្សេវ សមាបត្តិលាភិតា អាគតា ន ឧទកស្សា’’តិ អាទិ បច្ឆាភាគេ បកាសិតា], ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ។ ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, ឧទកោ រាមបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា; តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ ថេរវាទញ្ច, ‘ជានាមិ បស្សាមី’តិ ច បដិជានាមិ អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសិ; អទ្ធា រាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហាសី’តិ។

‘‘អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, ឧទកោ រាមបុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បវេទេសិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ វីរិយំ , មយ្ហំបត្ថិ វីរិយំ; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សតិ, មយ្ហំបត្ថិ សតិ; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សមាធិ, មយ្ហំបត្ថិ សមាធិ, ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា។ យំនូនាហំ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសិ, តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ។

‘‘អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ –

‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ?

‘ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ។

‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ។

‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម។ ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ, តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ។ យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ, តំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ។ ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ, យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ, តំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ។ ឥតិ យាទិសោ រាមោ អហោសិ តាទិសោ តុវំ, យាទិសោ តុវំ តាទិសោ រាមោ អហោសិ។ ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, តុវំ ឥមំ គណំ បរិហរា’តិ ។ ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ , ឧទកោ រាមបុត្តោ សព្រហ្មចារី មេ សមានោ អាចរិយដ្ឋានេ មំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ។

២៧៩. ‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, កិំ កុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ មគធេសុ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ឧរុវេលា សេនានិគមោ តទវសរិំ។ តត្ថទ្ទសំ រមណីយំ ភូមិភាគំ, បាសាទិកញ្ច វនសណ្ឌំ, នទិញ្ច សន្ទន្តិំ សេតកំ សុបតិត្ថំ រមណីយំ, សមន្តា [សាមន្តា (?)] ច គោចរគាមំ ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘រមណីយោ វត, ភោ, ភូមិភាគោ, បាសាទិកោ ច វនសណ្ឌោ, នទី ច សន្ទតិ សេតកា សុបតិត្ថា រមណីយា, សមន្តា ច គោចរគាមោ។ អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយា’តិ។ សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, តត្ថេវ និសីទិំ – អលមិទំ បធានាយាតិ។

២៨០. ‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានោ អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ, អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរាធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានោ អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ, អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អព្យាធិំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានោ អព្យាធិំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ, អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អមតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ, អត្តនា សោកធម្មោ សមានោ សោកធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសោកំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ, អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានោ អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំ។ ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’តិ។

២៨១. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ។ អាលយរាមា ខោ បនាយំ បជា អាលយរតា អាលយសម្មុទិតា។ អាលយរាមា ខោ បនាយំ បជា អាលយរតាយ អាលយសម្មុទិតាយ ទុទ្ទសំ ឥទំ ឋានំ យទិទំ – ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ។ ឥទម្បិ ខោ ឋានំ ទុទ្ទសំ យទិទំ – សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ។ អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុំ, សោ មមស្ស កិលមថោ, សា មមស្ស វិហេសា’តិ។ អបិស្សុ មំ, ភិក្ខវេ, ឥមា អនច្ឆរិយា គាថាយោ បដិភំសុ បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា –

‘កិច្ឆេន មេ អធិគតំ, ហលំ ទានិ បកាសិតុំ;

រាគទោសបរេតេហិ, នាយំ ធម្មោ សុសម្ពុធោ។

‘បដិសោតគាមិំ និបុណំ, គម្ភីរំ ទុទ្ទសំ អណុំ;

រាគរត្តា ន ទក្ខន្តិ, តមោខន្ធេន អាវុដា’’’តិ [អាវដាតិ (សី.), អាវុតា (ស្យា.)]។

២៨២. ‘‘ឥតិហ មេ, ភិក្ខវេ, បដិសញ្ចិក្ខតោ អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមតិ, នោ ធម្មទេសនាយ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្ស មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ឯតទហោសិ – ‘នស្សតិ វត ភោ លោកោ, វិនស្សតិ វត ភោ លោកោ, យត្រ ហិ នាម តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមតិ [នមិស្សតិ (?)], នោ ធម្មទេសនាយា’តិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ មម បុរតោ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេនាហំ តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា មំ ឯតទវោច – ‘ទេសេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ។ សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា, អស្សវនតា ធម្មស្ស បរិហាយន្តិ។ ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ’តិ។ ឥទមវោច, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ។ ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘បាតុរហោសិ មគធេសុ បុព្ពេ,

ធម្មោ អសុទ្ធោ សមលេហិ ចិន្តិតោ;

អបាបុរេតំ [អវាបុរេតំ (សី.)] អមតស្ស ទ្វារំ,

សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធំ។

‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ,

យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;

តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ,

បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;

សោកាវតិណ្ណំ [សោកាវកិណ្ណំ (ស្យា.)] ជនតមបេតសោកោ,

អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូតំ។

‘ឧដ្ឋេហិ វីរ វិជិតសង្គាម,

សត្ថវាហ អណណ វិចរ លោកេ;

ទេសស្សុ [ទេសេតុ (ស្យា. ក.)] ភគវា ធម្មំ,

អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តី’’’តិ។

២៨៣. ‘‘អថ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មុនោ ច អជ្ឈេសនំ វិទិត្វា សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសិំ។ អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ, តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ, ស្វាការេ ទ្វាការេ, សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ, អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ [ទស្សាវិនោ (ស្យា. កំ. ក.)] វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ [ទស្សាវិនោ (ស្យា. កំ. ក.)] វិហរន្តេ។ សេយ្យថាបិ នាម ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរីកិនិយំ វា អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ សមោទកំ ឋិតានិ, អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ [តិដ្ឋន្តិ (សី. ស្យា. បី.)] អនុបលិត្តានិ ឧទកេន; ឯវមេវ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទសំ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ, តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ, ស្វាការេ ទ្វាការេ, សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ, អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ វិហរន្តេ, អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេ វិហរន្តេ។ អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មានំ សហម្បតិំ គាថាយ បច្ចភាសិំ –

‘អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា,

យេ សោតវន្តោ បមុញ្ចន្តុ សទ្ធំ;

វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ,

ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’’តិ។

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ ‘កតាវកាសោ ខោម្ហិ ភគវតា ធម្មទេសនាយា’តិ មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិ។

២៨៤. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ; កោ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាឡារោ កាលាមោ បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ទីឃរត្តំ អប្បរជក្ខជាតិកោ។ យំនូនាហំ អាឡារស្ស កាលាមស្ស បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ។ សោ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’តិ។ អថ ខោ មំ, ភិក្ខវេ, ទេវតា ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘សត្តាហកាលង្កតោ, ភន្តេ, អាឡារោ កាលាមោ’តិ។ ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘សត្តាហកាលង្កតោ អាឡារោ កាលាមោ’តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘មហាជានិយោ ខោ អាឡារោ កាលាមោ។ សចេ ហិ សោ ឥមំ ធម្មំ សុណេយ្យ, ខិប្បមេវ អាជានេយ្យា’តិ។

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ; កោ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ ឧទកោ រាមបុត្តោ បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ទីឃរត្តំ អប្បរជក្ខជាតិកោ។ យំនូនាហំ ឧទកស្ស រាមបុត្តស្ស បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ។ សោ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’តិ។ អថ ខោ មំ, ភិក្ខវេ, ទេវតា ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘អភិទោសកាលង្កតោ, ភន្តេ, ឧទកោ រាមបុត្តោ’តិ។ ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អភិទោសកាលង្កតោ ឧទកោ រាមបុត្តោ’តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘មហាជានិយោ ខោ ឧទកោ រាមបុត្តោ។ សចេ ហិ សោ ឥមំ ធម្មំ សុណេយ្យ , ខិប្បមេវ អាជានេយ្យា’តិ។

‘‘តស្ស មយ្ហំ , ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យំ; កោ ឥមំ ធម្មំ ខិប្បមេវ អាជានិស្សតី’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘ពហុការា ខោ មេ បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, យេ មំ បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសុ។ យំនូនាហំ បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’ន្តិ។ តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ឯតរហិ បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ វិហរន្តី’តិ? អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ពារាណសិយំ វិហរន្តេ ឥសិបតនេ មិគទាយេ។ អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ឧរុវេលាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន ពារាណសី តេន ចារិកំ បក្កមិំ [បក្កាមិំ (ស្យា. បី. ក.)]។

២៨៥. ‘‘អទ្ទសា ខោ មំ, ភិក្ខវេ, ឧបកោ អាជីវកោ អន្តរា [អាជីវិកោ (សី. បី. ក.)] ច គយំ អន្តរា ច ពោធិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នំ។ ទិស្វាន មំ ឯតទវោច – ‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ! កំសិ ត្វំ, អាវុសោ, ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតោ, កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’តិ ? ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភិក្ខវេ, ឧបកំ អាជីវកំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិំ –

‘សព្ពាភិភូ សព្ពវិទូហមស្មិ, សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនូបលិត្តោ;

សព្ពញ្ជហោ តណ្ហាក្ខយេ វិមុត្តោ, សយំ អភិញ្ញាយ កមុទ្ទិសេយ្យំ។

‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ។

‘អហញ្ហិ អរហា លោកេ, អហំ សត្ថា អនុត្តរោ;

ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ។

‘ធម្មចក្កំ បវត្តេតុំ, គច្ឆាមិ កាសិនំ បុរំ;

អន្ធីភូតស្មិំ [អន្ធភូតស្មិំ (សី. ស្យា. បី.)] លោកស្មិំ, អាហញ្ឆំ អមតទុន្ទុភិ’ន្តិ។

‘យថា ខោ ត្វំ, អាវុសោ, បដិជានាសិ, អរហសិ អនន្តជិនោ’តិ!

‘មាទិសា វេ ជិនា ហោន្តិ, យេ បត្តា អាសវក្ខយំ;

ជិតា មេ បាបកា ធម្មា, តស្មាហមុបក ជិនោ’តិ។

‘‘ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, ឧបកោ អាជីវកោ ‘ហុបេយ្យបាវុសោ’តិ [ហុវេយ្យបាវុសោ (សី. បី.), ហុវេយ្យាវុសោ (ស្យា.)] វត្វា សីសំ ឱកម្បេត្វា ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បក្កាមិ។

២៨៦. ‘‘អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ពារាណសី ឥសិបតនំ មិគទាយោ យេន បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិំ។ អទ្ទសំសុ ខោ មំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ ទូរតោ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន អញ្ញមញ្ញំ សណ្ឋបេសុំ [អញ្ញមញ្ញំ កតិកំ សណ្ឋបេសុំ (វិនយបិដកេ មហាវគ្គេ)] – ‘អយំ ខោ, អាវុសោ, សមណោ គោតមោ អាគច្ឆតិ ពាហុល្លិកោ [ពាហុលិកោ (សី. បី.) សារត្ថទីបនីដីកាយ សមេតិ] បធានវិព្ភន្តោ អាវត្តោ ពាហុល្លាយ។ សោ នេវ អភិវាទេតព្ពោ, ន បច្ចុដ្ឋាតព្ពោ; នាស្ស បត្តចីវរំ បដិគ្គហេតព្ពំ។ អបិ ច ខោ អាសនំ ឋបេតព្ពំ, សចេ អាកង្ខិស្សតិ និសីទិស្សតី’តិ។ យថា យថា ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ឧបសង្កមិំ តថា តថា បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ សកាយ កតិកាយ សណ្ឋាតុំ។ អប្បេកច្ចេ មំ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសុំ, អប្បេកច្ចេ អាសនំ បញ្ញបេសុំ, អប្បេកច្ចេ បាទោទកំ ឧបដ្ឋបេសុំ។ អបិ ច ខោ មំ នាមេន ច អាវុសោវាទេន ច សមុទាចរន្តិ។

‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘មា, ភិក្ខវេ, តថាគតំ នាមេន ច អាវុសោវាទេន ច សមុទាចរថ [សមុទាចរិត្ថ (សី. ស្យា. បី.)]។ អរហំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ។ ឱទហថ, ភិក្ខវេ, សោតំ, អមតមធិគតំ, អហមនុសាសាមិ, អហំ ធម្មំ ទេសេមិ។ យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានា នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។ ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មំ ឯតទវោចុំ – ‘តាយបិ ខោ ត្វំ, អាវុសោ គោតម, ឥរិយាយ តាយ បដិបទាយ តាយ ទុក្ករការិកាយ នាជ្ឈគមា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, កិំ បន ត្វំ ឯតរហិ ពាហុល្លិកោ បធានវិព្ភន្តោ អាវត្តោ ពាហុល្លាយ អធិគមិស្សសិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេស’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ពាហុល្លិកោ, ន បធានវិព្ភន្តោ, ន អាវត្តោ ពាហុល្លាយ ។ អរហំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ ឱទហថ, ភិក្ខវេ, សោតំ, អមតមធិគតំ, អហមនុសាសាមិ, អហំ ធម្មំ ទេសេមិ។ យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានា នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។ ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មំ ឯតទវោចុំ – ‘តាយបិ ខោ ត្វំ, អាវុសោ គោតម, ឥរិយាយ តាយ បដិបទាយ តាយ ទុក្ករការិកាយ នាជ្ឈគមា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, កិំ បន ត្វំ ឯតរហិ ពាហុល្លិកោ បធានវិព្ភន្តោ អាវត្តោ ពាហុល្លាយ អធិគមិស្សសិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេស’ន្តិ? ទុតិយម្បិ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ពាហុល្លិកោ…បេ.… ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។ តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មំ ឯតទវោចុំ – ‘តាយបិ ខោ ត្វំ, អាវុសោ គោតម, ឥរិយាយ តាយ បដិបទាយ តាយ ទុក្ករការិកាយ នាជ្ឈគមា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, កិំ បន ត្វំ ឯតរហិ ពាហុល្លិកោ បធានវិព្ភន្តោ អាវត្តោ ពាហុល្លាយ អធិគមិស្សសិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេស’ន្តិ?

‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘អភិជានាថ មេ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ បភាវិតមេត’ន្តិ [ភាសិតមេតន្តិ (សី. ស្យា. វិនយេបិ)]? ‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’។ ‘អរហំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ ឱទហថ, ភិក្ខវេ, សោតំ, អមតមធិគតំ, អហមនុសាសាមិ, អហំ ធម្មំ ទេសេមិ។ យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានា នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’តិ។

‘‘អសក្ខិំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុំ។ ទ្វេបិ សុទំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឱវទាមិ, តយោ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរន្តិ។ យំ តយោ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អាហរន្តិ តេន ឆព្ពគ្គិយា [ឆព្ពគ្គា (សី. ស្យា.)] យាបេម។ តយោបិ សុទំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឱវទាមិ, ទ្វេ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរន្តិ។ យំ ទ្វេ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អាហរន្តិ តេន ឆព្ពគ្គិយា យាបេម។ អថ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មយា ឯវំ ឱវទិយមានា ឯវំ អនុសាសិយមានា អត្តនា ជាតិធម្មា សមានា ជាតិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំសុ, អត្តនា ជរាធម្មា សមានា ជរាធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានា អជរំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំសុ, អត្តនា ព្យាធិធម្មា សមានា…បេ.… អត្តនា មរណធម្មា សមានា… អត្តនា សោកធម្មា សមានា… អត្តនា សំកិលេសធម្មា សមានា សំកិលេសធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសមានា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំសុ។ ញាណញ្ច បន នេសំ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា នោ វិមុត្តិ [អកុប្បា នេសំ វិមុត្តិ (ក.)], អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’តិ។

២៨៧. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, កាមគុណា។ កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ.… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា។ ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច កាមគុណា។ យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ គថិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោបន្នា អនាទីនវទស្សាវិនោ អនិស្សរណបញ្ញា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ ឯវមស្សុ វេទិតព្ពា – ‘អនយមាបន្នា ព្យសនមាបន្នា យថាកាមករណីយា បាបិមតោ’ [បាបិមតោ’’តិ (?)]។ ‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញកោ មគោ ពទ្ធោ បាសរាសិំ អធិសយេយ្យ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – អនយមាបន្នោ ព្យសនមាបន្នោ យថាកាមករណីយោ លុទ្ទស្ស។ អាគច្ឆន្តេ ច បន លុទ្ទេ យេន កាមំ ន បក្កមិស្សតី’តិ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ គថិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោបន្នា អនាទីនវទស្សាវិនោ អនិស្សរណបញ្ញា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ ឯវមស្សុ វេទិតព្ពា – ‘អនយមាបន្នា ព្យសនមាបន្នា យថាកាមករណីយា បាបិមតោ’។ យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ អគថិតា អមុច្ឆិតា អនជ្ឈោបន្នា អាទីនវទស្សាវិនោ និស្សរណបញ្ញា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ ឯវមស្សុ វេទិតព្ពា – ‘ន អនយមាបន្នា ន ព្យសនមាបន្នា ន យថាកាមករណីយា បាបិមតោ’។

‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, អារញ្ញកោ មគោ អពទ្ធោ បាសរាសិំ អធិសយេយ្យ។ សោ ឯវមស្ស វេទិតព្ពោ – ‘ន អនយមាបន្នោ ន ព្យសនមាបន្នោ ន យថាកាមករណីយោ លុទ្ទស្ស។ អាគច្ឆន្តេ ច បន លុទ្ទេ យេន កាមំ បក្កមិស្សតី’តិ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ អគថិតា អមុច្ឆិតា អនជ្ឈោបន្នា អាទីនវទស្សាវិនោ និស្សរណបញ្ញា បរិភុញ្ជន្តិ, តេ ឯវមស្សុ វេទិតព្ពា – ‘ន អនយមាបន្នា ន ព្យសនមាបន្នា ន យថាកាមករណីយា បាបិមតោ’។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញកោ មគោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ, វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ, វិស្សត្ថោ និសីទតិ, វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ, ភិក្ខវេ, លុទ្ទស្ស។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ អបទំ, វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ, សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ…បេ.… បាបិមតោ។

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ អបទំ, វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ។ តិណ្ណោ លោកេ វិសត្តិកំ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ, វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ, វិស្សត្ថោ និសីទតិ, វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ, ភិក្ខវេ, បាបិមតោ’’តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

បាសរាសិសុត្តំ និដ្ឋិតំ ឆដ្ឋំ។

៧. ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តំ

២៨៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ សព្ពសេតេន វឡវាភិរថេន [វឡភីរថេន (សី. បី.)] សាវត្ថិយា និយ្យាតិ ទិវាទិវស្ស។ អទ្ទសា ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ បិលោតិកំ បរិព្ពាជកំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន បិលោតិកំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច –

‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ភវំ វច្ឆាយនោ អាគច្ឆតិ ទិវាទិវស្សា’’តិ?

‘‘ឥតោ ហិ ខោ អហំ , ភោ, អាគច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកា’’តិ។

‘‘តំ កិំ មញ្ញតិ, ភវំ វច្ឆាយនោ, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ?

‘‘បណ្ឌិតោ មញ្ញេ’’តិ។

‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមិ! សោបិ នូនស្ស តាទិសោវ យោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យា’’តិ។

‘‘ឧឡារាយ ខលុ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតី’’តិ។

‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណំ គោតមំ បសំសិស្សាមិ?

‘‘បសត្ថបសត្ថោវ សោ ភវំ គោតមោ សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ។

‘‘កំ បន ភវំ វច្ឆាយនោ អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ សមណេ គោតមេ ឯវំ អភិប្បសន្នោ’’តិ [អភិប្បសន្នោ ហោតីតិ (ស្យា.)]?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, កុសលោ នាគវនិកោ នាគវនំ បវិសេយ្យ។ សោ បស្សេយ្យ នាគវនេ មហន្តំ ហត្ថិបទំ, ទីឃតោ ច អាយតំ, តិរិយញ្ច វិត្ថតំ។ សោ និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យ – ‘មហា វត, ភោ, នាគោ’តិ។ ឯវមេវ ខោ អហំ, ភោ, យតោ អទ្ទសំ សមណេ គោតមេ ចត្តារិ បទានិ អថាហំ និដ្ឋមគមំ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

២៨៩. ‘‘កតមានិ ចត្តារិ? ឥធាហំ, ភោ, បស្សាមិ ឯកច្ចេ ខត្តិយបណ្ឌិតេ និបុណេ កតបរប្បវាទេ វាលវេធិរូបេ, តេ ភិន្ទន្តា [វោភិន្ទន្តា (សី. បី.) វិ + អវ + ភិន្ទន្តា] មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ។ តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសរិស្សតី’តិ។ តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរោន្តិ – ‘ឥមំ មយំ បញ្ហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម។ ឯវំ ចេ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវមស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាម។ ឯវំ ចេបិ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវម្បិស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាមា’តិ។ តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសដោ’តិ។ តេ យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កមន្តិ។ តេ សមណោ គោតមោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ។ តេ សមណេន គោតមេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ន ចេវ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, កុតោស្ស [កុតស្ស (សី. ស្យា. បី.)] វាទំ អារោបេស្សន្តិ? អញ្ញទត្ថុ សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកា សម្បជ្ជន្តិ។ យទាហំ, ភោ, សមណេ គោតមេ ឥមំ បឋមំ បទំ អទ្ទសំ អថាហំ និដ្ឋមគមំ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘បុន ចបរាហំ, ភោ, បស្សាមិ ឥធេកច្ចេ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតេ…បេ.… គហបតិបណ្ឌិតេ…បេ.… សមណបណ្ឌិតេ និបុណេ កតបរប្បវាទេ វាលវេធិរូបេ តេ ភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ។ តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសរិស្សតី’តិ។ តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរោន្តិ ‘ឥមំ មយំ បញ្ហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម។ ឯវំ ចេ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវមស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាម។ ឯវំ ចេបិ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវំបិស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាមា’តិ។ តេ សុណន្តិ ‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសដោ’តិ។ តេ យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កមន្តិ។ តេ សមណោ គោតមោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ។ តេ សមណេន គោតមេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ន ចេវ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, កុតោស្ស វាទំ អារោបេស្សន្តិ? អញ្ញទត្ថុ សមណំយេវ គោតមំ ឱកាសំ យាចន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ តេ សមណោ គោតមោ បព្ពាជេតិ [បព្ពាជេតិ ឧបសម្បាទេតិ (សី.)]។ តេ តត្ថ បព្ពជិតា សមានា វូបកដ្ឋា អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរន្តា នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ។ តេ ឯវមាហំសុ – ‘មនំ វត, ភោ, អនស្សាម, មនំ វត, ភោ, បនស្សាម; មយញ្ហិ បុព្ពេ អស្សមណាវ សមានា សមណម្ហាតិ បដិជានិម្ហ, អព្រាហ្មណាវ សមានា ព្រាហ្មណម្ហាតិ បដិជានិម្ហ, អនរហន្តោវ សមានា អរហន្តម្ហាតិ បដិជានិម្ហ។ ឥទានិ ខោម្ហ សមណា, ឥទានិ ខោម្ហ ព្រាហ្មណា, ឥទានិ ខោម្ហ អរហន្តោ’តិ។ យទាហំ, ភោ, សមណេ គោតមេ ឥមំ ចតុត្ថំ បទំ អទ្ទសំ អថាហំ និដ្ឋមគមំ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’’តិ។

‘‘យតោ ខោ អហំ, ភោ, សមណេ គោតមេ ឥមានិ ចត្តារិ បទានិ អទ្ទសំ អថាហំ និដ្ឋមគមំ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’’តិ។

២៩០. ឯវំ វុត្តេ, ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ សព្ពសេតា វឡវាភិរថា ឱរោហិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស; នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស; នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ អប្បេវ នាម មយម្បិ កទាចិ ករហចិ តេន ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ សមាគច្ឆេយ្យាម, អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ! អថ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ យាវតកោ អហោសិ បិលោតិកេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ។ ឯវំ វុត្តេ, ភគវា ជាណុស្សោណិំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯត្តាវតា ហត្ថិបទោបមោ វិត្ថារេន បរិបូរោ ហោតិ។ អបិ ច, ព្រាហ្មណ, យថា ហត្ថិបទោបមោ វិត្ថារេន បរិបូរោ ហោតិ តំ សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។ ភគវា ឯតទវោច –

២៩១. ‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, នាគវនិកោ នាគវនំ បវិសេយ្យ។ សោ បស្សេយ្យ នាគវនេ មហន្តំ ហត្ថិបទំ, ទីឃតោ ច អាយតំ, តិរិយញ្ច វិត្ថតំ។ យោ ហោតិ កុសលោ នាគវនិកោ នេវ តាវ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘មហា វត, ភោ, នាគោ’តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សន្តិ ហិ, ព្រាហ្មណ, នាគវនេ វាមនិកា នាម ហត្ថិនិយោ មហាបទា, តាសំ បេតំ បទំ អស្សាតិ។

‘‘សោ តមនុគច្ឆតិ។ តមនុគច្ឆន្តោ បស្សតិ នាគវនេ មហន្តំ ហត្ថិបទំ, ទីឃតោ ច អាយតំ, តិរិយញ្ច វិត្ថតំ, ឧច្ចា ច និសេវិតំ។ យោ ហោតិ កុសលោ នាគវនិកោ នេវ តាវ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘មហា វត, ភោ, នាគោ’តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សន្តិ ហិ, ព្រាហ្មណ, នាគវនេ ឧច្ចា កាឡារិកា នាម ហត្ថិនិយោ មហាបទា, តាសំ បេតំ បទំ អស្សាតិ។

‘‘សោ តមនុគច្ឆតិ។ តមនុគច្ឆន្តោ បស្សតិ នាគវនេ មហន្តំ ហត្ថិបទំ, ទីឃតោ ច អាយតំ, តិរិយញ្ច វិត្ថតំ, ឧច្ចា ច និសេវិតំ, ឧច្ចា ច ទន្តេហិ អារញ្ជិតានិ។ យោ ហោតិ កុសលោ នាគវនិកោ នេវ តាវ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘មហា វត, ភោ, នាគោ’តិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? សន្តិ ហិ, ព្រាហ្មណ, នាគវនេ ឧច្ចា កណេរុកា នាម ហត្ថិនិយោ មហាបទា, តាសំ បេតំ បទំ អស្សាតិ។

‘‘សោ តមនុគច្ឆតិ។ តមនុគច្ឆន្តោ បស្សតិ នាគវនេ មហន្តំ ហត្ថិបទំ, ទីឃតោ ច អាយតំ, តិរិយញ្ច វិត្ថតំ, ឧច្ចា ច និសេវិតំ, ឧច្ចា ច ទន្តេហិ អារញ្ជិតានិ, ឧច្ចា ច សាខាភង្គំ។ តញ្ច នាគំ បស្សតិ រុក្ខមូលគតំ វា អព្ភោកាសគតំ វា គច្ឆន្តំ វា តិដ្ឋន្តំ វា និសិន្នំ វា និបន្នំ វា។ សោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘អយមេវ សោ មហានាគោ’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ , ព្រាហ្មណ, ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។ សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ។ សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ; កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ។ តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ។ សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ។ សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ , អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា។ នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ។ សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។

២៩២. ‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ។

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី។ អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតិ។

‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតិ អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា។

‘‘មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ [ឋេតោ (ស្យា. កំ.)] បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស។

‘‘បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ។ ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា សហិតានំ វា អនុប្បទាតា, សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ ។

‘‘ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ។ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ។

‘‘សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ។

២៩៣. ‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ, វិរតោ វិកាលភោជនា, នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ, មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ ហោតិ, ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ហត្ថិគវាស្សវឡវាបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, កយវិក្កយា បដិវិរតោ ហោតិ, តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, ឆេទនវធពន្ធនវិបរាមោសអាលោបសហសាការា [សាហសាការា (ក.)] បដិវិរតោ ហោតិ [ឥមស្ស អនន្តរំ ‘‘សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតី’’តិ វចនំ ទីឃនិកាយេ អាគតំ, តំ ឥធ សន្តោសកថាវសានេ អាគតំ, សា ច សន្តោសកថា តត្ថ សតិសម្បជញ្ញានន្តរមេវ អាគតា]។

២៩៤. ‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន។ សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ។ សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ សបត្តភារោវ ឌេតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន។ សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ។ សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតិ។

២៩៥. ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ។ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ.… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី។ យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ។ សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេតិ។

‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ , សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សំឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ។

២៩៦. ‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, (ឥមាយ ច អរិយាយ សន្តុដ្ឋិយា សមន្នាគតោ) [( ) ឯត្ថន្តរេ បាឋោ ឥធ នទិស្សតិ, ចតុក្កង្គុត្តរេ បន ឥមស្មិំ ឋានេ ទិស្សតិ, អដ្ឋកថាដីកាសុ ច តទត្ថោ បកាសិតោ។ តស្មា សោ ឯត្ថ បដីបូរិតោ] ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ។ សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា។ សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ព្យាបាទប្បទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី ព្យាបាទប្បទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ, អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ។ វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ។

២៩៧. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ន ត្វេវ តាវ អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ…បេ.… សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ…បេ.… សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា, អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ន ត្វេវ តាវ អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

២៩៨. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ, ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ.… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ន ត្វេវ តាវ អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន…បេ.… យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ន ត្វេវ តាវ អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

២៩៩. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ន ត្វេវ តាវ អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គតោ ហោតិ, អបិ ច ខោ និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។

‘‘តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ , ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ។ វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ។ ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ។ ឥទម្បិ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតបទំ ឥតិបិ, តថាគតនិសេវិតំ ឥតិបិ, តថាគតារញ្ជិតំ ឥតិបិ។ ឯត្តាវតា ខោ, ព្រាហ្មណ, អរិយសាវកោ និដ្ឋំ គតោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ។ ឯត្តាវតា ខោ, ព្រាហ្មណ, ហត្ថិបទោបមោ វិត្ថារេន បរិបូរោ ហោតី’’តិ។

ឯវំ វុត្តេ, ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ; ឯវមេវំ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ។ ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មញ្ច, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច។ ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។

ចូឡហត្ថិបទោបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ។

៨. មហាហត្ថិបទោបមសុត្តំ

៣០០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ។ ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ។ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ បាណានំ បទជាតានិ សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ យទិទំ មហន្តត្តេន; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា សព្ពេតេ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ។ កតមេសុ ចតូសុ? ទុក្ខេ អរិយសច្ចេ , ទុក្ខសមុទយេ អរិយសច្ចេ, ទុក្ខនិរោធេ អរិយសច្ចេ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អរិយសច្ចេ’’។

៣០១. ‘‘កតមញ្ចាវុសោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, មរណម្បិ ទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ; សំខិត្តេន, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា។ កតមេ ចាវុសោ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា? សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ។

‘‘កតមោ ចាវុសោ, រូបុបាទានក្ខន្ធោ? ចត្តារិ ច មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ។

‘‘កតមា ចាវុសោ, ចត្តារោ មហាភូតា? បថវីធាតុ, អាបោធាតុ , តេជោធាតុ, វាយោធាតុ។

៣០២. ‘‘កតមា ចាវុសោ, បថវីធាតុ? បថវីធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា។ កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសំ អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ កក្ខឡំ ខរិគតំ ឧបាទិន្នំ។ អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ។ យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ, យា ច ពាហិរា បថវីធាតុ, បថវីធាតុរេវេសា។ ‘តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ – ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា បថវីធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, បថវីធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា អាបោធាតុ បកុប្បតិ [បថវីធាតុ បកុប្បតិ (ក.)]។ អន្តរហិតា តស្មិំ សមយេ ពាហិរា បថវីធាតុ ហោតិ។ តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ បថវីធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ។ កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ។

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ មេ អយំ សោតសម្ផស្សជា ទុក្ខវេទនា ។ សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អបដិច្ច។ កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច’។ សោ [សោបិខោ (ស្យា.), សោបិ (ក.)] ផស្សោ អនិច្ចោតិ បស្សតិ, វេទនា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សញ្ញា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សង្ខារា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ។ តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អនិដ្ឋេហិ អកន្តេហិ អមនាបេហិ សមុទាចរន្តិ – បាណិសម្ផស្សេនបិ លេឌ្ឌុសម្ផស្សេនបិ ទណ្ឌសម្ផស្សេនបិ សត្ថសម្ផស្សេនបិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘តថាភូតោ ខោ អយំ កាយោ យថាភូតស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តិ។ វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា កកចូបមោវាទេ – ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ។ អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ។ កាមំ ទានិ ឥមស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ករីយតិ ហិទំ ពុទ្ធានំ សាសន’ន្តិ។

‘‘តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ។ សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ, យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ។ សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, សុណិសា សសុរំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ, សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ, យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ។ តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ។

៣០៣. ‘‘កតមា ចាវុសោ, អាបោធាតុ? អាបោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា។ កតមា ចាវុសោ អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្តំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ អាបោ អាបោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ។ យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា អាបោធាតុ យា ច ពាហិរា អាបោធាតុ, អាបោធាតុរេវេសា។ ‘តំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាបោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, អាបោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា អាបោធាតុ បកុប្បតិ។ សា គាមម្បិ វហតិ, និគមម្បិ វហតិ, នគរម្បិ វហតិ, ជនបទម្បិ វហតិ, ជនបទបទេសម្បិ វហតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ យោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ទ្វិយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, តិយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ចតុយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, បញ្ចយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, ឆយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ, សត្តយោជនសតិកានិបិ ឧទកានិ ឱគច្ឆន្តិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ សត្តតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆត្តាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បញ្ចតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ចតុត្តាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តិតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ទ្វិតាលម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តាលមត្តម្បិ [តាលំបិ (សី.)] ឧទកំ សណ្ឋាតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ សត្តបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ឆប្បោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បញ្ចបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ចតុប្បោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, តិបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ទ្វិបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, បោរិសមត្តម្បិ [បោរិសំបិ (សី.)] ឧទកំ សណ្ឋាតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទេ អឌ្ឍបោរិសម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, កដិមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, ជាណុកមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ, គោប្ផកមត្តម្បិ ឧទកំ សណ្ឋាតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ, យំ មហាសមុទ្ទេ អង្គុលិបព្ពតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ ន ហោតិ។ តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ អាបោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ។ កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មីតិ’ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ…បេ.… តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ។ សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ។

៣០៤. ‘‘កតមា ចាវុសោ, តេជោធាតុ? តេជោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា។ កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – យេន ច សន្តប្បតិ, យេន ច ជីរីយតិ, យេន ច បរិឌយ្ហតិ, យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ តេជោ តេជោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ។ យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា តេជោធាតុ យា ច ពាហិរា តេជោធាតុ, តេជោធាតុរេវេសា។ ‘តំ នេតំ មម , នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា តេជោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ, តេជោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា តេជោធាតុ បកុប្បតិ។ សា គាមម្បិ ទហតិ, និគមម្បិ ទហតិ, នគរម្បិ ទហតិ, ជនបទម្បិ ទហតិ, ជនបទបទេសម្បិ ទហតិ។ សា ហរិតន្តំ វា បន្ថន្តំ វា សេលន្តំ វា ឧទកន្តំ វា រមណីយំ វា ភូមិភាគំ អាគម្ម អនាហារា និព្ពាយតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ កុក្កុដបត្តេនបិ ន្ហារុទទ្ទុលេនបិ អគ្គិំ គវេសន្តិ ។ តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ តេជោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ។ កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ…បេ.… តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ។

៣០៥. ‘‘កតមា ចាវុសោ, វាយោធាតុ? វាយោធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា។ កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ? យំ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ, សេយ្យថិទំ – ឧទ្ធង្គមា វាតា, អធោគមា វាតា, កុច្ឆិសយា វាតា, កោដ្ឋាសយា [កោដ្ឋសយា (សី. បី.)] វាតា, អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា, អស្សាសោ បស្សាសោ ឥតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ វាយោ វាយោគតំ ឧបាទិន្នំ – អយំ វុច្ចតាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ។ យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា វាយោធាតុ, យា ច ពាហិរា វាយោធាតុ, វាយោធាតុរេវេសា។ ‘តំ នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា វាយោធាតុយា និព្ពិន្ទតិ វាយោធាតុយា ចិត្តំ វិរាជេតិ។

‘‘ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ ពាហិរា វាយោធាតុ បកុប្បតិ។ សា គាមម្បិ វហតិ, និគមម្បិ វហតិ, នគរម្បិ វហតិ, ជនបទម្បិ វហតិ, ជនបទបទេសម្បិ វហតិ។ ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ តាលវណ្ដេនបិ វិធូបនេនបិ វាតំ បរិយេសន្តិ, ឱស្សវនេបិ តិណានិ ន ឥច្ឆន្តិ។ តស្សា ហិ នាម, អាវុសោ, ពាហិរាយ វាយោធាតុយា តាវ មហល្លិកាយ អនិច្ចតា បញ្ញាយិស្សតិ, ខយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វយធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ, វិបរិណាមធម្មតា បញ្ញាយិស្សតិ។ កិំ បនិមស្ស មត្តដ្ឋកស្ស កាយស្ស តណ្ហុបាទិន្នស្ស ‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មី’តិ វា? អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតិ។

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ, ឧប្បន្នា ខោ មេ អយំ សោតសម្ផស្សជា ទុក្ខា វេទនា។ សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អបដិច្ច។ កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច។ សោបិ ផស្សោ អនិច្ចោតិ បស្សតិ, វេទនា អនិច្ចាតិ បស្សតិ , សញ្ញា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, សង្ខារា អនិច្ចាតិ បស្សតិ, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ។ តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតិ។

‘‘តញ្ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុំ បរេ អនិដ្ឋេហិ អកន្តេហិ អមនាបេហិ សមុទាចរន្តិ, បាណិសម្ផស្សេនបិ លេឌ្ឌុសម្ផស្សេនបិ ទណ្ឌសម្ផស្សេនបិ សត្ថសម្ផស្សេនបិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ ‘តថាភូតោ ខោ អយំ កាយោ យថាភូតស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តិ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តិ។ វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា កកចូបមោវាទេ ‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ។ តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ។ អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ។ កាមំ ទានិ ឥមស្មិំ កាយេ បាណិសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, លេឌ្ឌុសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, ទណ្ឌសម្ផស្សាបិ កមន្តុ, សត្ថសម្ផស្សាបិ កមន្តុ។ ករីយតិ ហិទំ ពុទ្ធានំ សាសន’ន្តិ។

‘‘តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ។ សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ។ យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ។ សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, សុណិសា សសុរំ ទិស្វា សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតិ។ សោ តេន សំវិជ្ជតិ សំវេគំ អាបជ្ជតិ – ‘អលាភា វត មេ, ន វត មេ លាភា, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, ន វត មេ សុលទ្ធំ។ យស្ស មេ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតី’តិ។ តស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោ, ឯវំ ធម្មំ អនុស្សរតោ, ឯវំ សង្ឃំ អនុស្សរតោ, ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតិ, សោ តេន អត្តមនោ ហោតិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ។

៣០៦. ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កដ្ឋញ្ច បដិច្ច វល្លិញ្ច បដិច្ច តិណញ្ច បដិច្ច មត្តិកញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ អគារំ ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច ន្ហារុញ្ច បដិច្ច មំសញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច អាកាសោ បរិវារិតោ រូបំ ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ។ អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ, ពាហិរា ច រូបា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ [អជ្ឈត្តិកញ្ចេ (សី. ស្យា. បី.), អជ្ឈត្តិកញ្ចេបិ (?)], អាវុសោ, ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ ពាហិរា ច រូបា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ យតោ ច ខោ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ ចក្ខុំ អបរិភិន្នំ ហោតិ, ពាហិរា ច រូបា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តជ្ជោ ច សមន្នាហារោ ហោតិ។ ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ យំ តថាភូតស្ស រូបំ តំ រូបុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស វេទនា សា វេទនុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស សញ្ញា សា សញ្ញុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យេ តថាភូតស្ស សង្ខារា តេ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, យំ តថាភូតស្ស វិញ្ញាណំ តំ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ។

‘‘សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវញ្ហិ កិរ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សង្គហោ សន្និបាតោ សមវាយោ ហោតិ។ វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា – ‘យោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ សោ ធម្មំ បស្សតិ; យោ ធម្មំ បស្សតិ សោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតីតិ។ បដិច្ចសមុប្បន្នា ខោ បនិមេ យទិទំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា។ យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទោ អាលយោ អនុនយោ អជ្ឈោសានំ សោ ទុក្ខសមុទយោ។ យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, សោ ទុក្ខនិរោធោ’តិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតិ។

‘‘អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, សោតំ អបរិភិន្នំ ហោតិ…បេ.… ឃានំ អបរិភិន្នំ ហោតិ… ជិវ្ហា អបរិភិន្នា ហោតិ… កាយោ អបរិភិន្នោ ហោតិ… មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ អជ្ឈត្តិកោ ចេវ, អាវុសោ, មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, នោ ច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ, នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ យតោ ច ខោ, អាវុសោ, អជ្ឈត្តិកោ ចេវ មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ, ពាហិរា ច ធម្មា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តជ្ជោ ច សមន្នាហារោ ហោតិ, ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ។ យំ តថាភូតស្ស រូបំ តំ រូបុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស វេទនា សា វេទនុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យា តថាភូតស្ស សញ្ញា សា សញ្ញុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ, យេ តថាភូតស្ស សង្ខារា តេ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, យំ តថាភូតស្ស វិញ្ញាណំ តំ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធេ សង្គហំ គច្ឆតិ។ សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវញ្ហិ កិរ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សង្គហោ សន្និបាតោ សមវាយោ ហោតិ។ វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា – ‘‘យោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ សោ ធម្មំ បស្សតិ; យោ ធម្មំ បស្សតិ សោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតី’’តិ។ បដិច្ចសមុប្បន្នា ខោ បនិមេ យទិទំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា។ យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទោ អាលយោ អនុនយោ អជ្ឈោសានំ សោ ទុក្ខសមុទយោ។ យោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ សោ ទុក្ខនិរោធោ’តិ។ ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ពហុកតំ ហោតី’’តិ។

ឥទមវោច អាយស្មា សារិបុត្តោ។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

មហាហត្ថិបទោបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ។

៩. មហាសារោបមសុត្តំ

៣០៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ អចិរបក្កន្តេ ទេវទត្តេ។ តត្រ ខោ ភគវា ទេវទត្តំ អារព្ភ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តានុក្កំសេតិ បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ លាភសក្ការសិលោកវា [លាភី សិលោកវា (សី. បី.), លាភី សក្ការ សិលោកវា (ស្យា.)], ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អប្បញ្ញាតា អប្បេសក្ខា’តិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ អតិក្កម្ម បបដិកំ, សាខាបលាសំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ [តថាបាយំ (ក.)] ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ អតិក្កម្ម បបដិកំ, សាខាបលាសំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ , អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ ‘អហមស្មិ លាភសក្ការសិលោកវា, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អប្បញ្ញាតា អប្បេសក្ខា’តិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាខាបលាសំ អគ្គហេសិ ព្រហ្មចរិយស្ស; តេន ច វោសានំ អាបាទិ។

៣០៨. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ។ អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ទុស្សីលា បាបធម្មា’តិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ, បបដិកំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ, បបដិកំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ; យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ។ អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ទុស្សីលា បាបធម្មា’តិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បបដិកំ អគ្គហេសិ ព្រហ្មចរិយស្ស; តេន ច វោសានំ អាបាទិ។

៣០៩. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ។ អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា’តិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។

‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ តចំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ , ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ តចំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា’តិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ , ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តចំ អគ្គហេសិ ព្រហ្មចរិយស្ស; តេន ច វោសានំ អាបាទិ។

៣១០. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ។ អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ ជានំ បស្សំ វិហរាមិ។ ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អជានំ អបស្សំ វិហរន្តី’តិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ ផេគ្គុំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ ន អញ្ញាសិ តចំ ន អញ្ញាសិ បបដិកំ ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ ផេគ្គុំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ ជានំ បស្សំ វិហរាមិ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អជានំ អបស្សំ វិហរន្តី’តិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ, បមត្តោ សមានោ ទុក្ខំ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ផេគ្គុំ អគ្គហេសិ ព្រហ្មចរិយស្ស; តេន ច វោសានំ អាបាទិ។

៣១១. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ , ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ អសមយវិមោក្ខំ អារាធេតិ។ អដ្ឋានមេតំ [អដ្ឋានំ ខោ បនេតំ (ក.)], ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ សោ ភិក្ខុ តាយ អសមយវិមុត្តិយា បរិហាយេថ។

‘‘សេយ្យថាបិ , ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារញ្ញេវ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ ជានមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘អញ្ញាសិ វតាយំ ភវំ បុរិសោ សារំ, អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, អញ្ញាសិ តចំ, អញ្ញាសិ បបដិកំ, អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារញ្ញេវ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ ជានមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភវិស្សតី’តិ។

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ, ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន ន មជ្ជតិ នប្បមជ្ជតិ ន បមាទំ អាបជ្ជតិ, អប្បមត្តោ សមានោ អសមយវិមោក្ខំ អារាធេតិ។ អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ សោ ភិក្ខុ តាយ អសមយវិមុត្តិយា បរិហាយេថ។

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, នយិទំ ព្រហ្មចរិយំ លាភសក្ការសិលោកានិសំសំ, ន សីលសម្បទានិសំសំ, ន សមាធិសម្បទានិសំសំ, ន ញាណទស្សនានិសំសំ។ យា ច ខោ អយំ, ភិក្ខវេ, អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ – ឯតទត្ថមិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ, ឯតំ សារំ ឯតំ បរិយោសាន’’ន្តិ។

ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ។

មហាសារោបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ។

១០. ចូឡសារោបមសុត្តំ

៣១២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ អថ ខោ បិង្គលកោច្ឆោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បិង្គលកោច្ឆោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យេមេ, ភោ គោតម, សមណព្រាហ្មណា សង្ឃិនោ គណិនោ គណាចរិយា ញាតា យសស្សិនោ តិត្ថករា សាធុសម្មតា, ពហុជនស្ស, សេយ្យថិទំ – បូរណោ កស្សបោ, មក្ខលិ គោសាលោ, អជិតោ កេសកម្ពលោ, បកុធោ កច្ចាយនោ, សញ្ចយោ [សញ្ជយោ (សី. ស្យា. បី. ក.)] ពេលដ្ឋបុត្តោ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ, សព្ពេតេ សកាយ បដិញ្ញាយ អព្ភញ្ញំសុ សព្ពេវ នាព្ភញ្ញំសុ, ឧទាហុ ឯកច្ចេ អព្ភញ្ញំសុ ឯកច្ចេ នាព្ភញ្ញំសូ’’តិ? ‘‘អលំ, ព្រាហ្មណ, តិដ្ឋតេតំ – សព្ពេតេ សកាយ បដិញ្ញាយ អព្ភញ្ញំសុ សព្ពេវ នាព្ភញ្ញំសុ, ឧទាហុ ឯកច្ចេ អព្ភញ្ញំសុ ឯកច្ចេ នាព្ភញ្ញំសូតិ។ ធម្មំ តេ, ព្រាហ្មណ, ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ។ ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ បិង្គលកោច្ឆោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ។ ភគវា ឯតទវោច –

៣១៣. ‘‘សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ អតិក្កម្ម បបដិកំ, សាខាបលាសំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ អតិក្កម្ម បបដិកំ, សាខាបលាសំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

៣១៤. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បន, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ , បបដិកំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ បបដិកំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

៣១៥. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បន, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ, តចំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ, តចំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

៣១៦. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បន, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ, ផេគ្គុំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ន វតាយំ ភវំ បុរិសោ អញ្ញាសិ សារំ, ន អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, ន អញ្ញាសិ តចំ, ន អញ្ញាសិ បបដិកំ, ន អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ, ផេគ្គុំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតី’តិ។

៣១៧. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បន, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារញ្ញេវ ឆេត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ ‘សារ’ន្តិ ជានមានោ។ តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘អញ្ញាសិ វតាយំ ភវំ បុរិសោ សារំ, អញ្ញាសិ ផេគ្គុំ, អញ្ញាសិ តចំ, អញ្ញាសិ បបដិកំ, អញ្ញាសិ សាខាបលាសំ។ តថា ហយំ ភវំ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារញ្ញេវ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ ជានមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភវិស្សតី’តិ។

៣១៨. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ លាភសក្ការសិលោកវា, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អប្បញ្ញាតា អប្បេសក្ខា’តិ។ លាភសក្ការសិលោកេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ន ឆន្ទំ ជនេតិ, ន វាយមតិ, ឱលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ សាថលិកោ។ សេយ្យថាបិ សោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ អតិក្កម្ម បបដិកំ, សាខាបលាសំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតិ។ តថូបមាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។

៣១៩. ‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ លាភសក្ការសិលោកេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ , អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សីលវា កល្យាណធម្មោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ទុស្សីលា បាបធម្មា’តិ។ សីលសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ន ឆន្ទំ ជនេតិ, ន វាយមតិ, ឱលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ សាថលិកោ។ សេយ្យថាបិ សោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ អតិក្កម្ម តចំ, បបដិកំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ, តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតិ។ តថូបមាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។

៣២០. ‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ, អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ, ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ លាភសក្ការសិលោកេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សីលសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ ។ សោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា’តិ។ សមាធិសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច, តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ន ឆន្ទំ ជនេតិ, ន វាយមតិ, ឱលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ សាថលិកោ។ សេយ្យថាបិ សោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ អតិក្កម្ម ផេគ្គុំ, តចំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតិ។ តថូបមាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។

៣២១. ‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន…បេ.… អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ លាភសក្ការសិលោកេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សីលសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សមាធិសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ, បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តានុក្កំសេតិ, បរំ វម្ភេតិ – ‘អហមស្មិ ជានំ បស្សំ វិហរាមិ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ អជានំ អបស្សំ វិហរន្តី’តិ។ ញាណទស្សនេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ន ឆន្ទំ ជនេតិ, ន វាយមតិ, ឱលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ សាថលិកោ។ សេយ្យថាបិ សោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ សារំ, ផេគ្គុំ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ មញ្ញមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភវិស្សតិ។ តថូបមាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។

៣២២. ‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ – ‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ , ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ , អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ។ សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ លាភសក្ការសិលោកំ អភិនិព្ពត្តេតិ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តមនោ ហោតិ, ន បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន លាភសក្ការសិលោកេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ លាភសក្ការសិលោកេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សីលសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សីលសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សីលសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ សមាធិសម្បទំ អារាធេតិ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តាយ សមាធិសម្បទាយ ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ សមាធិសម្បទាយ ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។ សោ ញាណទស្សនំ អារាធេតិ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន អត្តមនោ ហោតិ, នោ ច ខោ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ។ សោ តេន ញាណទស្សនេន ន អត្តានុក្កំសេតិ, ន បរំ វម្ភេតិ។ ញាណទស្សនេន ច យេ អញ្ញេ ធម្មា ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច តេសំ ធម្មានំ សច្ឆិកិរិយាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, អនោលីនវុត្តិកោ ច ហោតិ អសាថលិកោ។

៣២៣. ‘‘កតមេ ច, ព្រាហ្មណ, ធម្មា ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ, សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ , ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ។ អយម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មោ ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរោ ច បណីតតរោ ច។ ឥមេ ខោ, ព្រាហ្មណ, ធម្មា ញាណទស្សនេន ឧត្តរិតរា ច បណីតតរា ច។

៣២៤. ‘‘សេយ្យថាបិ សោ, ព្រាហ្មណ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារំយេវ ឆេត្វា អាទាយ បក្កន្តោ ‘សារ’ន្តិ ជានមានោ។ យញ្ចស្ស សារេន សារករណីយំ តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភវិស្សតិ។ តថូបមាហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ។

‘‘ឥតិ ខោ, ព្រាហ្មណ, នយិទំ ព្រហ្មចរិយំ លាភសក្ការសិលោកានិសំសំ, ន សីលសម្បទានិសំសំ, ន សមាធិសម្បទានិសំសំ, ន ញាណទស្សនានិសំសំ។ យា ច ខោ អយំ , ព្រាហ្មណ, អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ – ឯតទត្ថមិទំ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មចរិយំ, ឯតំ សារំ ឯតំ បរិយោសាន’’ន្តិ។

ឯវំ វុត្តេ, បិង្គលកោច្ឆោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ.… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ។

ចូឡសារោបមសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទសមំ។

ឱបម្មវគ្គោ និដ្ឋិតោ តតិយោ។

តស្សុទ្ទានំ –

មោឡិយផគ្គុនរិដ្ឋញ្ច នាមោ, អន្ធវនេ កថិបុណ្ណំ និវាបោ;

រាសិកណេរុមហាគជនាមោ, សារូបមោ [សារវរោ (ស្យា.), សារវនោ (ក.)] បុន បិង្គលកោច្ឆោ។